Teńge baǵamy baqylaýda

Keshe Almatyda Ulttyq banktiń tóraǵasy Qaırat Kelimbetov teńge baǵamy dollarǵa shaqqanda 1 AQSh dollary 185 teńge bolyp belgilengenin jarııalady. Buǵan deıin 1 dollar 150-155 teńgege baǵalanyp kelgeni málim. Osyǵan oraı keshe tústen keıin Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov pen Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri Erbolat Dosaev Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Aldymen aıtarymyz, «Sabyr túbi sary altyn» degenge júgingen eki mınıstr de teńgeniń jańa baǵamyna oraı dúrbeleńge urynýǵa negiz joq ekenin tilge tıek etti. Tipti, teńgeniń qunsyzdanýynyń elimizden eksporttalatyn taýarlardyń baǵasyna jaqsy áseri bolatynyn alǵa tartty. Sondaı-aq, bıýdjet túsimi de birshama artatyn kórinedi. Jýrnalıster aldynda sóz alǵan B.Sultanov negizi bul shara Ulttyq banktiń quzyryndaǵy is ekenin aıta kelip, osy máselege qatysty óz pikirin bildirdi. – Bárińizge belgili, ulttyq valıýtanyń baǵamy 20 paıyzǵa tómendep, 1 AQSh dollary 185 teńge bolyp belgilendi. Máseleniń bulaı oryn alýyna álemdegi bolyp jatqan jaǵdaılar men kórshi elderdiń ulttyq valıýtalarynyń qunsyzdanýy sebep bolyp otyr. Al Úkimet osy jaǵdaıǵa oraı teńge baǵamynyń túzetilýine qatysty baǵalaý jumystaryn jasap shyqty. Ol boıynsha ishki jalpy ónimge jáne áleýmetke tıgizetin áserlerin zerttep, zerdeleı bastadyq. Osy zertteýlerdiń nátıjelerine qarasaq, teńge baǵamynyń túzetilýi ishki jalpy ónim­niń ósýine jaqsy áseri bolady. Atap aıtqanda, eldegi taýar­ óndirýshilerdiń eksportqa shyǵaratyn ónimderinen túsetin paıda aıtarlyqtaı kóbeıetin bolady. Sonyń negizinde bıýdjet túsimi de molaıatyny anyq. Shyndyǵyna kelsek, bul jaǵdaıdyń ınflıasııaǵa tıgizetin áseri de Úkimettiń jiti nazarynda. Esterińizde bolsa, 2009 jyly teńge 25 paıyzǵa tómendegen kez­de ınflıasııa bar-joǵy 7 men 6 paıyz aralyǵynda bolyp,­ asa aýyr tımegeni belgili. Buıyrt­sa, búgin oryn alǵan baǵam túzetýde ınflıasııa deńgeıi 6 men 8 paıyz aralyǵyndaǵy dáliz­den shyqpaıtyn bolady. Bul­ sandar naqty zertteýler negi­zinde aıtylyp otyrǵanyn es­ker­gen jón. Endi áleýmettik tólemderge toqtalatyn bolsam, aǵymdaǵy jyldyń basynan­ bas­tap, zeınetaqy 9 paıyzǵa ós­ke­ni málim. Bul jańa aıtqan 6 men 8 arasyndaǵy 7 paıyzǵa qosymsha 2 paıyz dep aldyn ala josparlanǵan bolatyn. Basqa áleýmettik tólemder 7 paıyzǵa kóbeıip jatyr. Bárin túıindep aıtqanda, bıýdjettik túsimder anyqtalyp, rettelgen soń bul jaǵdaılar ornyǵyp, ınflıasııa deńgeıi tym qatty kóterilmeı bir qalypqa keledi dep oılaımyz, dedi Qarjy mınıstri. Úkimet basshysynyń orynbasary ulttyq valıýtanyń baǵamyna áser etken sebepterdi de jiliktep shyqty. Qazaqstan ekonomıkasy jahandyq ekonomıkamen tyǵyz baılanysta. Osyny únemi eskergen jón eken. Sondyqtan Ulttyq bank álemdik qarjy jáne taýar rynoktaryndaǵy jaǵdaıdy qaperden shyǵara almaıdy. Osyǵan toqtalǵan Qarjy mınıstri teńgeniń baǵamynyń túzetilýine yqpaly bolǵan sebepterdi atap aıtty. «Birinshiden, damýshy elderdegi, onyń ishinde BRIKS elderinde oryn alǵan jaǵdaı basty sebep boldy. AQSh-taǵy «sapalyq jumsarý» baǵdarlamasy boıynsha, qarjy damýshy elderden damyǵan elderge aǵylady. Bul jaǵdaı osy elderdiń valıýtasyna qysym jasaýǵa ulasady. Dúnıe júzindegi ekonomıkanyń damýyndaǵy belgisizdiktiń áserinen álemdik qarjy jáne taýar rynoktaryndaǵy ózgeristerde jıilep, birqatar elderdiń ulttyq valıýtasynyń baǵamyna óz áserin tıgizip otyr. Ekinshiden, Reseı rýbliniń baǵamyna qatysty belgisizdik oryn aldy. Kórshi eldiń Ortalyq banki Reseı rýblin erkin aına­lymǵa jibergennen keıin 2013 jyly ol AQSh dollaryna shaq­qanda 7,1 paıyzǵa álsiredi. Aǵym­daǵy jyldyń qańtar aıynda Reseı rýbliniń álsireýi jalǵasyn tapty. Úshinshiden, bul – óz elimizdegi tólem balansynyń jaǵdaıy. Aǵymdaǵy operasııalardyń jaǵymdy bolýyna qaramastan, paıdalanylatyn taýarlardyń ımporty esebinen ımport ósip jatyr. Tórtinshiden, alypsatarlyq operasııalardyń tym kóbeıýiniń saldarynan el ekonomıkasynda  baǵam ózgeristerin kútý úderisi joǵarylady. Alypsatarlyq dúrbeleń men aıyrbas baǵamynyń aldyn alý úshin Ulttyq bankke valıýtalyq rynokqa jıi enýge týra keledi», dep qorytty sózin B.Sultanov. Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri E.Dosaev sózin mundaı jaǵdaı álemniń barlyq elderinde oryn alyp jatatyndyǵymen bastady. Áıt­ken­men, ár azamat nemese isker adam kez kelgen jaǵdaıǵa únemi daıyn bolýy kerektigin eske saldy. Al Úkimet teńgeniń baǵamynyń túsýine baılany­s­ty birqatar aýqymdy sharalar­dy­ qolǵa alǵanyn aıtty. Tipti, teńgeniń baǵamy ózgerýinen bıyl bıýdjetke túsetin paıdany da sha­malap qoıypty. Naqty san­ǵa júginsek, respýblıkalyq ki­ris bir jylda 13 mlrd. teńge kó­le­minde bolmaq. Bul túsim munaı men gaz shıkizatynan jáne Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan keledi eken. El ekonomıkasynyń turaqty damýyna toqtalyp, oryn alǵan jaǵdaıdyń kóp qıyndyq týyndamaıtynyn aıtqan mınıstr, dese de qyzmet kórsetý salasynda azdap qymbattaý bolatynyn jetkizdi. Baspasóz máslıhatynyń suraq-jaýap bóliminde qoıylǵan suraqtar da kóp boldy. Búginniń ózinde buqaralyq aqparat qural­daryna kóptegen aqparat jetip úlgeripti. Qazirgi kúnde jaǵ­daı­dy paıdalanyp, dúrbeleń týǵy­zyp jatqandar da joq emes kórinedi. Bul dúrbeleńge oraı E.Do­saev­ teńge baǵamyna qatys­ty­ jaǵdaı birneshe kúnniń ishin­de turaqtalatynyn aıtty.­ «Al­ǵash­qy kúnderi mundaı jaǵdaıdyń oryn alýy – zańdylyq. Qazirgi ýaqytta valıýta aıyrbastaý pýnk­tterinde valıýtalardyń joq­ ekendigin maǵan aıtyp jatyr. Jaǵdaı turaqtalatyn bola­dy. Keıbireýler halyqtyń naryqta bolyp jatqan jaǵ­daıdy durys túsinbegenin paıdalanyp, qosymsha tabys tabýdy maqsat etip, jantalas áre­ketter jasap jatyr», dedi mınıstr. Kelesi bir suraq, «Tur­ǵynúıqurylysjınaqbank» AQ-qa qatysty boldy. Tilshiniń bilgisi kelgeni, atalǵan bankke salymshylar salymyn teńge kúıinde salady. Al páterler AQSh dollarymen baǵalanady. Osy arada salymshylardyń salǵan teńgesiniń quny ne bolmaq? Osynaý salymshylar qarajatyna salynyp jatqan úılerdiń baǵasy tym qymbattap ketpeıdi me? Bul jaǵdaı osy turǵyda Úkimetti de alańdatyp otyrǵanyn aıtqan E.Dosaev bul másele taıaý kúnderde Úkimettiń arnaıy otyrysynda talqylanyp, óz sheshimin tabatynyn jetkizdi. Dese de, salymshylardyń utyla qoımaıtynyn nyqtap aıtty. Munymen qatar, jalpy Qazaqstanda turǵyn úıdiń shamadan tys qymbattaı qoıýy neǵaıbyl ekenin jasyrmady. «Páterlerdiń baǵasyna qatysty ózgerister oryn alatyn shyǵar, biraq sonshalyq kóp bolmaıdy dep oılap otyrmyz. О́tken jyldardaǵy ınflıasııaǵa qarap, baǵanyń qalaı óskenin bilemiz. О́sim aıtarlyqtaı bolǵan joq. Endi búgin salynyp jatqan úıler kólemine qarasaq, osydan 5-6 jyl burynǵydaı emes. Demek, kóp ózgerister bola qoımas», dep jaýap berdi vedomstvo basshysy. Tilshiler halyq tutynatyn azyq-túlik pen kommýnaldyq qyzmetterdiń baǵasyna qatysty da suraq qoıdy. Premer-Mınıstrdiń orynbasary nan men azyq-túlik baǵasy, sondaı-aq kommýnaldyq qyzmetterdiń tólem baǵasy Úkimet pen jergilikti ákimderdiń qatań baqylaýynda bolatynyn aıtty. Sóıtip, memleket moınyna júktelgen áleýmettik mindetterdiń tolyqqandy oryndalatynyn nyqtap aıtty. Sóz sońynda keıbireýler sekildi búgingideı dúrbeleńge túspeý úshin kez kelgen jaǵdaıǵa únemi daıyn turý kerektigin eskertti. «Qazaqstan ekonomıkasy álemdik ekonomıkada oryn alyp jatqan úderisterden oqshaýlanyp, shet qala almaıdy. Qandaı da bir jınaq qoryna ıe adam valıýta baǵamynyń ózgerý qubylystaryna árdaıym daıyn bolýy tıis. Ol ózi kóp jumsaıtyn valıýta túrine basymdyq tanytylǵan mýltıvalıýtalyq sebetke ıe bolýy tıis», dep aıaqtady sózin B.Sultanov. Al E.Dosaev árkim jeke qar­jysyn qandaı valıýta túrinde saqtaǵany tıimdi degen suraqqa: «Men óz qarjymnyń 75 paıyzyn teńgemen saqtaǵan bolar edim», dep jaýap berdi. Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan».