Táýelsizdik tańy atqannan beri, tarıh qoınaýyndaǵy shejireli derekterdiń shymyldyǵy túrildi. Muny maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Otanymyzdyń otyzjyldyq belesinde arhıv salasy aıtarlyqtaı alǵa jyljyp, keńes ıdeologııasynyń qazanynda kúıgen qaımaqtarymyzdy qaıta aqtady. Ony – bir deńiz. Ekinshiden eski qujattarǵa jan bitirip, jańartyp, restavrasııa jumystary júrgizildi. Ol ol ma, aqparattardy sıfrly formatqa kóshirip, zamanǵa saı qam-qareket qyldy. Zamanaýı tehnıkalyq qural-jabdyqtardyń kómegimen boıaýy óshken málimetterdiń mańyzyn kilkip aldy. Endigi áńgime, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtap alý.
Arhıv salasy jaıly aıtqanda aldymen «Arhıv-2025» baǵdarlamasy eske túsedi. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda ult muraǵatyn ulyqtaý kerektigin jetkizgen edi. «Babalarymyzdyń ómiri men olardyń ǵajap órkenıeti jónindegi kóptegen derekti qujat, áli de bolsa, ǵylymı aınalymǵa túsken joq. Sondyqtan ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn barlyq otandyq jáne sheteldik muraǵattar dúnıesine eleýli, irgeli zertteýler júrgizý úshin «Arhıv-2025» jetijyldyq baǵdarlamasyn jasaýymyz qajet dep sanaımyn» dep, Úkimetke tapsyrma bergen bolatyn. Bul – derekterdi ásheıin jınaqtaý emes, qalyń jurtshylyqqa qoljetimdi bolýy úshin sıfrly formatqa kóshirý ári oıly jasqa otanshyldyq tárbıe berý degen sóz.
Endi osy eki krıterıı sheńberinde sóz qaýzaıyqshy. Búginde Mádenıet jáne sport mınıstrligi shama-sharqynsha arhıv salasynda tyń jobalar júzege asyryp keledi. Sonyń biri – muraǵat mekemeleriniń tehnıkalyq qurylymyn jandandyrý. Bul tusta birinshi bolyp oıǵa Nur-Sultan qalasy memlekettik arhıvi oralady. Shırek ǵasyrdy artqa tastaǵan shejireli shańyraqtyń jetken jetistigi edáýir. Bul shań basqan arhıvter emes, tozańnan arylǵan derekke baı, zamanaýı tehnologııaǵa beıim ǵylymı orda.
«Bul mekeme Qazaqstannyń arhıv qyzmetiniń kóshbasshylarynyń biri retinde, arhıvtaný ǵylymyn damytýda jáne memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrýda jetekshi ról atqarýda. Ǵylymı qundylyqtardy meńgergen ujym elimizdiń ıgiligi úshin aıanbaı eńbek etip, kásibı sheberligin kórsetip keledi. Búginde Nur-Sultan qalasy ákiminiń qoldaýymen erekshe qurylǵylardy ıelendik. Bul Qazaqstanda bizdiń mekemede ǵana bar. 1920-1930 jylǵy qujattardy qaıta jańǵyrtyp jatyrmyz. Qujattardaǵy aqparattardyń joıylyp ketpeýi úshin bar kúsh-jigerimizdi salýdamyz. Restavrasııalaýǵa arnalǵan sońǵy úlgidegi apparattar osynda ornalasqan. Ult múddesi úshin qajymaı eńbek etip kele jatyrmyz», deıdi qalalyq arhıv dırektory Meıram Bektembaev.
Osy kúni 2 qorǵa jáne 179 qujatqa restavrasııa jumystary júrgizilgen eken. Ujym jumysty odan ári ilgeriletý úshin 2018 jyldan beri ózinde bar mamandardyń bilimin jetildirýge kúsh salyp keledi. Qyzmetkerler Máskeýdegi qujattama jáne muraǵattaný mamandyǵy boıynsha arnaıy ýnıversıtetterden qashyqtan bilim alýda.
Shynynda 1995 jyly qalalyq memlekettik arhıvtiń qurylýy astananyń Almatydan Aqmolaǵa aýysýymen baılanysty boldy. Sol ýaqytta jas memleketimizdiń aldynda Ortalyq Azııa aımaǵynda ekonomıka men saıasattyń draıveri bolý mindeti turdy. Tarıhı prosesterdi qaıta qarastyrmaı, bul múmkin emes edi. Elordanyń Arqa tósine qonys aýdarýy elimizdiń órkendeýine jol ashty. Muraǵattaǵy 40 qor qalanyń rýhanı ómirine tirek boldy.
Elorda damýynyń turaqty dınamıkasyna qala arhıvindegi qordaly qujattar kóp septigin tıgizdi. Búginde elordanyń muraǵat qory 19 esege ósken. 1915 jyldan bastap saqtalǵan biregeı qujattar bar. Olar qazaq jáne orys tilderinde usynylǵan. HH ǵasyrdyń basyndaǵy arab jazýy, latyn jáne kırıllısa negizinde jazylǵan mazmundy jazbalar ǵalymdardyń zertteý eńbekterine negiz bolyp keledi. Atap ótsek, jergilikti atqarý komıtetteriniń, «Qosshy» qazaq kedeıleri Odaǵy komıtetteriniń, polısııa jáne áskerı komıssarıattardyń, arnaıy maqsattaǵy bólimshelerdiń, azyq-túlik komıtetteriniń qorlary, Keńes ókimetin ornatý prosesin, onyń ishinde kýlaktardy ıelikten shyǵarý, ónerkásipti memleket menshigine alý, Aqmola oblysynyń saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ómiri týraly qamtylǵan derekter jeterlik. Árqaısysy jeke taqyrypqa júk bolarlyqtaı mańyzǵa ıe. Qujattardyń kóp qabaty 1941-1945 jyldardaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde turǵyndardyń eńbek órleýi, maıdanǵa kómek, evakýasııalanǵan kásiporyndardy qabyldaý jáne ornalastyrý týraly kýálandyrady.
Iá, el shejiresi men ult tarıhyndaǵy qundy jazba derekterdi jınastyryp, saqtaý isinde arhıvterge júkteler jaýapkershilik orasan. Sodan da bolar, arhıv salasynyń damýy men tehnıkalyq jaraqtandyrylýyna, mádenı muralardyń qaıta qalpyna keltirilip, tolyqtyrylýyna memleket tarapynan aıryqsha mán berilip keledi.
«Dástúrli aqparat quraldaryn saqtaýǵa arnalǵan zamanaýı jabdyqtarmen jumys istep jatyrmyz. Muraǵat sóreleriniń jalpy uzyndyǵy 7584 metrdi quraıdy. Qujattardyń joǵalýyn boldyrmaý maqsatynda byltyr qujattardy qaýipsiz saqtaý jáne muraǵat ishindegi radıojıilik belgilerin qoldaný ári qozǵalysyn baqylaý júıesi engizildi. Azamattarǵa yńǵaıly bolý úshin saıtqa erekshe qujattardyń tizimdemeleriniń sıfrlanǵan sýretterin ornalastyrdyq. Iаǵnı qaýipsizdikti saqtaı otyryp, muraǵat materıaldarymen úıden shyqpaı-aq tanysýǵa bolady», deıdi arhıv basshysy M.Bektembaev.
Keleshekte tarıhı mańyzy bar barlyq qujat zaman talabyna saı sıfrlandyrylmaq. Bul paıdalaný kezinde altynnan qymbat jazba jádigerlerdiń qoldy bolýynan saqtaıdy degen sóz. Qazir arhıv qyzmetkerleri jeke jáne zańdy tulǵalardan túsken ótinishterdi saralap, olarǵa qajet faıldardy sıfrlandyrýda. Osylaısha, elektrondy muraǵat qurý jáne suranymǵa jaýap berý máselelerin bir ýaqytta sheshýge tyrysady.
Taǵy bir nazar aýdaratyn dúnıe, shetel arhıvterimen qarym-qatynas máselesi. Qala arhıvi Reseı Federasııasyndaǵy kóptegen arhıv uıymdarymen baılanys ornatyp, shama-sharqynsha birlese jumys istep keledi. Oǵan dálel Qytaıdyń Sıan muraǵaty jáne Polshanyń Ulttyq eske alý ınstıtýtymen yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıýy. Máselen, byltyr eki el arasyndaǵy mádenı baılanystyń mańyzdylyǵyn arttyrý maqsatynda Reseı Federasııasy Ýlıanov oblysynyń jańa tarıhy memlekettik arhıvimen ózara áriptestik týraly kelisimge kelgen edi. Endi qazaq zııalylarynyń orys arhıvinde qordalyp jatqan qoljazbalaryn elge qaıtarýǵa kúsh salyp jatyr.
Qalalyq arhıv saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtap alý úshin bar qajyr-qaıratyn jumsaýda. Búginde memlekettik komıssııa qurylǵan, arhıv qyzmetkerleri aldaǵy ýaqytta oń nátıjesin beretinine senimdi. Sondaı-aq Aqmola óńiri boıynsha antısovettik kóterilister, qarsylyqtar kezinde atylǵan, qýdalanǵan adamdardy da aqtap alý úshin mańyzdy qujattardy qaıta aqtaryp, olarǵa taǵylǵan jalany joıyp, jazyqsyz ekenin dáleldeýge tyrysýda. Táýelsiz memleketimizdiń aıasynda jandanyp kele jatqan arhıv salasynyń tolaıym tirligi kóńil súıindiredi. Alǵa qoıǵan jospary aıaqsyz qalmaıtynyna senim mol.