TOQSAN TOǴYSYNDAǴY TOQPAQ KIMDERGE TIDI?

Jambyl oblysynyń ákimi Q.Bozymbaev jumysyn jóndemdi atqara almaǵan basshylarǵa sógis berip, birqataryn qyzmetinen bosatty Tabaldyryqtan keshe ǵana attaǵan 2010 jyl­dyń 1 toqsany da aıaqtaldy. Tipti ekinshi toq­sannyń bir aıy artta qalyp, ekinshisi jar­tylanyp ta úlgeripti. Sondyqtan toqsandar toǵy­synda oıǵa oralatyn saýaldar, ádette, kóp bolady. Sonyń biri “oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damý qorytyndylary alǵashqy toqsanda qandaı deńgeıde boldy?” degen saýal. Táýbe derligi, oblys ekonomıkasynyń óner­kásip sektorynda ósý qarqyny baıqalýda. О́tken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda ónerkásip kásiporyndarynyń arqasynda 26,5 mlrd. teńgeniń ónimi óndirilip, naqty kólem ındeksi 123,8 paıyzdy qurapty. Atap aıtsaq, ken óndirý men ken ornyn paıdalanýda, óńdeý ónerkásibinde, elektr qýatymen qamtamasyz etýde, gaz ben býdy óndirý men bólýde damý úderisi bar. Mysaly, ken óndirý men ken ornyn paı­da­laný salasynda óndiris kóleminiń ósimi fos­for shıkizatyn, ák pen gıpsti jáne tabıǵı qum­dy óndirýdi arttyrý esebinen, óńdeý óner­kásibinde tamaq ónimderin, munaı ónimderin, to­qyma buıymdaryn, ózge de metall emes mı­ne­raldy ónimder men daıyn metall buıym­daryn jáne hımııa ónerkásibiniń ónimderin óndirýdi arttyrý esebinen qamtamasyz etilgen. Aıtalyq, “Kazfosfat” JShS-niń “Mıneraldy tyńaıtqyshtar” fılıaly, “Imstalkon” AQ-tyń fılıaly, “Qurylys qurylymdary zaýy­ty” JShS, “Shyny kompanııasy “SAF” Oń­tús­tik-JAQ” fılıaly, “Jambylgıps” AQ, “Gıps kombınaty” JShS, “Tarazbylǵary aıaqkıim” JShS ónim kólemin ulǵaıta túsken. Degenmen, oblystyń birqatar kásiporyn­dary­nyń óndiris kólemderi ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda tómen bolýyna baılanysty sary fosfordy, natrıı trıpo­lı­fos­fatyn, ortofosfor qyshqylyn, tabıǵı gaz­dy, quramynda altyny bar konsentrat­ta­ryn, altyn men kúmisti, barıt keni men kon­sentrattaryn, ferrosılıkomarganesti, rezeńke jáne plastmassa buıymdaryn, elektr qýatyn jáne tabıǵı sýdy óndirý tómendegen. Sonymen qatar, naýryz aıynda oblystyń 6 ónerkásip kásiporyny (Taraz qalasynda – 4, Jambyl aýdanynda – 2) qańtarylyp, toq­tap turypty. Al 4 kásiporyn jartylaı jumys rejiminde istegen. Nege? Jaýap: memlekettik ýákiletti jáne jergilikti atqarýshy organdar ónerkásip kásiporyndarynyń qyzmetine mo­nıtorıng jasaı otyryp, onyń ishinde óndiris kó­lemin tómendetken jáne jumysyn toqtatqan ká­siporyndardyń qyzmetin taldap, qaıta jandan­dy­rýǵa yqpal etpegen. Iаǵnı, tıisti jumys júrgi­zilmegen. Tipti is-sharalar jospary da jasalmaǵan. О́ndiris kólemi qaı óńirlerde tómendedi? Olar: Moıynqum, Jambyl jáne Jýaly aýdandary. Úkimette údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi is-sharalar jospary men eldi ındýstrııalandyrý kartasy bekitilgeni belgili. Osy qujattardyń negizinde Jambyl obly­syn ındýstrııalandyrýdyń kartasy da bekitilýi qajet. Degenmen, oblystyń ındýs­trııa­lyq damýyna yqpal etetin osy qujattardy oryndaý barysynda kemshilikter bar. Jer­gi­lik­ti atqarýshy organdar ınvestısııalyq joba­lar­dyń iske asyrylýyna ýaqtyly monıtorıng júr­gizip jáne qalyptasqan jaǵdaı men máse­le­lerge nazar aýdaryp, tıisti sharalar qabyl­damaýyna baılanysty Moıynqum aýdanynyń Myńaral kenti men Hantaý beketindegi sement zaýyttarynyń qurylystaryn aıaqtaý merzimi saǵyzdaı sozylyp barady. Mal sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi 2010 jyldyń 1 toqsanynda 6,6 mlrd. teńgeni qu­rapty. О́tken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda bul somanyń 3,2 paıyzǵa artyq ekenin eskersek, qýanýǵa bolatyn sııaqty. Biraq túlik tóresi túıeniń (Jambyl aýdany – 33,7%), qustyń (Sarysý aýdany – 84%, Baızaq aýdany  – 97,5%) sany qysqarýy alańdatqandaı. Qor­daı, Merki sııaqty aýdandarda ósimtal keletin “talpaq tanaýdyń” da sany azaıa bastaǵan. Respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen júrgizilip jatqan 4 densaýlyq saqtaý nysany men Shý qalasyndaǵy 780 oryndyq mektep qurylysynyń da “jyry” bitpeı qoıdy. Esep­ten esepke, baıandamadan baıandamaǵa “júrgi­zilý­de” degen bir aýyz jyly sózben jyljyp keledi áıteýir. Soǵan qaraǵanda tıisti basshylar “bul nysandardyń qurylysy qashan aıaqtalyp, halyq ıgiligine qashan beriledi?” degen naqty saýaldan qashqaqtaıtyn sııaqty. Toqsan toǵysyndaǵy saraptamadan belgili bolǵanyndaı, turǵyn úılerdi paıdalanýǵa berý deńgeıi ótken jyldyń tıisti kezeńimen salys­tyrǵanda Baızaq, T.Rysqulov atyndaǵy aýdan­dar men Taraz qalasynda tómen bolǵan. Al Moıynqum aýdanynda birde-bir turǵyn úı paı­dalanýǵa berilmepti. Jyl basynan beri kom­mý­naldyq jáne ıpotekalyq turǵyn úı qury­lysyna respýblıkalyq bıýdjetten bólingen jalpy soma­sy 98,9 mln. teńgeni quraıtyn maq­satty trans­fert­ter men nesıelerdiń nebary 3,5 mln. teńgesi ǵana ıgerilgen. Bólingen qara­jat­tyń ıgerilmeýi sııaqty áste jol berýge bol­maı­tyn bul kemshilik jobalaý-smetalyq qujat­ta­ma­larǵa tehnıkalyq ózgerister engizý sal­da­ry­nan oryn alyp otyrǵan kórinedi. Konkýrstyq tapsyrystar berý, kon­kýrs­tar ótkizý jáne sharttar jasaýdaǵy salǵyrt­tyqtar men shala­ǵaı­lyqtar turǵyn úı baǵdar­lamasyn iske asyrýǵa bólingen respýblıkalyq bıýdjet qarajatynyń ıgerilmeýine basty sebepterdiń biri bolyp otyr desek te bolady. Sondaı-aq, Baızaq, Jambyl, Jýaly, Qordaı, Merki jáne Shý aýdandarynyń ınjenerlik-kommýnıka­sııalyq ınfraqurylym nysandaryna birinshi toqsanda qarjylandyrý josparyna sáıkes kassalyq shyǵyndar qarastyrylmaǵan. “Jol kartasyn” iske asyrýda oblystyń art­ta qalýy da alańdatpaı qoımaıdy. Mysaly, jos­parlanǵan 207 nysannyń 7-niń smetalyq qu­ja­t­tamalary, 6-nyń memlekettik saraptama qo­ry­tyndylary joq. Olar: 3 oblystyq, 1 qala­lyq mańyzdaǵy joldar, Taraz qalasyn abat­tan­dyrý, T.Rysqulov atyndaǵy aýdandaǵy 2 bala­baqsha, Qordaı aýdanynyń Otar aýy­lyn­daǵy sýmen qamtamasyz etý júıesin jáne sý berý qurylǵy­laryn jańǵyrtý, Baızaq aýdany­nyń Kóktal, Jetitóbe aýyldaryndaǵy bala­baq­shalar, Qordaı aýdanynyń Sortóbe aýylyn­daǵy, Merki aýda­nynyń Lenın joly, Ańdas batyr aýyldaryndaǵy mektepterge baılanysty jobalar bolyp tabylady. Tańǵalarlyǵy, kóptegen oblystarda kon­kýrs­tyq jumystar tolyǵymen aıaqtalǵan. Bólin­gen qarjy respýblıka boıynsha ortasha eseppen 12,6 paıyzǵa ıgerilgen, al Jambyl oblysy boıynsha bul kórsetkish nebary 0,7 paıyzdy ǵana quraıdy. Málimetterge qaraǵanda, qazirgi qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı qanaǵattanarlyqsyz. “Jol kar­tasy” boıynsha áleýmettik jumys orynda­ryn ashý jáne jastar tájirıbesi baǵdar­la­ma­syn ulǵaıtý jónindegi jumys jospardaǵy deń­geı­de júrgizil­meýde. Ústimizdegi jyldyń 23 sáýi­rine jospar­lanǵan 2400 áleýmettik jumys oryndarynyń 1530 nemese 63,8 paıyzy ashyl­sa, jastar tájirıbesi baǵdarlamasy boıynsha 3000 orynnyń 1260 nemese 42 paıyzy ǵana ashylǵan. Osy sebepterdiń saldarynan áleý­met­tik jumys oryndaryn ashýǵa bólingen qar­jy 41 paıyzǵa, jastar tájirıbesi baǵdar­la­masy 75 paıyzǵa ıgerilgen. Densaýlyq saqtaý boıynsha birinshi toq­sanda ana ólimi T.Rysqulov atyndaǵy, Sarysý aýdandarynda jáne Taraz qalasynda tirkelgen. Bala ólimi T.Rysqulov atyndaǵy, Merki aýdandarynda jáne Taraz qalasynda ortasha oblystyq kórsetkishten joǵary. Al Baızaq jáne Jambyl aýdandarynda medısınalyq kadrlar tapshylyǵy sezilýde. Oblysta az qamtylǵan otbasylardaǵy balalardyń 81,5 paıyzy (21,6 myń) tegin tamaq­pen qamtylypty. Deıturǵanmen, Baızaq, Qordaı, Merki aýdandary jáne Taraz qala­synda bul kórsetkish ortasha oblystyq kórsetkishten tómen bolýy qynjylarlyq. “Shydamnyń da shegi bar”. Jaqynda bolyp ótken alqa májilisinde oblys ákimi Qanat Bo­zym­baev bozboran bop ashýlandy. Ashýlana­ty­nyn­daı bar, oblys aýmaǵyn abattandyrý, kó­rik­tendirý, sanı­tarlyq tazalaý aılyqtary Qor­daı, Sarysý aýdandarynan basqa aýdan­dar­da jáne Taraz qala­synda tapsyrylǵan talap deńgeıinde júrgizilmepti. Oblys ortalyǵyn­daǵy Seıfýllın, Jeltoqsan, Tashkent, Qapal kóshelerinde taldar áktelmegen, temir jol boı­yndaǵy aryqtar eskertý jasalǵannan keıin ǵana tazalanǵan, al kúl-qoqys tógiletin arnaıy alańdar zańdastyrylyp, áli qorshalmapty. Talas aýdanynda da tazalyq jaǵy tapshylaý bolyp tur eken. Mysaly, Tamdy aýylyndaǵy Qoıgeldi batyr mektebiniń sport zaly qoqys tastaıtyn orynǵa aınalypty degendi estigende óz qulaǵymyzǵa ózimiz senbedik. Sodan keıin biliksiz mektep dırektory men orynbasarlary úshin uıattan betimiz órtendi. Aqkól aýylyndaǵy tazalyq máselesiniń umyt qalǵany da qyn­jylt­ty. Kóktemgi kóriktendirý, kógaldandyrý men sanıtarlyq tazalyq máselesi Merki aýda­nynda da aqsap jatqan sııaqty. Kúl-qoqystar halyqaralyq jol men fýtbol alańdarynda “meni kórdińder me” degendeı menmundalap jatyr eken. T.Rysqulov atyndaǵy aýdanda jumyssyz­dyq deńgeıi óse túsken. “Jol kartasy” aıa­synda paıdalanýǵa berilýge tıis balabaqshalar kesheýildeýde. Turǵyn úı qurylysynyń qar­qy­ny da tómen. Aýdan ákiminiń jumysy reıtıng boıynsha sońǵy oryndardyń birinde tur. Sonymen Q.Bozymbaev birinshi toqsannyń kórsetkishteri bar, basqasy bar birqatar aýdan ákimderi men basqarma basshylaryna sógis ja­rııalap, eskertý berse, birqataryna qyzmetteri­nen qoshtasatynyn aıtty. Olardyń ishinde energetıka jáne kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasynyń bastyǵy E.Kósherbaev, ju­mys­pen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵ­dar­lamalar basqarmasynyń bastyǵy Q.Bekbolatov jáne Taraz qalasynyń ákimi E.Astaev, Talas aýdanynyń ákimi O.Jıenqulov pen Turar Rysqulov atyndaǵy aýdannyń ákimi A.Nuralıev sógis, eskertý sııaqty tártiptik jazamen “je­ńil” qutylsa, al ózine senip tapsyrylǵan sala­ny órge domalata alǵan kásipkerlik jáne óner­kásip basqarmasynyń bastyǵy G.Qushanova men jumystary toqtap turǵan kásiporyndardy iske qosý, respýblıkalyq ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq baǵdarlamany júzege asyrý, ınflıasııa deńgeıin tómendetý jóninde atqarylyp jatqan jumystar týraly jaq asha almaǵan álgi kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasy bastyǵynyń orynbasary A.Baltabaevpen endigi jerde jumys istese almaıtynyn ashyq aıtty. Eskertý men sógis alǵan sheneýnikterge atalǵan kemshilikterdi túzetýge berilgen merzim de qysqa. Onyń ústine II toqsannyń da tóbesi kórinip tur. Sondyqtan ol toqsannyń ashýy bul toqsannan da qattyraq bolatyn sııaqty. Kósemáli SÁTTIBAIULY. Jambyl oblysy.