Katardyń Doha qalasynda qańtardyń 27-i men 2 aqpan aralyǵynda Halyqaralyq qusbegiler qaýymdastyǵynyń (IAF) 45-keńesi ótti. Qazaqstannan bul uıymǵa 2010 jyly «Qyran» respýblıkalyq federasııasy múshe bolyp kirgen bolatyn. Búgingi tańda IAF 57 memlekettegi 30 myń qusbeginiń basyn qosatyn 87 qaýymdastyqty biriktirip otyr.
Erteden kele jatqan ári kóne óner sanalatyn ańshylyqtyń bir túri – qusbegilik. Alaıda, onyń tarıhy áli tolyq jazylyp bolǵan joq. 2005 jyly qyrkúıek aıynda Abý-Dabıde ótken «Saıatshylyq: búkilálemdik mura» sımpozıýmynda qusbegiliktiń Otanyn bireýler mońǵol dalasy, ekinshileri Parsy eli dedi. Úshinshi bireýleri jyrtqysh qustardy qolǵa úıretip onymen saıatshylyq qurý Turan men Parsy elderinde bir mezgilde dúnıege kelip, qatar damyǵan degendi alǵa tartty. Máselen, parsy tilindegi qujattyq derekterde jyrtqysh qustardy alǵash ret Zoroastraǵa deıin eki myń jyl buryn Pıshdadıd (Pishdadid) dınastııasynyń patshasy Tahmooret (Tahmooreth) paıdalanǵany aıtylady. Demek, bul qusbegiliktiń tarıhyn 10 myń jylǵa deıin uzartady. Jyrtqysh quspen ańshylyq qurý týraly alǵashqy kitap HII ǵasyrda Parsy elinde Nasereddın shahtyń tapsyrmasy boıynsha jazylǵan kórinedi. Keıin ol aǵylshyn, fransýz, nemis tilderine aýdarylǵan.
Álemge aqsúıektik, bekzattyq óner retinde áıgili bolǵan qusbegilik Eýropa elderine orta ǵasyrlarda ǵana taraǵanyn ıtalııalyq Marko Polo, reseılik Nıkolaı Karamzın, polıak Adolf Iаnýshkevıch sııaqty zertteýshilerdiń jazbalarynan ańǵarý qıyn emes. Ásirese, 1254-1324 jyldary ómir súrgen Qubylaı hannyń qol astynda 15 jyl qyzmet etken jıhanger Marko Polonyń pızalyq jazýshy Rýstıchello jaryqqa shyǵarǵan esteligin erekshe atap ótýge bolady. Ol Qubylaı hannyń saıatshylyq maqsatynda qolǵa úıretken 500 ań suńqary men ózge de qyran qustary bolǵanyn jáne olardy baptaıtyn 10 myń qusbegisi bolǵanyn tamsana jazady. Tarıhta sondaı-aq, Shyńǵys hannyń 3 myń búrkit, 2 myń qarshyǵa, 12 myń suńqary bolǵany, al qazirgi qazaq dalasynda bılik qurǵan handardyń arasynda Joshynyń 3 myń, Abylaı 500 búrkit pen 300 qarshyǵa men suńqar ustaǵany týraly derekter saqtalǵan. О́kinishke oraı, reseılik jáne keńestik otarlyq dáýirlerde qazaq halqynyń qusbegilik ónerin zertteýge ǵalymdar tarapynan jetkilikti deńgeıde mán berilgen joq. Bul ózge halyqtarǵa qaraǵanda kóshpendi ómir saltynan uzaq ýaqyt boıy qol úzbeýine baılanysty qazaq dalasynda aıtarlyqtaı joǵary deńgeıde damyǵan atalmysh óner túriniń kóptegen qundylyqtarynyń umyt qalýyna óz áserin tıgizdi.
Qazir jyrtqysh qustardy sán úshin ustaıtyndar men ony saıahatshylardyń kózben kórip, qolmen ustaýyna múmkindik berý arqyly tabys kózine aınaldyrýshylar sany jyl saıyn ósip kele jatyr. Osyǵan oraı qyran qustardyń zańsyz saýdasy qyzyp tur. «Kóshpendiler murasy» halyqaralyq qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Seıdomar Batyrjannyń aıtýynsha, osyǵan oraı elimizdegi kıeli qustarymyzdyń uıasynan balapan órbitýi kúrt azaıyp ketken kórinedi. Ońaı oljaǵa qunyqqandar kıeli qusty ańdyp júrip, qanaty jetilmeı jatyp balapanyn qoldy etedi eken. Sondyqtan olar qusbegi Rýslan Abyldyń bastamasy boıynsha, búrkit mekendeıtin jerlerdi aralap, kartaǵa túsirip, qaı jerde uıasy bolsa ony orman ınspektorlaryna habarlaıdy eken. Maqsat – búrkit balapandarynyń kók aspanǵa kóterilmeı jatyp qoldy bolýyna tosqaýyl qoıý. Máselen, byltyr maýsym aıynda Raıymbek aýdanyn aralaǵan kezde olar 15-teı uıany anyqtaǵan. Onyń beseýinde búrkittiń balapan basqany anyqtalǵanymen, ońaı olja izdegender onda birde-bir balapandy qaldyrmapty. Oǵan deıin mamyr aıynda Kerbulaq aýdanyndaǵy Malaısary shyńynan búrkittiń 15 uıasyn tapqanymen, jeteýinde qus patshasynyń urpaq órbitken belgisi anyqtalǵanymen, onda da balapandar qoldy bolǵany anyqtalǵan.
«Búrkit balapanyn Kerbulaqta mamyrdyń aıaǵynda, al Raıymbek aýdanynda maýsymnyń aıaǵynda ushyrady. Sondyqtan balapandar ushyp ketti deýge esh negiz joq. Sondaı-aq, biz bolǵan jerdiń bárinde avtomashına izderi bar. Bul da bizdiń sózimizge aıǵaq bola alady. Búrkit uıa basqan kezde orman ınspektorlary ony úsh-aq márte baqylaı alady. Sol sebepti, kózden tasa jerde ońaı olja izdegender aram oıyn esh qıyndyqsyz júzege asyrady», degen Seıdomar Batyrjan brakonerlerdiń bul áreketinen jergilikti turǵyndar da habardar ekenin jetkizdi. Onyń sózine qaraǵanda, memlekettik rámizde beınelengen qus patshasynyń Qazaqstandaǵy sanyn qazir eshkim aıta almaıdy. Bul týraly ormanshylarda da, búrkitshiler qaýymdastyǵynda da naqty málimet joq.
Jalpy, 4 jastan bastap uıa basa bastaıtyn búrkitter juptasqannan keıin aqqýlar sııaqty tirshiliginiń sońyna deıin birge júredi eken. Halqymyz onyń erkegin sháýli, urǵashysyn uıabasar deıdi. Mamandardyń aıtýynsha, ár juptyń únemi almastyryp otyratyn 2-3 uıasy bolatyn kórinedi. Olar qystyń qaqaǵan qańtarynda shaǵylysyp, naýryz-sáýir aılarynda uıabasar negizinen 1-2 jumyrtqa salady. Ony sháýli men uıabasar 40-45 kún boıy kezektesip basyp, shaıqaıdy. Balapan jumyrtqany jaryp shyqqanda bir aptadaı qusyqpen qorektendirip, odan keıin etpen tamaqtandyrady. Olar 65-75 kúnnen soń ushýǵa árekettene bastaıdy.
San ǵasyrlar boıy hat-habar almasýdaǵy eń ushqyr kómekshi sanalǵan kógershinderdiń jolyn kesip, qupııasyn áshkereleý úshin ótken ǵasyrdyń orta sheninde keıbir eýropalyq memleketter jyrtqysh qustardy arnaıy ósirip, óz maqsattaryna paıdalanǵan eken. Alaıda, tehnıka jetistikterine baılanysty HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap olardyń da qyzmeti aıaqtaldy. Degenmen, ony joıylýdan saqtap qalýǵa arasha túsýshiler de tabyldy. Sonyń biri – Qusbegilerdiń halyqaralyq qaýymdastyǵy bolyp otyr. Qazirgi tańda zımbabvelik Adrıan Lombard jetekshilik jasaıtyn bul uıymnyń basqarý tobynda bir jerlesimiz bar. Ol qaýymdastyqtyń Azııa, Afrıka jáne muhıttar aımaǵy boıynsha vıse-prezıdenti – tarazdyq Baqyt Qarnaqbaev.
Jalpy, qusbegilikti qazir bir ultqa, ne elge ǵana telý múmkin emes. Ony Qusbegilerdiń halyqaralyq qaýymdastyǵy músheleriniń quramynan da ańǵarýǵa bolady. Onda – Avstrııa, AQSh, Argentına, BAÁ, Belgııa, Vengrııa, Germanııa, Irlandııa, Italııa, Ispanııa, Japonııa, Kanada, Katar, Qazaqstan, Lıtva, Marokko, Meksıka, Namıbııa, Nıderlandy, OAR, Perý, Polsha, Portýgalııa, Serbııa, Slovakııa, Slovenııa, Horvatııa, Chehııa, Fransııa, Shveısarııa men Ulybrıtanııadan bólek, qaýymdastyrylǵan múshe, múshe-korrespondent, tirek elementi, baqylaýshy mártebesin ıelengen ózge de elder bar.
Biraq, osyǵan qaramastan, ony ulttyq mádenıettiń bir brendine aınaldyrýǵa qazaqtyń múmkindigi men áleýeti jetedi. О́ıtkeni, basqa ult pen ulys ókilderi qazir jyrtqysh qustardyń ishinen saıatshylyqqa negizinen suńqar men qarshyǵany ǵana baýlıdy. Al qazaq pen qyrǵyz halyqtarynda búrkitshilik te óte keń taraǵan saıatshylyq túri sanalady. Qazaq qusbegileri arasynda búrkit, suńqar, qarshyǵadan bólek, buryn, ıtelgi, lashyn, tuıǵyn, turymtaıdy da baýlyǵandar bolǵan. О́kinishke oraı, keńestik dáýirdegi otarshyldyq saıasattyń saldarynan qusbegiliktiń atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan dástúrli mektebi úzildi. Taǵdyr talqysymen Altaı asyp Mońǵolııa men Qytaıǵa qonys aýdarǵan qandastardyń atajurtqa oralýymen birge táýelsizdik jyldary búrkit, qarshyǵa, suńqar baptaýshylar sany qaıta ósýde. Birte-birte endi ózge qyran qustaryn qolǵa úıretýdi jandandyrýǵa múmkindik bar. Qazir oǵan ózimiz qyzyǵýshylyq týdyra almaı otyrmyz. Eger búrkitshiler sııaqty olardy da yntalandyratyn el chempıonattary men festıvalder uıymdastyrylatyn bolsa, bul jumysty ta bir júıege túsirýge bolady. Buǵan Sport jáne deneshynyqtyrý isteri agenttigi, Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵy, «Búrkitshi» federasııasy, respýblıkalyq «Qyran» federasııasy qoǵamdyq qory uıytqy bolýy tıis. Sonymen qatar, qusbegilik tek búrkitshilikpen shektelmeıtinine quzyrly organdardyń kózin jetkizý úshin Mádenıet jáne aqparat, Bilim jáne ǵylym mınıstrlikterin jumyldyrý qajet sııaqty. Tipti, akademııalyq eńbekter jazyp, qazaq jerindegi san-salaly qusbegilikti zertteý úshin arnaıy ınstıtýt ashsa da artyq etpeıdi. О́ıtkeni, yntymaqtastyq qarym-qatynastar asa joǵary jyldamdyqpen júrip jatqan jahandaný úderisi kezinde ár el óziniń ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan materıaldyq jáne rýhanı baılyǵyn álemge pash etýge umtylýda. Sol arqyly ózin ózgelerge tanytyp, álemdik mádenıettegi ornyn barynsha aıshyqtaýǵa tyrysýda. Búgin isteletin jumysty erteńge ysyryp júre beretin bolsaq, «qap» dep san soǵyp qalýymyz kúmánsiz. О́ıtkeni, Slovenııa sııaqty elder qusbegilik týraly pándi mektep baǵdarlamasyna engizip qoıǵan kórinedi. Sondaı-aq, cuńqar beınelengen tý kóterip, kúlli Eýropany tulparlarynyń tuıaǵynyń astynda qaldyrǵan Edil patshanyń sheteldikter tamsana jazyp ketken qyl quıryqtylarynyń asyl tuqymdarynan aıyrylyp qalǵanymyz bizge sabaq bolýy tıis. Elimizde áli kúnge deıin merzimdi basylymdarda, ensıklopedııalyq jınaqtarda qusbegilik ónerdiń tarıhy 3 myń jylmen shektelip júr. Olardyń keltirip júrgen dáıekteri túgeldeı keńestik dáýirden qalǵan eski ádebıetterden alynǵan. Akademık Álkeı Marǵulannyń ótken ǵasyrda aıtqan «Qubegilik – uly mádenıetimizdiń zerttelmeı turǵan uly taraýlarynyń biri», degen sózi áli óz maǵynasyn joıǵan joq. Ǵalymnyń aıtýynsha, qazaq tilinde tikeleı búrkitke qatysty ǵana 1,5 myńdaı uǵym bar. Almatydaǵy ǵylym ordasyna qarasty Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa, M.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýty sııaqty ǵylymı mekemeler múmkindigi shekteýli bolǵandyqtan bul baǵytta ónimdi jumys atqara almaı kele jatyr. 2 myń jyl buryn Tańbaly tasqa qashalǵan saıatshylyq óneri kórinisteri men el aýzynda saqtalǵan qusbegilik týraly ańyz-áńgimeler, nanym-cenimder jáne «Búrkit» bıi sııaqty týyndylar jan-jaqty zertteý nysanyna aınalyp, ǵylymı turǵydan saraptama jasaý isi óz zertteýshilerin kútýde.
Erlik ERJANULY,
jýrnalıst.
ALMATY.