Ataýly kún aıryqsha mańyzdy

Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev 1991 jylǵy 18 qarashada Qazaq KSR Mınıstrler Keńesine «Basqa respýb­lıkalardan jáne shetelderden selolyq jerlerde jumys isteýge tilek bildirýshi baıyrǵy ult adamdaryn Qazaq KSR-inde qo­nys­tandyrý tártibi men sharttary tý­raly» №711 Qaýly shyǵartyp, alys-ja­qyn shetelderdegi qandastarymyzdy Qazaqstanǵa shaqyrýdy qolǵa aldy.

Bul Qaýly elimiz Táýelsizdigin jarııalaýdan buryn qabyldanǵanymen óte qundy ári erekshe saıası mańyzǵa ıe. Osy Qaýlynyń negizinde 1997 jyly «Halyq­tyń kóshi-qony týraly» Zańy qabyldandy. Memlekettik kóshi-qon saıa­saty qalyptasyp, jyl ótken saıyn kemeldenip keledi. Qazirge deıin elge 1 mln 84,7 myń etnıkalyq qazaq oralyp, baqytty turmys keship jatyr. Sóıtip, Qazaqstan shettegi óz qandastaryn Otany­na shaqyryp otyrǵan álemdegi sanaýly ǵana memleketterdiń biri boldy.

Mine, 18 qarashada Qazaqstan Táýel­sizdiginiń 30 jyldyǵy­men qatar, osy taǵdyrsheshti Qaýlynyń qabyldan­ǵanyna da 30 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı 30 jyldyq qarsańynda 18 qarashany «Ulttyq kóshi-qon kúni» degen atpen kásibı merekeler men atalyp óti­letin kúnderdiń tizbesine engizýdi surap, Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaevtyń atyna hat jazǵan edim.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev sol ótinishimizdi eskerip, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń altynshy otyrysynda «Úkimetke osy tarıhı datany ataýly kúnder tizbesine qosý máselesin jan-jaq­ty qarastyryp, tıisti usynys engizýdi tapsy­ramyn», dep tapsyrma berdi.

Men Prezıdenttiń bul sheshimin Elba­sy­myzdyń uly eńbegine degen zor qurmet, qandastarymyzǵa degen erekshe qamqorlyq dep baǵalaımyn. Aldaǵy ýaqytta 18 qara­sha tek qandastarymyzdyń emes, búkil Alash jurtynyń jylda dúrkiretip turyp toılaıtyn merekesi bolady dep senemin.

XIX-XX ǵasyrlarda bıleýshi ımperııa­lar qazaq halqyn atamekeninen eriksiz aıy­­ryp, torǵaıdaı tozdyrsa, XX ǵa­syr­dyń sońy men XXI ǵasyrdyń toǵy­synda Tuń­ǵysh Prezıdent Nursultan Nazar­baev sol shekara syrtynda qalǵan qazaq­tardyń basyn Táýelsiz Qazaqstanda qosyp, tarıhı ádi­­let­tilikti qaıta qalpyna keltirdi.

Nursultan Ábishulynyń Táýelsiz Qazaq­standy qurý jáne álemge tanytý týraly eńbekterin eske alǵanda, eń birinshi bolyp alystaǵy aǵaıyndy ata­jurtyna oraltýǵa arnalǵan osy tarıhı sheshimi maqtanyshpen atalyp keledi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty tarıhı maqalasynda «Shynyna kelsek, Táýelsizdik jyldarynda birneshe ret qolǵa alynǵanyna qaramastan, ult­tyq múd­demizge saı keletin kóp tom­dyq jańa ta­rıhymyz áli tolyq jazylǵan joq. Onyń tujyrymdamasyn buǵan deıingi olqylyqtardy eskere otyryp qaıta qarap, jańa ǵylymı ustanymdar men jańa­lyqtardyń negizinde tyń­nan jaza­tyn ýaqyt áldeqashan keldi. Bar­lyq oqýlyq osyndaı irgeli eńbek­ke ne­giz­delip ázirle­nedi. Bul – ult shejiresin dáripteý turǵy­synan alǵanda strategııalyq mańyzy bar másele. Son­dyqtan Qazaqstannyń akademııalyq úlgi­degi jańa tarıhyn jazýdy dereý bastaý kerek», degen bolatyn.

Endi Elbasymyzdyń osynaý uly eń­begin baǵalaý, shekara syrtynda qalǵan qazaq­tar­dyń keshegi bóliný jáne búgingi qaı­ta qo­sylý tarıhyn tereń zerttep, tarıh be­tin­de qaldyratyn mezgil de jetti.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna saı jeti tomdyq qazaq tarıhynyń arǵy-ber­gisin jańasha zerdelengen jeti tomdyq aka­de­mııalyq eńbek ázirlenip jatqany belgili.

Qasym-Jomart Kemelulynyń «Tá­ýel­­­­sizdik bárinen qymbat» atty ma­qa­­la­­­­syn­daǵy «Keshegi ótken handar men qa­­ǵan­­­dar­­dyń dáýiri ǵana emes, sońǵy otyz jyl­da­ǵy jasampazdyq joly­myz da búginde tarıh­qa aınalyp, kún sa­ıyn alys­­tap bara­dy. Azattyq tańyn óz kózi­­men kórgen al­dyń­ǵy býyn bolmasa, ke­ıingi jastar ótken ǵ­asyrdyń 90-jyl­daryn­daǵy tarıhı oqıǵa­lar­dyń tereńine boı­lap, mánin jete túsine ber­meıdi» degen sózin eske alsaq, osy jeti tom­dyqtyń bir tomy Táýelsiz Qazaqstan dáýiri­ne arnalatyny sózsiz.

Endeshe, osy Táýelsiz Qazaqstannyń jańa tarıhyna tereń tolǵanyspen jazylatyn kólemdi bir taraý – Tuńǵysh Pre­zıdent Nursultan Nazarbaevtyń qan­dastar taǵ­dyry, qazaq kóshi týraly eńbegi bolady degen senimdemin. Bul – bir.

Ekinshiden, «Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy týraly» Zańnyń 6-babynda demografııa jáne kóshi-qon salasyndaǵy josparlar men is-sharalardy ázirleýge jáne iske asyrýǵa qatysý, sondaı-aq shet­el­derdegi qazaq dıasporasyna ana tilin, má­denıeti men ulttyq dástúrlerin saqtaý jáne damytý, onyń tarıhı Otanymen baı­lanystaryn nyǵaıtý máselelerinde qol­daý kórsetý – Assambleıa qyzmetiniń ne­giz­gi baǵyttary retinde kórsetilgen. Kóshi-qon, shettegi qazaqtar úshin atal­ǵan eki normanyń ekeýi de tabylmas múmkindik.

О́kinishke qaraı, Qazaqstan halqy Assamb­leıasy da, «Otandastar qory» da jáne Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýym­dastyǵy da atalǵan zańnyń osy múmkin­digin óz deńgeıinde tolyq paıdalana almaı keledi. Sebebi úsheýin biriktiretin zańdy nemese normatıvtik qujatpen beki­tilgen tetik joq. Eger, úsh otaý­dyń basy biriktirilse, alystaǵy aǵaıyn­darmen jumys isteýge jol ashylar edi.

Qudaıǵa shúkir, qandastaryn Otany­na oraltý jaǵynan Qazaqstan – Orta­­lyq Azııada da, Túrki memleketteri arasynda da kóshbasshy memleket. Biraq alty-jeti mıllıon qazaqtyń áli shetelderde júrgenin eskersek, elimizdiń kóshi-qon saıasatynyń mańyzdylyǵy men kóterer júginiń áli de aýyr ekeni belgili. Biz Otanǵa oralǵan qazaqtar úshin qanshalyqty qýansaq, arǵy bette qalǵan qandastarymyzdyń erteńgi taǵdyry úshin odan eki ese artyq alańdaımyz.

Túrki memleketteri degende oıǵa oralady, qandastarynyń kóp bóligi shekara syrtyn­­da qalǵan tek Qazaqstannyń ǵana emes, bul jaǵdaı Keńes Odaǵynyń qura­my­nan bólinip shyqqan Túrki memleket­teri­niń bárine ortaq qasiret. «Jumyla kóter­gen júk jeńil» deıdi qazaq, osy qasi­ret­ten qutqaratyn kúsh – endi Túrki memle­ketteriniń uıymy bolmaq.

Keshe ǵana Túrkııada ótken Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń VIII sammıtinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ótken ǵasyrdyń ortasynda Gımalaı asyp Anadoly jerine barǵan myńdaǵan qazaq otbasyn eske alýy, olardy óz baýyrym dep qushaq ja­ıyp qarsy alǵan Túrkııanyń sol kezdegi Úkimet basshysy Adnan Menderestiń arýaǵyna taǵzym etýi teginnen-tegin emes.

Qasym-Jomart Kemelulynyń bul sózi búkil dúnıe júziniń nazaryn aýdardy. Túrki memleketteri uıymnyń eń bir mańyzdy túıini retinde baǵalanyp, jurttyń ystyq yqylasyn qozǵady. Bir jaǵynan, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev shettegi qandastarymyzdyń keshegi aýyr halin eske alý arqyly Otanynan shet jerde júrgen túrki ulttarynyń erteńgi taǵdyryn qalaı sheshý máselesin Túrki memleketteri uıymynyń basshylaryna qulaqqaǵys etkendeı áser qaldyrdy bizge.

Osydan baryp, bizdiń kókiregimizde Túrki memleketteriniń uıymyna múshe mem­leketter qandastaryn eline shaqyrý, qonys­tandyrý máselesin birinshi orynǵa qoıýy múmkin degen úmit oty tutandy. Árıne, bul uzaq joldy, ortaq mámilege kelýdi jáne batyl sheshimder jasaýdy talap etetin sharýa.

Oraıy kelip turǵanda aıta keteıin, óz qandastaryn eline shaqyryp alýǵa dár­meni tolyq jetpeı otyrǵanymen, Qyrǵyz Respýb­lıkasy depýtat О́múrbek Teke­baev­tyń bastamasymen «Kyrgyz Respýb­lıka­synyn chegınen tyshkary jashagan kyrgyz­dar bashka mamlekettın ja­rany bolgon­dýgýna karabastan jónókóı­lósh­túrúl­gón tartıpte Kyrgyz Respýblıka­synyn jaran­dygyn alýýga ýkýktýý» degen nor­many ózderiniń Konstıtýsııasyna erterek kir­gizip qoıǵan eken. Qyrǵyz baýyrlar­dyń bul jomarttyǵy Túrki memleket­terin­iń uıy­myna múshe elderdiń bárine úlgi bolarlyq bastama.

Al Otanyna oralǵan qandastar úshin Adnan Menderestiń «Túrkııanyń sizderge bereri – týysqandyq meıirim. Sizder Túrkııaǵa kelgen kúnderińizden bastap bes jyl salyq tólemeıtin bolasyzdar. El ishinde júrip-turý isinde de sizderge ar­naýly arzan baǵamen bılet beriledi. Aýyl sharýashylyǵymen shuǵyl­danamyn deýshi­ler­ge aýyldyq jer­ler­den egistik jer beri­ledi. Al saýda jáne qolóner isimen shuǵyl­danamyn deý­shi­lerge qalalyq jerden tegin úı beri­ledi. Jumys isteımin degenderińizge memleket menshigindegi fabrıka-zaýyttardan jumys beriledi» degen sózin atqarýshy bılik esterine berik saqtasa, jetkilikti...

Elbasy Nursultan Nazarbaev bastaǵan nurly kósh kólikti bolsyn!

Aýyt MUQIBEK,

qoǵam qaıratkeri