Qyzylorda oblysynda úsh óndiris orny iske qosylady

Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte atalǵan oblys basshysy Gúlshara Ábdiqalyqova áýeli óńirdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýyna toqtaldy. Ol óz sózinde táýel­siz­dik­tiń 30 jyly ishinde Syr eli qar­qyndy damyp, ındýs­trıaldy-ag­rar­lyq ólkege aınalǵanyn aıtty.

«Táýelsizdik jyldary óńir ekonomıkasyna 4 trln teńgeden astam ınvestısııa tartyldy. Jalpy, óńirlik ónimdegi ónerkásip óndirisiniń úlesi 1991 jylǵy 11 paıyzdan 30 paıyzǵa deıin, al aýyl sharýashylyǵynyń úlesi sońǵy 10 jylda 3,9 paıyzdan 6,3 paıyzǵa deıin artty. Sonyń ishinde kúrishtiń ónimdiligi men jalpy alynǵan ónimi búginde 1991 jylǵy kórsetkishterden 1,5 esege ósti. 30 jyl ishinde 8 mln sharshy metrge jýyq turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Berilgen turǵyn úılerdiń kólemi 1991 jylǵy 260 myń sharshy metrden búginde 600 myń sharshy metrge deıin jetti.  Halyqtyń 97 pa­ıyzy ortalyqtandyrylǵan aýyz sýmen qamtylǵan. 30 jyl ishinde 500 myńnan astam bala dúnıege kelse, halyqtyń sany 592 myńnan 827 myńǵa deıin kóbeıip, al ómir súrý uzaqtyǵy 8 jylǵa artqan (64,4 jastan 72,79 jasqa deıin). Júzdegen áleýmettik nysan boı kóterdi, onyń ishinde oblystyq medısınalyq, dıagnostıkalyq, perınataldyq, múgedekterdi ońal­tý jáne taǵy basqa ortalyqtar bar. Sport ınfraqurylymy ny­san­darynyń sany 3 esege, al dene­shynyqtyrý jáne sportpen shu­ǵyl­danatyndar sany 6 esege artty», dedi G.Ábdiqalyqova.

Spıkerdiń sózine sensek, jetistiktermen qatar, birqatar mańyzdy máseleni sheshý mindeti de tur. Aıtalyq, jumys istep turǵan ken oryndarynyń sarqylýyna baılanysty munaı óndirý kólemi qysqaryp jatyr (92,1%). 2007 jyly óńirde eń joǵary óndirý kólemi 11,7 mln tonnany qurady. Bıyl boljam boıynsha 4,2 mln tonna munaı óndiriledi. Demek, jumys oryndary da azaımaq. Tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy? Bul suraqqa oblys ákimi: «Jańa ken oryndaryn izdeý maqsatynda bıyl Aral teńizi akvatorııasynyń «Batys» jáne «Shyǵys» ýchas­kelerin, sondaı-aq Syrdarııa shógindi basseıni aýmaǵynyń bir bóligin seısmıkalyq barlaý bo­ıynsha jobalyq-smetalyq qujattama ázirleý aıaqtalady. 2022 jyly seısmıkalyq barlaý jumystary bastalady. Indýstrııalan­dyrý baǵdarlamasynyń úshinshi bes­jyldyǵy (2020-2025 jj.) aıasynda quny 543 mlrd teńgeden asatyn 46 ınvestısııalyq jobamen jumys júrgizip kelemiz, bul óz kezeginde 7 myńnan astam jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi. Bıyl quny 45 mlrd teńgeni quraıtyn, qoldanysqa túskende 500-ge jýyq jumys orny ashylatyn 3 jo­ba­ny iske qosý jospar­lanýda. Onyń qatarynda Qyzylorda qa­la­syndaǵy shyny zaýyty bar. Bu­­ǵan qosa bıyl Jańaqorǵan aýda­nynda «Shalqııa» ken ornyn­da taý-ken baıytý kombınaty­nyń (235 mlrd teńge) jáne Aral aýdanynda kalsıılengen soda zaýytynyń (93,5 mlrd teńge) qurylysyn bastaý daıyndyqtary júrgizilýde. Al Shıeli aýdanynda «Balasaýysqandyq» vanadıı ken ornyn ıgerý jumystary jalǵasýda, osy jyldyń jeltoqsan aıynan bastap, ferromolıbden ónimin óndirýdi bastaımyz», dep jaýap berdi.

Jalpy, óńirde jumyssyzdyq deńgeıi 4,9%-dy quraıdy. Jyl basynan beri 27 myńnan asa jańa jumys orny quryldy (27 549), onyń 14114-i – turaqty. Sonyń ishinde jumyspen qamtý ortalyqtary arqyly 849 múm­kindigi shekteýli adam jumyspen qamtyldy, onyń 306-sy turaqty jumys oryndaryna ornalasty. Bıyl múgedekterdi áleýmettik qoldaýǵa barlyǵy 1,8 mlrd teńge bólindi (respýblıkalyq bıýdjetten 875,2 mln teńge, jergilikti bıýdjetten 924,6 mln teńge).

Jumys turaqty, jalaqy aı saıyn túsip turǵanymen, azyq-túliktiń baǵasy óse berse, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy nasharlaıtyny anyq. Osy rette óńirdegi baǵa máselesi qalaı sheshilip otyr?

«Áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn turaq­tandyrý maqsatynda Turaq­tandyrý qory jumys istep jatyr (jyl basynan beri oblystyq bıýdjetten 3124 tonna ónim satyp alýǵa 900 mln teńge bólindi), aınalym shemasy boıynsha qaryz qarajaty berilýde. Sońǵy 2 jylda osy shema boıynsha 15 kásipker­lik sýbektisine 1083 mln teńge bólindi (kásipker qaryz esebinen halyqty naryqtyq baǵadan tómen baǵamen azyq-túlik­pen qamtamasyz etedi, sondaı-aq oblystyń kez kelgen iri dúkeninde óziniń áleýmettik buryshyn asha alady. Qaryz qarajaty taýar óndirýshilerge aýyl sharýashylyǵy ónimderimen, ne ony qaıta óńdeý ónimderimen qamtamasyz etý úshin tikeleı de beriledi. Sýbekt alǵan qary­zyn «Baıqońyr» áleýmettik-kásip­kerlik korporasııasyna keri qaı­tarady», deıdi G.Ábdihalyqova.

Negizi baǵa turǵysynan halyq­­qa jaǵdaı jasaýda azyq-túlik jármeńkesiniń de septigi tıedi. О́ńir basshysynyń baıandaýynsha, Qyzylorda oblysynda jyl boıy turaqty túrde 36 aýyl sharýashylyǵy jármeńkesi ótkizildi (azyq-túlik taýarlary naryq baǵasynan 15-20% tómen baǵamen satyldy). Azyq-túlik taýarlaryn óndirýshiler jáne saýda sýbektilerimen baǵanyń negizsiz ósýine jol bermeý maqsatynda 300-ge jýyq memorandýmǵa qol qoıyldy, sondaı-aq óndirýshiler, kóterme jetkizýshiler jáne iri saý­da jelilerimen (4 óndirýshimen, 4 saýda jelisimen, 5 kóterme jet­kizý­shisimen) 13 monopolııaǵa qar­sy komplaens jasaldy. Nátı­jesin­de, áleýmettik mańyzy bar taýar­larǵa baǵa ındeksi búginde orta­sha respýblıkalyq deńgeıden aspaıdy.

«Memleket basshysy shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa aı­ryqsha kóńil bóledi. Atalǵan salany óńirimizde ilgeriletý maq­satynda Qyzylorda oblysynyń 2023 jylǵa deıingi ekonomıkalyq damý kartasyn júzege asyryp kelemiz. Búginde jalpy quny 9,5 mlrd teńgege 163 joba (1,5 myń jumys orny qurylǵan) iske qosyldy, onyń ishinde bıyl 74 joba (2,3 mlrd teńge), 426 jumys or­ny quryldy. Nátıjesinde, qoı, sıyr jáne jylqy etinen jasal­ǵan konserviler, kúrish, qara­qumyq botqasy, jantaq baly, qaýynnan jasalǵan chıpsy jáne taǵy basqalary óndirilýde.

Nesıe alý kólemi jyl sa­ıyn ulǵaıýda. Bıyl Bıznestiń jol kartasy-2025 jáne «Eńbek» memlekettik baǵdarlamalary aıasynda jáne «Qyzylorda» óńirlik ınvestısııalyq ortalyǵy arqy­ly jalpy quny 30 mlrd teńgege 2605 joba qarjylandyryldy (2020 jyly 23,4 mlrd teńgege 1659 joba). Bızneske jastardyń belsendiligi artýda. Ishki naryqty óz ónimderimizben tolyqtyrý maqsatynda 2 paıyzben nesıeleý baǵ­darlamasyn iske qos­tyq. Ol maq­satqa oblystyq bıýd­jetten 400,0 mln teńge bólindi (348 mln teń­gege 14 joba qar­jy­lan­dy­ryl­dy). Kásipkerlikke kópbalaly ana­lardy qamtyp otyrmyz (olar­d­yń sany 26 myńnan astam). Mem­­lekettik qoldaý sharalary nátı­­jesinde shaǵyn jáne orta bıznestiń jalpy óńirlik ónimdegi úlesi 17 paıyzǵa jetti», deıdi Qyzylorda oblysynyń ákimi.

Áleýmettik nysandarǵa kelsek, bıylǵy 1 qyrkúıekke 748 oryndyq 3 mektep paıdalanýǵa berilgen (Aral aýdany Sekseýil kentinde 300 oryndyq, Qyzylorda qalasynyń Saıahat aýdanynda 348 oryndyq jáne Shuǵyla aýdanynda 100 oryndyq), onyń ishinde 2 mektep 448 oryndyq jekemenshik mektepter (Qyzylorda qalasynyń Saıahat aýdanynda 348 oryndyq jáne Shuǵyla aýdanynda 100 oryndyq). Jyl sońyna deıin 900 oryndyq taǵy 2 mektepti tap­syrý josparlanýda, onyń bireýi apattyq mekteptiń ornyna (Jańa­qorǵan kentindegi 600 oryndyq №169) salynyp jatyr.

«Inklıýzıvti bilim berýdi damytý úshin 47 mektepke deıingi uıymdarda 27 mektepte ınklıýzıv kabınetteri ashylýda. Balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maq­satynda mektepter beınebaqy­laýmen qamtamasyz etilgen. Elba­sy­nyń tapsyrmasyna sáıkes bıyl Qyzylordada kolledj stý­dent­teri úshin 475 oryndyq 3 jataq­hana paıdalanýǵa berildi. Bu­qaralyq sportty damytý maq­sa­tynda óńirde 7 sport kesheni paı­dalanýǵa berilse, 6 sport ke­she­niniń qurylysy jalǵasýda. Mem­leket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes oblysta 2156 balany qamtıtyn memlekettik sporttyq tapsyrysty qarjylandyrýdy 2021 jylǵy 212 mln teńgeden kelesi jyly 4312 balalar úshin 638 mln teńgege ulǵaıtýdy josparlap otyrmyz», dedi G.Ábdiqalyqova.