Qurmetti oqyrman, maqalamyzdy oqymas buryn, kompozıtor Evgenıı Krylatovtyń «Qanatty átkenshek» (Krylatye kachelı) ánin bir tyńdap alýlaryńyzdy suraımyz. Bul mýzyka siz ben bizdiń balalyǵymyz týraly. Pıonerden Ulanǵa deıingi qazaq balasynyń qııalyn qııaǵa alyp ushqan qylaýsyz shaqtyń qar men jańbyry, japyraǵy men topyraǵy, jýsany men kempirqosaǵy bar. Eshqashan eskirmeıtin áýen. Onyń qudireti aqyn Iýrıı Entınniń óleńinde emes, sol dáýirdiń tátti sátterin lýpamen kórsetkendeı kóńildi qaıta terbeýinde. Náp-názik nostalgııa dersiz.
Keńes oqýshysy degende kóz aldyńyzǵa ne keledi?! Qara kostıým shalbar men aq jeıde kıgen, qyzyl galstýk taqqan shashy qoıý buzyq balany elestetetinińiz anyq qoı. Al bizdiń oıymyzǵa balalar kınosynyń shedevri sanalǵan rejısser Konstantın Brombergtiń «Elektronıkanyń shytyrman oqıǵalary» fılmi oralady. Keıinnen «Termınatordyń balalyq shaǵy» degen laqap atpen belgili boldy. 1979 jyly Odessa kınostýdııasy túsirgen komedııalyq mıýzıkl óziniń áıgili saýndtregi arqyly kórermendi birden baýrap aldy. Kınokartınadaǵy «Qanatty átkenshek» ánin Elena Shýenkova men Memlekettik akademııalyq Úlken teatrdyń balalar hory oryndaıdy. Bizge tanys ári ystyq nusqasy sol.
Iá, saýndtrek kez kelgen fılmniń aınasy. Ony rejısser jaqsy baǵamdaǵan. Áıtse de ataqty sazger Evgenıı Krylatovtan án jazýdy ótingende, mýzykant birden bas tartady. Onyń sebebi, «Elektrondy» degen sózdiń tym turpaıy estilýi edi. Notaǵa salýǵa kelmeıdi. Muny túısingen fılm avtory kompozıtorǵa erkindik beredi. Tek retro ánshi Alla Pýgachevanyń oryndaýyndaǵy «Balalyq shaq qaıda asyǵady» ánimen rýhtas bolýyn qalaıdy. Osylaısha, ekeýi aqyn Iýrıı Entınge ótinish jasaıdy.
Dese de, qalamger án mátininiń bolashaǵyna senbedi. О́ıtkeni ol eski úrdis boıynsha óleń jazýdy unatpaıtyn. Onyń ústine bala kezinde tilalǵysh bolǵan adamǵa mundaı mátin jazý ońaıǵa soqpady. Bul sátti kompozıtor Krylatov bylaısha eske alady.
«Ol ánniń sózin jaza bastaǵanda, qaıyrmasyna bir býyn jetpeıtinin túsindim. Horǵa arnalǵan mýzyka bolǵandyqtan, ártúrli yrǵaqtardyń jelisine boılaýǵa májbúr bolasyń. Bárimiz kınostýdııaǵa barǵanda ǵana aqyn poetıkalyq keıipkerin oılap tapty. Oǵan hordaǵy balalardyń qylyǵy áser etken bolýy kerek», deıdi sazger.
Áıtse de, qalamger keıin poetıkalyq beıneni óziniń balalyq shaǵynan urlaǵanyn jasyrmady. Saıabaqta jasyrynbaq oınap júrgen kezderin eske túsirgenin aıtady. Biraq qyzyqtyń kókesi ol emes. Eń qyzyǵy, kınokartınadaǵy egiz aǵaıyndy Torsýevterdi áıel dýblıajdaǵany. Akterlerdiń kúlkisinen basqasynyń bári kadr syrtyndaǵy adamdardyń eńbegi. Shyny sol, «Qanatty átkenshek» ánin ıtalııalyq tanymal ánshi Robertıno Lorettıdiń daýsyna salyp, 17 jastaǵy Elena Shýenkova shyrqady. Biraq hormen jumys isteý ońaıǵa soqpaǵan. Hordaǵy oqýshylardyń nemquraılyǵyna qarap, ánniń hıtke aınalaryna kınostýdııadaǵy mamandardyń eshbiri senbegen eken. Kınodaǵy basqa ánderden aıyrmashylyǵyn da baıqamaǵan. Rejısser kınostýdııanyń esigin tars jaýyp ketip qalady. Tipti sazgerge án úshin renishin de bildiredi.
Bilesiz be, fılm túsirýdiń qıyndyǵy nede? Jaýapkershiligi tym kóp. Mýzyka durys tańdalmasa, sıýjet shynaıy shyqpaýy múmkin. Áp-ádemi kınokartınany búldirip alýyńyz da ǵajap emes. Ár týyndynyń tasasynda keńestik ıdeologııa jatqanymen, shyǵarmańyz máńgilik bolýy úshin barlyq aıla-tásildi paıdalanýyńyz shart. Sondyqtan da ánniń atqaratyn róli óte joǵary. Jalpy, Keńes Odaǵynda shyqqan fılmderdiń negizgi tiregi kóńilde jattalyp qalatyn ánderi. Mýzyka arqyly oqıǵany ádemi shıelenistiredi.
Endi qarańyzshy, 1980 jyly «Elektronıkanyń shytyrman oqıǵalarynyń» televızııalyq premerasynan keıin kınostýdııaǵa kórermenderden tolassyz hat keldi. Oǵan jaýap berý múmkin emes edi. Hattyń basym bóligi basty keıipkerler aǵaıyndy Torsýevterge arnalǵan. Sodan keıin tyńdarmandar kompozıtorǵa alǵysyn jaýdyrǵan. Aıta ketý kerek, negizinde fılmniń saýndtregi keremet ánderge toly. Ár keıipkerdiń ózindik úni men motıvin tapqan. Tek átkenshek arqyly sol dáýirdiń daýysyn jetkizgen Krylatovtyń týyndysyna jetpeıdi.
Shyny kerek, Keńes ókimeti tarapynan 1988 jylǵa deıin fılmdi nasıhattaýdan bas tartty. Sebebi kıno ishinde «Sen adamsyń» atty kompozısııa bılikti shoshytqan. Án mátini halyq arasynda kommýnıstik partııaǵa qarsy narazylyq týdyrýy múmkin degen pikir qalyptastyrdy. Jalpy, Krylatovtyń qaı ánin alyp qarasańyz da fılosofııalyq túıtkil turady. Alyp derjavaǵa degen narazylyq jatyr. Bul sol ýaqytta ózi qatarly óner maıtalmandarynyń bárinde bolǵan jaǵdaı.
Keńes Odaǵynyń ydyraýyna sanaýly jyldar qalǵanda kınokartına el ishinde keńinen taraldy. Bul komsomol men pıoner bolǵan túlekterdi qanattandyrýǵa baǵyttalǵan betburys bolýy da múmkin. Degenmen de, «Qanatty átkenshek» áni kompozıtordyń esimin el ishinde asqaqtatty. Kóp uzamaı rejısser Krylatovqa telefon soǵyp, keshirim suraıdy. Bromberg eldegi barlyq meıramhanalarda aıtylatyn dınamıkalyq ándi armandaǵanyn moıyndaıdy.
Iá, qyzyǵy da sol, kompozıtor meıramhanada otyrǵanda únemi «Qanatty átkenshek» ánine tapsyrys berip, Brombergke qońyraý shalady eken. Telefon tutqasyn kótergen rejısser týyndyny sońyna deıin tyńdap, kóńili bosaǵan. Bul úrdis qos talanttyń biri dúnıeden ozǵanǵa deıin jalǵasqan.
Bala kúnimizde mýzyka pániniń muǵalimi «Qanatty átkenshek» ánin qaıta-qaıta aıtqyzatyn. Sóıtsek óziniń baldáýren kúnderin saǵynady eken ǵoı. Al qazir, qaıta oralmas balǵyn shaqtyń bet-beınesi sol ándi tyńdaǵan saıyn kınolentadaı bizdiń de kóz aldymyzǵa keledi. Sol alańsyz arman qýǵan mezetter qanatty átkenshek sekildi aspanda qalyqtap júrgendeı...