Áýelgi sózdi «Jýsan ıisinen» bastaıyq. HH ǵasyrdyń 60-jyldarynyń belortasynda jazylǵan shyǵarma Saıyn Muratbekov esimin aspanǵa shyǵardy. Beıimbet Maılınnen keıin qaraqońyr tirshilikti jan tebirenterlik qarapaıym maqammen jazǵan hıkaıatty úlken-kishi izdep júrip oqydy, «Jýsan ıisi» kitaphanada turmady, qoldan-qolǵa ótken kitaptyń muqabasynda alaqannyń taby qalyp, julym-julym bolyp kónerip ketti. Kóziqaraqtylar bas qosqan jerde «Jýsan ıisi» sóz bolyp, realıstik qazaq prozasynyń úlgili týyndysy árkimniń janyn terbep, kitapqumarlar qyzý áńgimeniń kórigin qyzdyrdy.
Bul shyǵarmanyń qudireti nede dep oılaısyz? Bul – balalyq shaqtyń móldir baıany, týǵan jerge degen taǵzym, soǵysqa aıtqan laǵnet, jetim kóńildiń janaıqaıy, jer betinde aýyl jurtyna jat jetimhana degen úıdiń barlyǵy, kirshiksiz bala kóńilderdiń bir-birine degen etjaqyndyǵy. Bas keıipker óspirim Aıan osynyń bárin basynan keshedi. Qııandaǵy Eshkiólmes shoqysy osylaı árkimniń esinde qaldy.
Al sheberlik she, sheberlik? Shyǵarmanyń oryndalýy degen mindet bar emes pe? Qalamger kózimen kórgen balalyq shaq elesterin prozanyń qarapaıym tásili – birinshi jaqtan baıandap, birde janyńdy aýyrtyp, birde kip-kishkentaı qýanyshqa bóleı otyryp, júregińdi lúpil qaqtyryp, alǵa jeteleıdi, kitaptan bas almaı shuqshıǵanda ómir súrsem degen bir saryn ónboıyńdy qýalap ketedi. Bizde burynnan bar bul taqyryp («Syr balalarynan» «Detı Arbataǵa» deıin) sheber prozashynyń qalamy arqyly kórkemdik sheshimin tapty. Aıan qazaqy aýyldan jetimhanaǵa attandy. Shyǵaryp salǵan dostary jetimhana degendi «ákesiniń úıi» dep oılap tur. Joq, olaı emes, ol – soǵys salǵan jaranyń syzdaǵan orny, muńlyqtar mekeni. Ata-anasy bolsa, Aıan da Jýsantóbeni tastap ketpes edi. «Jýsan ıisi» áli kúnge murnymyzǵa keledi, sol jyldar prozasy sóz bola qalsa, qyzyl tilimizdiń ushynda osy hıkaıat kilt-kilt etip turady.
Al endi Saıynnyń shyǵarmalary (kókeıimizde «Jabaıy alma», «Kókoraı», «Otaý úı» de tur) álemniń alty tiline aýdarylǵan qazaq prozasynyń antologııasyna enbeı qalypty, sodan kóldeneń kók attynyń kúshteýimen ǵana qosylypty degendi estigende jaǵamyzdy ustadyq. Qazaq prozasynyń tabaldyryǵyn 70-jyldardyń aıaǵy, 80-jyldardyń basynda attap, Berdibek Soqpaqbaevtyń batasymen «Arman qanatyndanyń» tuńǵysh kitabyna engen T.Mámeseıit, T.Sáýketaı, S.Asylbek, N.Aqysh, Q.Jıenbaı, D.Áshimhan, S.Baıhonov, J.Álmash jáne ózim «antologııa aýylynan shetqaqpaı qaldyq» dep burtıyp júrgende, proza keńesiniń tóraǵasy retinde suraý salǵan álgilerge basý aıttym. «Saıyn ense, sheteldikter «Jýsan ıisimen» demalsa, sol bizge jetpeı me? Saıyn enbeı qalsa qaıter edińder?» dep kóńilderin kóterip qoıdym.
«Jámıla» – «Jýsan ıisinen» buryn jazyldy. Máskeý Ádebıet ınstıtýtyna oqýǵa kelgen Shyńǵys Aıtmatov hrıstıan ataýly ólerdeı qorqatyn 13-bólmege turaqtap, osy «Jámılany» ómirge ákeldi. Oǵan uly Muhtar Áýezov oń batasyn berip, ádebıet álemine jol ashty, fransýz Lýı Aragon tańǵalyp, «mahabbat týraly keremet shyǵarmaǵa» Eýropa oqyrmany bas qoıdy. «Jámıla» birinshi jaqtan baıandalǵan mahabbat hıkaıaty. Osy hıkaıat jaryqqa shyqqannan keıin qazaq pen qyrǵyz «Jámıla» dese ishken asyn jerge qoıatyn boldy, Jámıla esimin alǵan burańbel qyzdar kóbeıdi, Danııar esimdes alǵan betinen qaıtpaıtyn qaısar jigitter sap túzedi. Musylmanshylyqtyń jińishke jolyn qıyp ótti dep kiná artsa-daǵy Jámıla mahabbat sımvolyna aınaldy, mahabbat degenniń dinge de, dilge de moıyn burmas, eshqandaı tosqaýylǵa shydas bermes qudiretti kúsh ekenin moıyndatty. Bul – Tolstoı somdaǵan Anna Karenına da emes, Nabokov somdaǵan Lolıta da emes, musylmanǵa tán ıbaly mahabbat, arnasyna jetkende párenjeni sypyryp tastaǵan shyn sezim bolyp ádebıetke endi. Bul, bir jaǵynan, adamzatty syńarynan aıyrǵan soǵysqa aıtylǵan laǵnet, ekinshi jaqtan, súıgen júrek shydamsyz, baqytty bolý úshin bárine tózý kerek degen leıtmotıv. Jámıla malǵa satylǵan musylman qyzy emes, ol – óz sezimi men senimi jolynda basyn báıgege tikken tómen etek.
Al osy qyrǵyz aǵaıyndar «Jámıla» dese, Aıtmatov dese, ishken asyn jerge qoıady, Aıtmatov esimi atala qalsa, jaıbaraqat «yrlap» otyryp-aq oryndarynan ushyp turady. Eki jyl buryn Qazaq PENklýby ótkizgen Azııa jazýshylary forýmynda minbege shyqqan qol basyndaı qyrǵyz qyz «Biz Aıtmatovsyz jetimsirep júrmiz, arýaqty bir sát ornymyzdan turyp eske alaıyq» dep, tapal japon, qysyq kóz qytaı men kúlimsiregen káristi oryndarynan julyp aldy. Qazaq pen qyrǵyz onsyz da atqan oqtaı bolyp aıaqtarynan tik tur.
Qazir qyrǵyzdarda «Jámıla» ataýyn alǵan estetıkalyq klýbtardan kóz tunady, «Danııardyń áni» atty festıval kúntizbege engeli qashan. «Jýsan ıisi» de «Jámıladan» keıin kóp uzamaı-aq ómirge keldi, ol da ultynyń joǵyn joqtaǵan, soǵys pen jetimdikke laǵnet aıtqan kórkem týyndy bolyp este qaldy. Biz nege keıipker Aıandy alaqanǵa salyp áldılemeımiz, Saıyn salǵan «Arly-berli jolmen» (shyǵarma ataýy) nege oıqastap júrmeımiz, nege «Jýsan ıisi» dep ataýly ádebı merekeler ótkizbeımiz?
Bıyl Máskeýdiń «Lıtgazetasy» «Gogoldiń shınelinen shyqqandar» («Iz gogolevskoı shınelı») degen maqala jarııalady. Taǵy da Gogol atyndaǵy ádebı syılyqtyń jeńimpazdary «bizdi kórdińder me?» dep jaırańdap, jarqyrap tur. Olar jyl saıyn «Shınel» ataýyn alǵan dástúrli proza konkýrsyn ótkizedi. Biz de «Jýsan ıisi» dep prozashylardy saıysqa túsirsek qaıter edi? Jýsan jaryqtyq ashy bolǵanmen, qolda bar qara qoıdyń súısinip jeıtin shóbi, «Jýsan ıisi» – máńgilik shyǵarma emes pe?
«Shıneldiń» qudireti nede? «Shıneldiń qudireti» – Gogoldiń qudireti. HIH ǵasyrda jazylǵan «Shıneldiń» «memlekettik qaýly-qararlar óli kúıde jatyr» degen bir sóılemi búkil orys jurtyn shoshytpap pa edi. «Qaraǵaı tabytqa tapsyrys ber, emen tabyt oǵan qymbatqa túsedi» dep ólige de qadir-qurmetti qımaǵan, ómirinde bir ǵana laýazym – «statskıı sovetnıktiń» shınelin kıgen Akakıı Akakevıchti qalaı umytarsyń. Bul – shınel kıgenine máz bolǵan «kishkentaı adamnyń» ólmes beınesi. Ol da bir kúni o dúnıelik bolyp, Peterbýrg Bashmakınsiz qaldy, ólimin de el-jurty kesh estidi. О́limnen eshkim de qashyp qutyla almaıdy, tirshiliktegi pendelikti jurt ólim ústinde betke basady, «ólige jaman sóz júrmeıdi» bizde ǵana bar joralǵy, kápirler kesip aıtady. «Shınel» – orys realıstik prozasynyń uly úlgisi, Gogol bolsa, laýreat emes, ol – «Shınel»-diń avtory.
Sońǵy kezderi orys qaýymy Nobel syılyǵyn berýde Shved Akademııasy dástúrdi buzdy dep shýlap júr. Býnın, Sholohov, Pasternak, Soljenısyn, Brodskıı alǵan syılyqty Mılan teatrynyń maırampazy Darıo Fo da aldy dep namystan jarylardaı bolyp, bósteki sózdiń aýzyn býǵan qanardyń kendir jibi short úzilip, sóz degeniń aqtarylyp qaldy. «Bul Shved akademııasynyń óz isine degen mádenı-turmystyq senimsiz kózqarasy» dep aıqaı salǵanda, taý jańǵyryqty. Darıo Fony laýreat qylǵan áleýmettik drama janryndaǵy «Anarhıstiń ólimi» degen kitaby. Munda Italııadaǵy korrýpsııa jerine jetkize áshkerlenedi, Italıa jurty buǵan dán rıza. Degenmen, onyń qalamgerliginen góri átesh bolyp shaqyrǵan maırampazdyǵy elge málim. Uzyn boıly, qońqaq muryn, qyzyl bet, shalt qımyldy adamnyń sýretin kórse, jurttyń ezýi yrjııady, akter-qalamgerdiń ádebı týyndysynan góri maırampazdyǵyn moıyndaıtyn orys jurty Nobel syılyǵy sonyń qorjynyna aýyrlyq etpeı me dep kóńil nazyn aıtady.
Iá, Aıtmatov 35 jasynda Lenındik syılyqty aldy, al Saıyn shaý tartyp, aýzyna sý tamyzyp, baryp-kelip jatqanda óz eliniń memlekettik syılyǵyn ıemdengenin estigende dirildegen qolyn baıaý ǵana bir sermepti deıdi. Qalamger tatymdy shyǵarma jazbasa syılyq degeniń sharadaı basqa batpandaı baq bolyp qona ma? Zaman ózgerse de dástúr ózgermeýi kerek edi. «Buǵanasy qatpaǵan» azıatqa «Jámıla» jazylmasa Lenındik syılyqty kim ákep berer edi, «Shınel» dese, shashyn ońǵa qaraı sypyra qaıyryp, kúlimsirep turǵan Gogol keskini kóz aldymyzǵa keledi. Italııalyqtar qyzyl bet maırampaz Darıony dáripteýden jalyqpasa, «Jýsan ıisi» bizdiń gúrs-gúrs snarıad jarylǵan jerimizde áli burqyrap turǵan joq pa? Aıtpaqshy, realızmge qol sermep ketip, modern men postmodernniń jaǵasyn jyrtyp júrgen shabandozdardy biz nege konkýrs ótkizip, «Jýsan ıisi» jarysyna shaqyrmaımyz? Ashy shóptiń tátti dámine qolda qalǵan qara qoı súısine bas qoısa, sol Saıyn jazǵan jýsannan keıingiler nege dám tatpasqa?
«Qazaq tiliniń sózdigi» búı deıdi: «Jýsan. Ashy dámdi kókshil bozǵylt tústi alasa shóp». S.Muratbekov shyǵarmasynyń aqyry: «Jazǵa salym Jýsantóbe jaqtan qońyr salqyn samal esedi. Ashqyltym ıis ańqıdy. Jýsannyń ıisi. Sonda esime Aıan túsedi. Shynynda da bul kúnde Aıan qaıda eken? Tiri me eken? Ondaı bala tiri bolýy tıis. Ondaı bala aldyna nendeı murat qoısa da jetedi. Al tiri bolsa, Jýsantóbege bir oralmaýy qalaı? Jýsannyń ıisin saǵynbaýy múmkin emes qoı».
Aıan – osylaı soǵys degen zulmatqa laǵnet aıtyp, aýyldan jetimhanaǵa jol tartyp ketken máńgilik bala beıne.
Jýsan ashy da bolsa tushy.
О́mirde ashy men tushy qaqtyǵysyp, qatar júretin zańdylyq bar emes pe?
Qýandyq Túmenbaı,
Jazýshy