CNPC korporasııasy Qazaqstanda: 24 jyldyq birlesken jumys

– Eń aldymen, barsha qazaq­stan­dyqtardy kelip jetken Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Táýel­siz­dik kúnimen jáne Tuńǵysh Pre­zıdent kúnimen quttyqtaýǵa ruq­sat etińizder. Osydan týra 30 jyl buryn Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev saılanǵan bolatyn. Bul adamnyń esimi táýelsiz Qazaqstannyń je­tis­tikterimen, atap aıtqanda, ege­mendikpen, demokratııalyq qo­ǵammen, ult birligi men tu­raqty ekonomıka quryp, ony damytýmen tyǵyz baılanysty. Nursultan Nazarbaev álemge asa kórnekti saıasatker retinde ta­­nymal, onyń búkil ǵumyry – hal­qyna, Otanyna qyzmet etýdiń jar­qyn úlgisi.

Elbasy Qazaqstan Res­pýb­lıkasy men Qytaı Halyq Res­pýblıkasynyń arasynda eko­no­mıkalyq, saıası jáne mádenı salalardaǵy berik, ózara tıimdi ári tatý kórshiler retindegi qa­rym-qatynastyń damýyna zor úlesin qosty. Ol usynǵan «Nurly jol» atty jańa ekonomıkalyq saıasat QHR Tóraǵasy Sı Szın­­pın­niń «Bir beldeý – bir jol» atty bastamasymen uq­sas kelip otyr. Eki eldiń de úki­me­ti de Qazaqstan men Qytaı ara­­­syndaǵy starategııalyq saý­da-ekonomıkalyq yn­ty­maq­tas­tyqtyń ıgiligi úshin bul baǵ­dar­lamalardy juptastyrý týra­ly sheshim qabyldady. 2019 jyldyń sáýirinde Sı Szınpın Nursultan Nazarbaevqa Qytaı­dyń shetel azamattaryna beretin eń bıik memlekettik nagradasy – Dostyq ordenin tabystaǵan bo­latyn.

– Bizdiń bilýimizshe, Elba­sy­nyń tikeleı qaty­sýymen jáne qoldaý tanytýynyń arqa­synda Qazaqstan men Qy­taı munaı-gaz salasyndaǵy yn­ty­­maqtastyq týraly negiz­gi ke­­lisimsharttarǵa qol qoı­ǵan. Bul seriktestik qashan bas­tal­dy?

– 1997 jyldyń 4 maýsymynda Almatydaǵy Prezıdent saraıynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Qytaı Memekettik keńe­si­niń vıse- pre­m­­eri Lı Lansın «Aq­tó­be­mu­naıgaz» kom­pa­nııa­sy­nyń aksııa­laryn satý-satyp alý týraly Kelisimge qol qoıdy. Tenderdi bizdiń CNPC kompanııasy jeńip aldy. Sol jyldyń qyrkúıek aıynda Aqtóbe oblysyndaǵy Jańajol jáne Keńqııaq ken oryndaryn paıdalaný týraly Kelisimshartqa qol qoıyldy. Bul tarıhı qujatqa qol qoıa otyryp, CNPC kompanııasy Qazaqstan Úkimetine 20 jyl boıy Aqtóbe jobasynyń damýyna kemi 4 mlrd dollar ınvestısııa quıýǵa mindetteldi. Alaıda 2021 jylǵa deıin salynǵan qarajat 10,3 mlrd dollardan asty.

– Bul qomaqty qarajat naq­ty qandaı maqsattarǵa jum­­saldy? CNPC aksııa­lar­dy sa­typ alǵan kezde kásipo­ryn­dar­dyń jaǵdaıy qandaı edi?

– Aksııalary satylǵan kezde «Aqtóbemunaıgazdyń» jaǵdaıy máz emes edi, kompanııanyń debı­tor­lyq jáne nesıelik qaryzdary shash etekten boldy, logıstıka kanaldary joıylǵan soń toqyraý bastalyp, jumysshylardyń ja­la­qysyn tóleıtin qarajat joq edi, onyń ústine, qurylǵylar ábden tozǵan bolatyn.

Alǵashqy kúnderden bastap-aq CNPC kompanııany damy­tý úshin josparly túrde aýqymdy jumystardy atqara bas­tady. О́ndiris pen basqarý saıa­sa­tyn­da­ǵy negizgi baǵyttarǵa toq­tal­saq, ol:

О́ndiristegi tehnıkany túbe­geı­li ózgertý, álemdik stan­dart­qa saı jańa tehnıkalar alý; Ǵylymı izdenisterdi, jańa tehnologııalardy engizý arqyly kómir­sýtegin qazý kólemin arttyrý; Basqarýdy zamanaýı menedjment júıesine úıretý, bas­­qarýdy baqylaýdyń halyq­ara­lyq tájirıbesin engizý; О́nimdi satatyn jańa kanaldar tabý; Adam kapıtalyn damytý, eńbek qaýipsizdigine nazar aýdarý; Ekologııalyq qaýipsizdik júıesin, qaldyqtar tastamaıtyn jáne energııa únemdeıtin tehnologııalardy engizý; Korporatıvti jáne áleý­met­tik saıasatta jańa jetis­tik­ter­ge talpyný;

– Iаǵnı ınvestor kelgen soń kompanııanyń jumysyna qan júgirdi degen sóz ǵoı. Jalpy, CNPC týraly azdap aıtyp be­re­siz be? Álemdik alpaýyttar reıtıngisinde sizderdiń kor­­po­ra­sııalaryńyz neshinshi oryn­da tur?

– Qytaı ulttyq munaı-gaz korporasııasy álemde ozyq orynǵa ıe bolyp otyrǵan ha­lyqaralyq keshendi energe­tı­ka kompanııasy. CNPC Qy­taı­dyń eń iri munaı óndirýshi kom­pa­nııa­larynyń biri, álemdegi 50 iri munaı kompanııalarynyń ozdyq úshtiginde tur. CNPC álem boıynsha 37 elde munaı-gaz salasyndaǵy ınvestısııalyq qyz­met atqaryp, 63 eldegi munaı-gaz nysandarynda ınjenerlik-teh­nıkalyq qyzmet atqarady.

Korporasııa munaı jáne gaz oshaqtaryn barlap, ony óndiredi, munaıdy qaıta óńdep, munaı hımııa ónimderin jasaıdy, mu­naı, gaz ónimderin satyp, ony qubyrlarǵa deıin tasymaldaıdy, uńǵymalar qazyp, munaı-gaz ken oryndaryna, munaıdy qaıta óńdeıtin jáne munaı hımııa qyzmetin atqaratyn zaýyttarǵa ınfraqurylym tartady, munaı qurylǵylaryn jasap, jańa energııa kózderin jasaıdy.

– Korporasııa san alýan túrli qyzmet atqarady eken. Osy­lardyń arasynda Qa­zaq­stan­da neni júzege asyrasyzdar?

– Qazaqstanda CNPC kor­po­ra­sııa­synyń qatysýymen 7 munaı óńdeý jobasy, 2 munaı qubyry, 2 gaz qubyry, 1 munaıdy qaıta óńdeý zaýyty men temir qubyrlar shyǵaratyn 1 zaýyt jumys isteıdi. Korporasııa sondaı-aq «QazMunaıGaz» Ulttyq kom­pa­nııa­synyń strategııalyq isker seriktesi bola otyryp, «SNPS-Aq­tó­be­munaıgaz», «Pet­ro­­Qa­zaqstan Qumkól Resorsız» jáne «PetroQazaqstan Oıl Prodakst» (Shymkent MО́Z), «Mań­ǵystaýmunaıgaz», «Azııa­lyq gaz qubyry», «Qazaqstan-Qy­taı qubyry» sııaqty birqatar birlesken jobalarǵa qatysady. Sondaı-aq CNPC korporasııa­­­­­­sy North Caspian Operating Com­pa­ny konsorsıýmynyń qu­ra­­mynda Qashaǵan ken osha­ǵyn­daǵy ju­mys­tarǵa atsalysyp otyr.

Shırek ǵasyr ýaqyt ishinde bizdiń korporasııa Qazaqstannyń munaı-gaz keshenin damytý úshin 47 mlrd dollardan astam ınves­tısııa saldy. CNPC kompanııalary 360 mln tonna munaı alyp, bıýdjetke salyq retinde shamamen 50 mlrd tólem jasaǵan.

Munaı óndeý kólemi boıyn­sha qytaılyq kompanııalar qa­zaqstandyq jáne ame­rı­ka­lyq kompanııalardan keıin úshin­shi oryn alyp otyr. Solaı bola tura, CNPC qatysatyn ká­sip­oryn­­dar qazǵan munaıdyń 60% qaıta óńdeý úshin jergilikti na­ryqqa tasymaldanyp, Qazaq­­stan­nyń ishki baǵasy boıynsha satylady. Osylaısha, tuty­ný­shy­larǵa turaqty túrde sapaly otandyq janar-jaǵarmaı jet­ki­ze otyryp, SNPC Qazaqstan eko­nomıkasynyń damýyna úles qosyp otyr.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zı­den­ti Nursultan Nazar­baev SNPC korporasııa­sy munaı men gaz óndirý, ony tasymaldaýda jáne qaıta óń­deýde Qazaqstannyń negizgi seriktesteriniń biri degen­di únemi eske sala otyryp, bizdiń kom­panııanyń jumysyna kóńili to­latynyn da aıtqan.

«Qazaqstan Prezıdentiniń ja­nynda Sheteldik ınvestorlar keńesi jumys isteıdi. Munda qy­taı­lyq SNPC kompanııasynyń ma­ńyzy zor. Ol – Qazaqstannyń munaı-gaz naryǵyn damytýdaǵy mańyzdy seriktesi», dedi Nursultan Nazarbaev­ 2018 jyl­dyń qyr­kúıeginde elordada ótken Qazaqstan-Qytaı bıznes-fo­rýmynyń ashylýynda.

– Álem boıynsha qytaı kom­panııalary tártipke baǵy­natyn, sol eldiń zańyn, ásirese, qor­shaǵan ortany qorǵaý sala­syndaǵy zańdaryn berik usta­natyn kompanııa retinde ta­nyl­ǵan. Qazaqstandaǵy ekologııany qorǵaý boıynsha CNPC naqty qandaı sharalardy at­qa­­rady?

– SNPC kompanııasy «jasyl ekonomıka» tujyrymdamasyn kezeń-kezeńimen iske asyryp otyr jáne qorshaǵan ortany qorǵaý – bizdiń kompanııanyń qyzmetindegi basym baǵyttardyń biri. SNPC Qazaqstannyń eko­lo­gııalyq zańnamalary men qorshaǵan ortany qorǵaý sala­syndaǵy halyqaralyq kelisim­der­diń talaptaryn qatań usta­na­dy, ekologııalyq taza óndiristi tez damytyp, bul prosesterge aı­tarlyqtaı mol qarjy quıady. Bizdiń kompanııamyzdyń urany – «Energııa men tabıǵattyń úıle­si­mi».

SNPC korporasııasy kelmeı turyp, Aqtóbe oblysynda munaı jáne gaz eski zaýytta óńdeletin, sondyqtan kóp mólsherdegi gaz zaýyttyń murjalarynan shy­ǵyp, qorshaǵan ortaǵa aıtar­lyq­taı zııan tıgizetin. Bul jaǵ­daıdy túzetý úshin, SNPC aı­maqta úsh zamanaýı munaı-gaz óńdeý zaýytyn saldy, sol ar­qy­ly ilespe gazdy qaıta óńdeý koeffısıentin 27%-dan 90%-ǵa jetkizip, qor­sha­ǵan ortaǵa shy­ǵatyn zııandy qaldyqtardy barynsha azaıtty. Bul iske qu­ıyl­ǵan ınvestısııa kólemi 2 mlrd dollardy qurady.

«Mańǵystaýmunaıgaz» kompanııasy óz nysandarynda jınalyp qalǵan munaı qaldyqtaryn úzdiksiz joıyp, aımaqty tazartyp otyrady. Sonaý Keńes odaǵy kezeńinen beri lastanǵan bul jerdiń aýmaǵy – 47 gektar. Sońǵy jyldar ishinde 10 polıgon men 6,5 gektar jer tazalandy; mıllıon tonnadan astam qaldyq joıyldy. Burynnan jınalǵan jáne qaıta shyqqan zııan­­dy qal­dyq­tardy qaıta óńdep, paı­daǵa jaratý úshin bólingen qarajat kó­lemi 2016 jylǵy 881 mln teń­ge­den 2021 jyly 7,3 mlrd teń­gege deıin jetken.

Shymkent munaı óńdeý zaýytyn qaıta jańǵyrtý úshin SNPC men «QazMunaıGaz» kompanııalary 1 mlrd 800 mln dollar qarajat bólgen. 2018 jyldyń qyrkúıeginde Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev jańa óndiristi ózi iske qosyp, óndiriske júktelgen mindetterdiń oryndalý sapasyna joǵary baǵa bergen bolatyn. Eń basty jetistik – eko­lo­gııalyq qaýipterdiń azaı­ǵany edi. Máselen, benzın men dızel otynyndaǵy kúkirttiń úlesi 10 ese azaısa, aqshyl munaı ónim­de­riniń kólemi 57%-dan 82%-ǵa deıin ulǵaıdy. О́nim sapasyn da jaqsartýǵa múmkindik týdy. Eger buryn zaýytta K2 sanatty janar-jaǵarmaı shy­ǵa­ryl­­­­ǵan bolsa, qazir K4 jáne K5 sanatty (Eýro-4 jáne Eýro-5 sanattarynyń balamasy) benzın men dızel otyny óndiriledi. Al bul degenimiz qorshaǵan or­ta­ǵa shyǵatyn zııandy gazdyń kólemi de áldeqaıda azaıdy degen sóz. Budan ózge, atmosferaǵa shyǵatyn kómirtek pen basqa da zııandy qaldyqtardyń úlesi 90%-ǵa deıin azaıǵan. Myń tonnadan astam munaı shlamy qaıta óńdeýge jáne qaıta kádege jaratýǵa jóneltilgen. Qazir táý­ligine shamamen 15 myń tonna janar-jaǵarmaı óndiriledi, so­nyń ishinde 6 myń tonnadan astamy joǵary sapadaǵy ónim ekenin aıta ketken jón.

– Munaı kompanııalary de­ge­nimiz – qandaı elde ju­mys istese de, sol eldiń bıýd­jetine qo­maqty qarajat sa­latyn kom­panııa ǵana emes, iri mese­nat retinde kózge túse­tin ká­siporyndar. Osy oraı­da, qazaqstandyqtarǵa áleý­­met­tik qol­daý kórsetýde CNPC kor­po­ra­sııasy qandaı ju­mys­tar atqardy?

– CNPC Qazaqstanda joldar tósep, saıabaqtar salady, úı­ler men kóshelerdi qaıta jóndep, mádenı jáne tarıhı sha­ralarǵa qarjylaı qoldaý kórsetedi, stýdentterge bilim berý granttaryn bólip, sportshy­lar men óner qaıratkerlerine kómektesedi, aýrýhanalarǵa jańa kólik, medısınalyq qurylǵylar men dári-dármek satyp alyp beredi, mektepterge kompıýterler men oqýlyqtar syılaıdy. CNPC korporasııasynyń Qazaqstandaǵy qaıyrymdylyq pen áleýmettik jobalarǵa salǵan ınvestısııa kólemi 410 mln dollardan asqan.

Bizdiń eń basty áleýmettik jo­bamyz – Nur-Sultan qala­syn­daǵy Qazaq ulttyq horeografııa akademııasynyń qurylysy boldy. Bul jobany júzege asyrý úshin CNPC kompanııalar toby 95 mln dollar qarajat bólgen. Sonyń nátıjesinde Qa­zaqstannyń elordasynda Or­talyq Azııada balamasy joq iri óner nysany boı kóterdi. Álem boıynsha bundaı oqý oryn­da­rynyń sany onshaqty ǵana. Oqýshylar eń bilimdi pedagogterden, birinshi synyptan bas­tap, on birinshi synypqa deıin bilim ala alady.

«Bul horeografııa akademııa­sy bıýdjet aqshasynan tys qarajatqa salynǵany úshin alǵys aıtqym keledi. Me­niń ótinishim boıynsha, Qytaı Ha­lyq Respýblıkasy, CNPC ult­tyq munaı kompanııa­sy men «Samuryq-Qazyna» qory qara­jat quıdy. Ǵımarat solar­dyń aq­sha­syna salyndy, demeý­shi­lik tanytyp, elimiz úshin osyndaı áleýmettik qoldaý ta­nyt­qandaryńyz úshin rahmet. Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna bul tamasha syılyq boldy. Siz­der­di quttyqtaı otyryp, taǵy da alǵys aıtqym keledi», dedi 2016 jyldyń tamyzynda akademııanyń ashylý saltanatyna qatysqan Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev.

Elbasy sondaı-aq Aqtóbede taǵy da CNPC qarajatyna sa­lynǵan О́ner ortalyǵynyń ǵı­maratyna da zor baǵasyn ber­gen bolatyn. Nursultan Na­zarbaev nysan ashyla sala, 2017 jyldyń qazanynda baryp, О́ner ortalyǵyn aralap kórdi. Kópfýnksıonaldy keshen resmı jáne merekelik sharalardy ótkizýge arnalǵan, za­manaýı dybys jáne sahna qu­rylǵylarymen qamtylǵan. Sonymen qatar ortalyqta orkestr oınaıtyn shuńqyry men aınalatyn sahnasy bar konsert zaly ashyldy. Jobany júzege asyrý úshin CNPC 4,5 mln dollar bólgen. Byltyr COVID-19 pandemııasymen kúres úshin CNPC qatysatyn árbir kásiporyn qo­maqty qarajat bólgen, al kor­porasııanyń ózi qazaqstandyq seriktesterimen birge «Halyq» qaıyrymdylyq qoryna medı­sı­nalyq qurylǵylar men qorǵanys quraldaryn alý úshin shamamen 10 mln dollar bólgen.

– Qazaqstandaǵy CNPC kom­­­­panııalarynda neshe adam ju­­­mys isteıdi?

– CNPC qatysy bar kásip­­­oryn­darda 30 myńnan astam adam eńbek etedi, olardyń 98,3%-y qazaqstandyqtar. Qazaqstan men Qytaıdyń eń úzdik oqý oryndarynda qyzmetkerler tájirıbe almasyp, bilimin jetildirip, damyp otyrady.

2021 jyldyń 5 qarashasynda IV Qytaı halyq ımport taýarlar kórmesiniń ashylý saltanatynda sóz alǵan Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Qazaq­stan-Qytaı arasyndaǵy ózara tıimdi yntymaqtastyq keń Eý­ra­zııa qurlyǵynda birlese damyp, gúldenýge jol ashatynyn, al saýda-ekonomıkalyq qa­rym-qatynas eki eldiń ózara is-qımylyna berik negiz bola otyryp, bolashaqta da damı beretinin atap ótti.

«Qazaqstan men Qytaı arasynda dıplomatııalyq qaty­nas­tardyń ornaǵanyna 30 jyl tolady. Búgin bizdiń jan-jaqty ári máńgilik strategııalyq serik­tes­ti­gimiz kemeldenip, jańa kezeńge qadam basty dep nyq senimmen aıta alamyn. Qarqyndy damyp kele jatqan Qytaı eli árdaıym Azııadaǵy eń basty jáne senimdi seriktesimiz bolyp qala beredi»,  dedi Prezıdent.

Barsha qazaqstandyqtardy Tuńǵysh Prezıdent kúnimen jáne Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵymen taǵy da qut­tyq­taımyn. Jas memle­ket­terińiz gúldenip, damı bersin, al qazaq halqyna beıbitshilik pen bereke, zor densaýlyq, molshylyq pen jańa jetistikter tileımin!

 Áńgimelesken

Dastan NURLANULY