Urpaqqa aıtylǵan ósıet

Jalpy, kez kelgen memleket, ult alǵa qadam basýy úshin eń aldymen júrip ótken jolyna nazar salý qajet. Tarıhqa boılap, ne nárse qoldan keldi, qandaı nátıjeler bar sony saraptaý kerek. О́tkenge kóz júgirtip, qazirgini tarazylamaı, oǵan shynaıy, adal baǵasyn bermeı bolashaqqa boı túzeý qıyn.

Bul turǵydan alǵanda El­ba­sy­nyń maqalasy shynaıy shyqty. Maqalada Nursultan Nazarbaev XX ǵasyrda bolǵan oqıǵalardy, 1916 jylǵy ult azattyq kóterilisin, 1920-30 jyldary bolǵan, qazaqtyń jartysyn jalmaǵan eki birdeı ashar­shylyqty, dúnıe­júzilik so­ǵystardy, odan keıingi qıyn sátterge kóz júgirte otyryp, so­lardyń sebepterine, alǵyshart­taryna úńilip, qarapaıym azamat retinde, osy eldiń ókili retinde ony jeke basynyń sezimi arqyly, otbasynyń tarıhy arqyly jetkizgeni erekshe áser etedi.

Ult-azattyq kóteriliske onyń da týystary atsalysqany, úlken aǵalary Ekinshi dúnıe­júzilik soǵysqa qatysqany, Elbasynyń ózi de qıyn sátterdi basynan ótkergeni, Semeı polıgony, tyń ólkelerdi ıgerý sekildi máselelerge qatysty derekter de maqalanyń shynaıylyǵyn asha túsedi. Sonyń bárin óziniń jeke azamattyq kózqarasy arqyly jet­kizýge tyrysqany da osy oqıǵa­lardy ishki jan-dúnıesinen qalaı ótkergeni turǵysynan jetkizgeni de úlken áser etedi.

Jalpy, maqalada tujy­rym­dal­ǵan negizgi oı – osy táýel­sizdik­ke qol jetkizý óte aýyr, qıyn jolmen júzege asqany. Qazirgi tańda álemde 2000-ǵa jýyq halyq bar. Sonyń nebári 192-si ǵana óz memleketin qurǵan. Qal­ǵa­nynyń óz memlekettiligi joq, óz taǵ­dyryn ózi sheshe almaıdy. Ege­­men el emes. Sondyqtan táýel­siz­­dikti qadirlep, qasterleý asa ma­ńyz­dy. Muny maqalada tarıhı tur­ǵy­dan da aıtyp ótken. Bul birinshiden.

Ekinshisi, osy táýelsizdiktiń otyz jylynda Qazaqstan qandaı joldy júrip ótti. Bul da ońaı bolǵan joq. Kóptegen saıası, eko­­no­mıkalyq, áleýmettik, ıdeo­­lo­gııa­lyq daǵdarysty eń­serdik. Árı­ne, qatelikter bol­ǵan shyǵar. Biraq salystyrmaly túrde kelgen­de Qazaqstannyń je­tistigi jeterlik. Basqa elder sekil­di aýmaqtyq tutastyǵynan aıry­lyp qalmaǵany, úlken qan­tógiske barmaǵany, túrli óte qıyn sátterge jol bermegeni – jasal­ǵan eren eńbektiń nátıjesi.

Joqtan eshteńe jasala qalmaıdy. Táýelsizdik ózinen-ózi bola salǵan nárse emes. Bul da ustamdy, baısaldy saıasat júrgizýdiń nátıjesi. Beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaý óz aldyna. Iаdrolyq qarýdan bas tartý sekildi túrli túıtkildi máselelerdi sheshý, Qytaı men Reseı sekildi kórshiles eldermen tatý qarym-qatynas ornatý, shekara sekildi sezimtal máselelerde upaıymyzdy jiberip almaı, ońtaıly sheshkenimiz, salystyrmaly túrde Qazaq eliniń ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵ­daıynyń qanshalyqty jaqsar­ǵany, TMD elderi ishinde jetekshi nátıjelerdi kórsetip otyrǵany – munyń bári tókken terdiń aqysy.

Sondyqtan osyndaı máse­lelerdi baǵamdap, qadirleı bilý turǵysynan maqala zor mańyz­ǵa ıe. Aınalyp kelgende, táýelsizdik­ti bilip, túsiný, seziný bizdiń basty qundylyǵymyz. Azattyqty saq­tap qalýdyń birden-bir joly – ony seziný, qadirin bilý. Maqa­lanyń sońynda aıtyp ótkendeı, táýelsizdik baqyt qusy sekildi. Ony baǵalaǵan, qadirin bilgen ǵana óziniń qolynda ustaı alady.

Meniń oıymsha, maqala belgili bir dárejede qazaqqa, sonyń ishinde jas býynǵa aıtylǵan amanat, ósıet ispetti. Elbasynyń oı tujyrymy qaı máselege kelgende usaqtanyp qalmaýymyz kerek ekenin kór­setedi. Qazaq­tyń qazirgi berekesiniń, birli­gi­niń, tu­raq­tylyǵynyń, jar­qyn bola­sha­­ǵy­­nyń kepili – uıym­shyl­dyq, bir­lik, ortaq taǵdyrdy seziný, túsi­ný. Al munyń shyrqaý shegin­de tur­ǵan táýelsizdik pen egemen­dik. Son­dyqtan meniń oıymsha, 30 jyl­­­dyq tusynda osyndaı maqa­la­nyń ja­rııalanýy óte qajet. Qazir­gi jaǵ­daıǵa qalaı keldik, qan­daı qıyn sátterden óttik, tarıhy­myz qandaı boldy? Solarǵa oı jiberý ispetti.

Táýelsizdik alǵan tusta qazaq hal­qynyń úlesi 40 paıyzǵa jete-qa­byl edi. Qazir qudaıǵa shúkir, 70 pa­ıyzdan asty. Bul da jaqsy kór­set­kishtiń biri. Sondyqtan qol jet­kiz­gen jetistikterdi oń baǵalaǵan jón.

Rasýl JUMALY,

saıasattanýshy