Sýret óneriniń serkesi

Reseılikter úshin «Qazaqstanda týǵan», qazaqtar úshin «Máskeýde turatyn» eki eldiń sýret ónerine ortaq sheberdiń shy­ǵarmashylyǵyna da onyń bul erek­she­ligi tańbasyn salmaı qoımaǵan. Eki el, eki úıdiń arasyndaǵy keńistikte ómir sú­retin qylqalam sheberiniń ulttyq dra­ma­daǵy dańqty tulǵalardyń balasy bola turyp ónerden qashyq tárbıelenýi múm­kin emestigi balalyq shaǵynda-aq bel­gili bolǵan edi. Teatrdyń otymen ki­rip, kúlimen shyǵyp, bar ómiri sahnada ótken ata-anasyna erip, balalyq sha­ǵyn shymyldyqtyń syrtynda ótkizgen Shyń­ǵys tipti Ázirbaıjan Mámbetovtiń re­petısııalaryna qatysyp, kórermen al­dynda óner de kórsetipti. Áke-she­shesi Innokentıı Smoktýnovskıı, Oleg Iаnkovskıı, Anna Manıanı, Anna Jırar­do jáne basqa da aty ańyzǵa aınalǵan ártis­terdiń akterlik oıynyn úlgi etip, kish­kentaı uldarynyń boıyna naǵyz óner­ge degen súıispenshilikti sińirýge tyrysyp baǵady. Alaıda ata-anasy qula­ǵyna qansha quısa da, olardyń uzyn-sonar monolog jattap, birde jylap, birde kúlip, kúni-túni sahnaǵa daıyndalatyn jumysyn azapqa balaǵan Shyńǵys akterlik ónerden sanaly túrde bas tartyp, óz tańdaýyn jasaıdy.

Býyrqanǵan boıaýlar álemine boı ura­dy. Alaıda ananyń súti, ákeniń qanymen be­rilgen, jórgeginde jatqannan beısana­ly túrde zerdesine toqylyp, adamı bol­mysynyń qalyptasýyna yqpal etken ónerden birjola alystap kete alma­dy. Shyńǵystyń búkil týyndysy­nan Shyǵystyń lebi esip, teatrdyń janǵa jaı­ly jupar ıisi ańqyp turady. Alma­ty jurtyn Á.Qasteev atyndaǵy mem­le­kettik óner mýzeıiniń galereıasynda uıym­dastyrylǵan «Kóshpendiler fıloso­fııasy» atty avtorlyq kórmesine shaqyrǵan Shyńǵys Noǵaıbaevtyń týyn­dylaryndaǵy personajdar tizbek qu­rap tap osy qazir teatr sahnasynan túse qalǵandaı áserge bóleıdi. Teatr – Shyńǵystyń qanynda eken. Akterler otbasynda dúnıege kelgen ol teatr ómiriniń ahýal-aýrasyn óz keskindemelerine kóshi­rip aparǵan. Ákesi Ydyrys pen anasy Farıdanyń mıllıondardy bas ıdirgen uly óneri uıyqtap ketpeı, onyń on eki múshesi men alpys eki tamyrynda atoı salyp oınap jatyr eken. Degenmen mynaý «Kóshpendiler fılosofııasy» dep ataǵan aýqymdy kórmesi adamnyń óz teginen ajyramaıtynyn tuspaldap tursa da, eki eldiń ortasynda ómir súretin sýretshiniń kózqarasyndaǵy polımádenıet sarynyn, ıaǵnı kúlli adamzattyq qundylyqtardy jyrlaýdy murat etken qoltańbany, azamattyq pafosty ańǵarmaý múmkin emes.

Kórmege avtordyń 40 shaqty kartınasy qoıylǵan. Negizinen, lıtografııalyq týyndylar. Onyń týyndylarynyń sıý­jetinde bir sýretten ekinshi sýretke kóship júretin obrazdar óte kóp. Keskindemede ómir súretin adamdar tabıǵatpen jáne janýarlarmen úılesim tapqan. Sýretshi­niń kartınalaryndaǵy adamdardy ómirimiz­de kúnde kezdestiremiz, biraq óte sırek kezdestiremiz, tipti múlde kezdestirmeýimiz de múmkin. Osy qaıshylyqty túsiný múm­kin be? Bul keıipkerler sheber qııalynyń shóldi áleminde jaratylǵandaı. Shyńǵys álemi qoǵamnan jyraq «óz ortasyn» jasap, ózin bir elge nemese bir qalaǵa tá­ýeldi etýge baǵyttaıtyn «túsinikti» qa­lyptan boıyn aýlaq salady. Avtordyń grafıkalyq jumystary nobaı túrinde jazylǵan. Qylqalam sheberi ár týyndysynda sıýjettiń qupııa maǵynalaryn túrip beretin týyndy jasaıdy.

Á.Qasteev atyndaǵy О́ner mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri, kórmeniń kýra­tory Áıgerim Aıdarbek Shyńǵys Noǵaı­baev týyndylarynyń ereksheligin jan-jaqty bezbendeı turyp, «onyń shyǵar­malary jumbaq pen jyraqtyqqa toly. Noǵaıbaevqa kóshpeliler dál osylaı kó­rinedi. Sıýjetter baıandaý sıpatynda bolǵanymen, avtordyń ázil-ospaǵyn basa kórsetetin ıronııaǵa toly» ekenin aıtady. Tórtkúl dúnıege, tóńiregine azdaǵan ájýamen, jeńil mysqylmen qaraǵandyq­tan onyń týyndylary art-haýs stılindegi anımasııalyq fılmderdiń sıýjetine, ıakı karıkatýralyq jýrnaldardaǵy saı­qymazaq beınelerge kóbirek uqsaıdy. «Ma­habbat gımni» kartınasynda da jy­ly­lyqtyń lebi bar. Sezimge myqtap ma­talǵan ekeý mahabbattyń tutqynyna aı­na­l-­ ­­ǵan, moıyndaryna túsken tuzaq olar­­dy bú­gin-erteń bosatpaıdy. Ázilmen bas­ta­lyp, shynaıy sezimge ulasyp ketken qa­rym-qatynasyn eki ǵashyq ózderi de túsine al­maı dal bolǵan sát nysanaǵa dóp tıgen.

Shyńǵystyń «Hlopýshka. Kıno­se­mochnaıa grýppa» degen kar­tı­nasy­nyń aldynda kóbirek bógeldik. Aq-qa­ra tústi mynaý kartına onyń 1994 jyly qazaq­standyq kınorejısser Ámir Qara­qulovtyń «Golýbınyı zvonar» – «Kóger­shinder qońyraýshysy»» fılmindegi Tımýr degen basty keıipkerdi oınap, Italııanyń Taormın qalasyn­da ótken halyqaralyq kınofestıvaldiń Gran-prıin jeńip alǵan kezin eske saldy. Kıno alańynan kórgen ózine tanys jaǵdaıdy Shyńǵys dál beıneleıdi. Kıno túsirýdiń búkil mashaqaty seziletin sýretten túsirilim alańyndaǵy qarbalas, adam túsinip bolmaıtyn álem-tapyryq sabylys pen jyldamdyqty sezinesiń. Mundaǵy qaraqurym adamdardyń kóptigi óz aldyna, kıno túsirý kezindegi prosess, kóńil kúı aına-qatesiz sýretteledi. Shyńǵystyń ózine ǵana tán ereksheligi, ár týyndysyna taqyryp qoıǵanda, sol ataýdyń mánin ashý úshin belgili aqynnyń óleń joldarynan, belgili shyǵarmalardan alynǵan bir úzik kórkem oı-replıkany, óz tujyrymdaryn utymdy paıdalanady. Sonda onyń kartınalarynyń ataýy sholaq bir sózben túıindelmeı, sarkazmǵa toly sıýjetti uzaq-sonar oımen shıratyp, tuzdyqtaı túsedi.

Úlken teatrda tájirıbeden ótip, Lon­dondaǵy Kovent-Garden teatry úshin sah­na bezendirgen ssenograf, lıtogra­fııa tehnıkasymen jumys isteıtin sýret­shi-grafık Shyńǵys Ydyrysuly – «Bo­lashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty, Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń, IýNESKO halyqaralyq sýretshiler qaýym­dastyǵynyń múshesi, Máskeý kór­kemdeý-ónerkásip ınstıtýtynyń oqytý­shysy, Reseı astanasyndaǵy tanymal «Vızıt» galereıasynyń turaqty avtory. Bar ómiri alýan túrli boıaýlar arasynda ótip kele jatqan beıneleý óneriniń biregeı sheberi osy ýaqytqa deıin 9 ret jeke kórme ótkizip, Almaty men Máskeýde ǵana emes, Parıj ben Londonda, Praga men Spartanberg, Gonkong pen Vashıngton­da 60-tan astam kórmege qatysqan. Belgi­li rejısser Iý.Lıýbımovtyń «Tartıýf» spek­­takliniń bezendirilýin qaıta qalpyna keltirgen de, M.Áýezov atyndaǵy akade­mııalyq drama teatrynyń «Úkili Ybyraı», Bolat Atabaev sahnalaǵan «Shaǵala» spektaklderiniń sahnasyn bezendirgen de Shyńǵys Ydyrysuly.

«О́ner» baspasynan shyqqan «Farıda» degen kitaptaǵy myna joldardy oqyǵan­da, eriksiz kóńil tolqyp, boıyńdy tebire­nis bıleıdi. «Shyńǵys – teatrdyń balasy. Burynǵy áńgimelerimde de aıttym – 1965 jyly, teatr Qazan qalasyna gastrolge ketkende dúnıege keldi. Ydyrys Qazanda toı jasap, Serke aǵaı bastaǵan úlkender esimin Shyńǵys dep qoıǵan. О́sken-kórgen ortasy teatr, óner», dep jazǵan eken anasy Farıda Sháripova.

Esimin Serke Qojamqulov qoıǵan qos tarlannyń tuıaǵy sýret óneriniń naǵyz ser­kesine aınaldy. Sh.Noǵaıbaev uzaq jyldar boıy shyńdalǵan shyǵarmashy­lyq belesterinde beınelegen týyndylaryn «Jumbaq», «Otan», «Metrodaǵy kezdesý», «Nobaı» dep atalatyn tórt tomdyq albom-jınaqqa toptastyryp, jaryqqa shyǵardy. Bul albom «men ómirge ne úshin keldim?» dep bastalatyn ózin tolǵandyrǵan sansyz suraqqa be­rilgen naqty bir jaýap ispetti. Aq qaǵazdyń betinde qaryndash qýatymen salynǵan sýretter túrli taqy­ryptaǵy sahna qoıylymdaryna, al sýret­shiniń ózi keıipkerdi qalaýynsha qozǵa­lys­qa keltiretin rejısserge uqsaıdy. О́zge qanat­tastary sekildi kenep, maıly boıaýǵa áýestigi joq sýretshiniń meılinshe qara­paıymdylyq qaǵıdasyn ustanýynda bir ǵana syr bar – ómir óte qarapaıym, ony kúrdelendirip júrgen adamdardyń ózderi. Molbert aldynda maıly boıaýmen emes, qara qaryndashpen oryndalǵan sýretter osylaı sóıleıdi. Al úshkir qaryn­dashtyń ushymen salynǵan túrli-tústi lıtografııadaǵy ótkir oıdyń ádildigin, adaldyǵyn sezbeý, sezinbeý múmkin emes.

 ALMATY