Sýbsıdııa: Bireýge bar, bireýge zar

Osy aptadaǵy Májilistiń oty­rysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev taǵy da osy máselege toqtaldy.

«Sýbsıdııany turaqty berýge qatysty másele jıi kóteriledi. Men buǵan deıin sýbsıdııalaý tásilderin qaıta qaraý qajettigi týraly tapsyrma bergen bola­tynmyn. Bul jumys qysqa merzim ishinde atqarylýy kerek. Biz sýb­sıdııa alýdy jeńildetýge, onyń qoljetimdi bolýyn jáne ashyq­tyǵyn qamtamasyz etýge tıispiz», dedi Prezıdent.

Shynynda da, memleketten beriletin sýbsıdııa artynda tiregi bar iri sharýashylyqtarǵa ǵana arnal­ǵandaı. Al úni in túbinen qumy­ǵyp estiletin shaǵyn sharýa­shy­lyqtarǵa mundaı syı kóp jaǵ­­daılarda buıyra bermeıdi. Demek, aýyl sharýashylyǵy salasyna beriletin sýbsıdııa ashyq ári ádil bólinbeıdi. Muny «Shopan ata» ulttyq qoı ósirýshiler qaýym­dastyǵynyń tóraǵasy Almasbek Sadyrbaev ta rastap otyr.

– Sýbsıdııa – aýyl sharýashy­lyǵy salasyndaǵy eń ózekti má­sele. Májilis otyrysynda Mem­leket basshysy atap ótkendeı, mal tuqymyn asyldandyrýǵa beriletin sýbsıdııa ashyq ári ádil úles­tirilýi kerek. Sondyqtan bul saladaǵy ashyqtyqty qamtama­syz etý mańyzdy. Ol úshin sharýa­larǵa sýbsıdııa alýdyń ádis-tásil­derin úıretý kerek, – deıdi A.Sa­dyrbaev.

Rasymen, aýyldaǵy aǵaıyn mal ustaýǵa máttaqam bolǵa­ny­men, qaǵaz-qujatqa kelgende mú­dirip jatady. Sýbsıdııaǵa qol jetkize almaýdyń birden-bir sebe­bin sodan izdegen de durys. Ekibastuzdyq jas kásipker Dáý­let Máýenovtiń pikirinshe, sha­rýa­lardyń kóbi qujat isine nemquraıly qaraǵandyqtan, óz nesibesinen aıyrylyp otyr.

– Eki jyl buryn sharýa qo­jalyǵyn ashtym. Sondaǵy ań­ǵarǵanym, kóbimiz memlekettik qoldaý sharalarynan beıhabar ekenbiz. Men jastyǵymnyń ar­qasynda julynyp júrip azdy-kópti sýbsıdııaǵa qol jet­kiz­dim. Al keıbir sharýalar qu­jat jumystarymen júgirýge qu­lyq­syz nemese bıýrokratııalyq ke­dergilerden ábden sharshaǵan. Olar istiń jaıyn tolyq túsine bermeıdi. Jergilikti atqarýshy bılik ókilderi túsindirýge tyryspaıdy. О́zara úılesim joq. Sondyqtan qolyn bir siltep bas­taǵan isin orta joldan tastaı salatyndar nesibesinen qaǵylady. Al ebin tapqan sharýalardyń esebi túgel. Aıtpaǵym, sharýalar arasynda túsindirý jumysyn jandandyrý kerek. Olardyń saýatyn arttyrý mańyzdy. Sonda ǵana olar ózgelerge jem bolmaıdy. Bizdegi úlken problemanyń bir ushy osynda jatyr, – deıdi D.Máýenov.

Qostanaılyq kásipker Alek­sandr Borodınniń pikirinshe, aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­la­malardy ázirleýge birinshi kezekte agrarshylardyń ózi qaty­sýy kerek. Sharýalardyń qaty­sýyn­syz ja­zylǵan jobalardan shıki­lik­tiń kóp shyǵatyny da sondyqtan.

– Sýbsıdııa berýdegi negizgi maqsat – sharýalardyń aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýge jumsaıtyn shyǵynyn azaıtý. Sondyqtan sýbsıdııany ótkizilgen ónimniń kólemine bergen durys. Áıtpese, qoldaý sharalarynyń kóbi sharýalardy aınalyp ótip jatyr. Memleket sýbsıdııany kóbirek bólgenimen, aqshanyń basym bóligi sharýalarǵa emes, tehnıka, gerbısıd, tyńaıtqysh satatyndarǵa tıip jatyr. Al sýb­sıdııa berýdegi negizgi maq­sat bul emes. Maqsat – aýyl sha­rýa­shylyǵy taýaryn óndirý­shi­lerdi qoldaý. Máselen, buryn tyńaıtqyshtardy sýbsı­dııalaýdyń yńǵaıly ári tıimdi júıesi jumys istedi. Fermer olardy tikeleı zaýyttan belgi­len­gen baǵamen satyp alatyn. Sodan keıin ǵana Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi óndirýshige sýbsıdııa tóleıtin. Búginde tyńaıt­qyshtardy tolyq qunyn tóle­meıinshe ala almaısyz, – deıdi «Zýevka» JShS-niń dırektory A.Borodın.

Onyń aıtýynsha, sýbsıdııa­lardyń tıimdiligi ashyqtyq bolǵan kezde ǵana kórinedi. Sondyqtan sýbsıdııalaýdyń qarapaıym ári ashyq shemasy qajet.

– Mysaly, ósimdik sharýa­shylyǵy úshin bir ǵana sýbsıdııa túrin bekitýge bolady. Iаǵnı sýbsıdııa ónimniń satylǵan kólemine qatysty «Astyq sattym – sýbsıdııa aldym» degen qarapaıym ǵana qaǵıdatpen berilse. Al memleketten berilgen aqshany qaıda jumsaıtynyn fermerdiń óz erkine qaldyrǵan jón. Tehnıka ma, tyńaıtqysh pa, álde tuqym satyp ala ma, ol árkimniń óz erkinde, – deıdi ol.

Sýbsıdııa – jemqorlyqtyń «zańdastyrylǵan» túri. Qazir qoǵamda osyndaı pikir kóp aıtylady. Oǵan negiz de joq emes. Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyl agenttiginiń resmı dereginshe, 2021 jyldyń 11 aıyn­da elimizde 1 576 sybaılas jem­qorlyq qylmysy tirkelgen. Onyń basym bóligi Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalarynda, sondaı-aq Túrkistan, Shyǵys Qazaqstan jáne Jambyl oblys­tarynda tirkelgen. Salalyq tur­ǵydan tarqata aıtsaq, aýyl sharýa­shylyǵy, bilim berý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, áleýmettik qamsyzdandyrý jáne densaýlyq saqtaý salalary «alda tur». Sybaılas jemqorlyqqa 1 280 adamnyń qatysy bary áshkerelendi. Onyń 159-y túrli deńgeıdegi basshylar.

Memleket qarjysy aýyl sha­rýashylyǵy salasynda kóp urlanǵan. Bul salada 960 qylmys tirkelipti. Olardyń jartysynan astamy, ıaǵnı 54 paıyzy sýbsıdııany talan-tarajǵa salýǵa qatysty ister. Sońǵy bes jylda sýbsıdııalarǵa shamamen 2 trln teńge bólingen. О́kinishke qaraı, onyń kóp bóligi dittegen jerge jumsalmapty.

– Fermerler ótinimderdi qabyldaýdyń qashan bastalatyny týraly aqparat qoljetimsiz deıdi. Bizge túsken shaǵymnyń kóbi osy­ǵan qatysty. Sýbsıdııalar «kim úlgerdi, sol aldy» qaǵıdaty bo­ıynsha ádiletsiz bólinedi. Al ótinim­derdi qabyldaý merzimi qara­jat bólingen kúnge tikeleı baılanysty. Demek, qarajattyń qashan túsetindigi týraly ınsaı­derlik aqparat satylýy múmkin. Saldarynan sýbsıdııany belgili bir toptar ǵana alady. Sharýalar ótinim beretin Qoldau júıesinde kezekke turýdyń ashyqtyǵy qam­tamasyz etilmegen. Budan bólek zań boıynsha ótinim berýge qa­tysty qyzmetterdiń bári tegin bolsa da, túptep kelgende osy úshin aqsha alatyndar bar. Sebebi nor­matıvtik baza qıyndatylyp jazylǵan. Ony qarapaıym fermer túsinbeıdi. Osy kúnge deıin sýbsıdııalaý qaǵıdalaryna 47 ret ózgeris engizilgen. Biraq jańa normalardy túsindirý jumystary birde-bir ret júrgizilmegen, – deıdi Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tór­aǵasy Marat Ahmetjanov.

Onyń pikirinshe, sýbsıdııalaý júıesinde sybaılas jemqorlyq táýekelderi joǵary. Al sýbsı­dııa úlestiretin aqparattyq júıe­ler qylmystyq shemalarǵa sáıkestendirilip jasalǵandaı.

– Memlekettik baǵdarlama­lardy ázirleý kezinde ǵylymı, ekonomıkalyq aspektiler eske­rilmeıdi. Bul sybaılas jem­qor­lyq shemalaryn qurý úshin kerek sekildi. Olardyń nysanaly ındıkatorlary, eń aldymen, nátıjege emes, oǵan deıingi prosesterge baǵdarlanǵan. Ba­qy­laýdyń joqtyǵy da osydan bas­talady. Sýbsıdııalardy tıimdi paıdalanýǵa Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi de, ákimdikter de jaýap bermeıdi, – deıdi ol.

Aıtpaqshy, búginde Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi sýbsıdııany talan-taraj­ǵa salǵan tulǵalarǵa qatysty 62 qylmystyq is qozǵap, tergeý ju­mys­taryn júrgizip jatyr. Bul aıs­bergtiń kózge kóringen bir ushy ǵana.

Jańa Úkimettiń keshe ótken alǵashqy otyrysynda Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstri Erbol Qa­rashókeev agroónerkásiptik keshenge qatysty qabyldanatyn júıeli sharalar týraly baıandady. Onyń ishinde sýbsıdııalaý júıesi de qamtylǵan. Mınıstrdiń aıtýynsha, sýbsıdııa alýshylardyń naqty ındıkatıvtik kórsetkishterge qol jetkizýin retteıtin norma en­giziledi. Qazirgi ýaqytta usy­nys­tardy agroónerkásiptik keshendi memlekettik qoldaýdyń tıim­diligin arttyrý jónindegi jumys toby qarap jatqan kórinedi.

– Jumys toptarynyń qory­tyn­dylary boıynsha óńir­lerden, salalyq odaqtar men qaýym­das­tyqtardan, jumys toby múshe­lerinen agroónerkásiptik keshendi sýbsıdııalaýdyń jańa júıesine qatysty kóptegen usynys pen es­kertý kelip tústi. Olar júıe­lendirilip, negizdi usy­nys­tar men eskertýler sýbsıdııalaý júıesin pysyqtaý kezinde eske­riletin bolady. Aldaǵy naýryzda sýbsıdııalaý júıesin jetildirý boıynsha túpkilikti ózge­rister toptamasyn Úkimettiń qaraýyna engizemiz. Budan bólek mınıstrlik sýbsıdııalaýdyń biryńǵaı ıntegrasııalanǵan mem­lekettik aqparattyq júıesin ázir­ledi. Aqparattyq júıeniń kór­setiletin qyzmetteri sýbsıdııa alýshylar úshin tegin bolady. Ol Aqmola oblysynda qanatqaqty rejimde testileýden ótkiziledi, – dedi E.Qarashókeev.

Túıindeı kele aıtarymyz, sharýalardyń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy sýbsıdııalyq saıa­sat­qa degen senimi tym tómen. Aldymen sol bir senimdi qaıtar­ǵan abzal shyǵar. Ol úshin sýbsıdııa­laýdyń ashyq ta ádil júıesi kerek. Sharýalardyń negizgi talaby da – osy.