Aqshany úıde jınaǵannan góri bankte jınaý qaýipsiz ári aqsha kólemi ósip otyrady. Sodan bolar, árbirimizdiń kem degende bir bankte salymymyz bar. Alda-jalda ekinshi deńgeıli bank jabyla qalar bolsa, salymdarymyzdy Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory (QDKQ) qorǵaıdy. Dese de qor basshylary «salymymyz qorǵaýda» dep alańsyz otyrmaı, depozıt túri men bankti tańdar kezde muqııat bolýǵa, ábden zerdelep baryp sheshim qabyldaýǵa shaqyrady.
Qor bólip-jarmaı bárin qorǵaıdy: jeke tulǵany da, jeke kásipkerdi de. Sondaı-aq depozıttiń kez kelgen túrine kepildik beredi – talap etilgenge deıingi salymdar, shartty, merzimdi jáne jınaq salymdary (depozıtter), aǵymdaǵy shottardaǵy jáne tólem kartochkalaryndaǵy aqsha degendeı. Qor kepildi ótemdi salymshylarǵa qalaı tóleıdi? Bul tólem qordyń arnaıy rezervi esebinen júrgiziledi. Al arnaıy rezerv qor júıesine qatysatyn bankterdiń mindetti jarnasy esebinen qalyptasady. Qazir bank jarnalary arqyly 847 mlrd teńge jınalypty. Arnaıy rezervtiń kólemi zańnamamen belgilengen shekten 5 paıyzǵa joǵary jáne salymshylar shottarynyń 99,8 paıyzyn tolyq kólemde jaba alady.
«Eger sheteldik depozıtterdi saqtandyrý qorlaryndaǵy arnaıy rezervtiń kólemin salystyratyn bolsaq, onda QDKQ arnaıy rezerviniń deńgeıi joǵary jáne álemdik ozyq praktıkaǵa sáıkes keledi», deıdi QDKQ tóraǵasy Ádil О́tembaev.
Endi kepildi ótemniń eń joǵary somasy qandaı degenge keleıik. Bul oraıda kepildi ótemaqynyń shekti somasy kepildik berilgen depozıttiń túri men valıýtasyna baılanysty ekenin umytpaý kerek. Qazirgi kezde ulttyq valıýtadaǵy jınaq salymdary (depozıtter) boıynsha kepildi ótem 20 mln teńgeden; jınaq depozıtterinen basqa ulttyq valıýtadaǵy ózge depozıtter boıynsha 10 mln teńgeden; shetel valıýtasyndaǵy depozıtter boıynsha 5 mln teńgeden aspaıdy. Sondaı-aq depozıtordyń bir qatysýshy bankte túri men valıýtasyna qaraı ártúrli birneshe depozıti bolǵan jaǵdaıda, depozıttiń árbir túri boıynsha shekterdi eskere otyryp, jıyntyq kepildi ótem 20 mln teńgeden aspaıdy.
«Halyqtyń uzaqmerzimdi jınaqtarynyń saqtalýyn qamtamasyz etý maqsatynda 2022 jylǵy 11 qańtardan bastap teńgedegi jınaq salymdary boıynsha kepildi ótemniń eń joǵarǵy somasy 15 mln teńgeden 20 mln teńgege deıin arttyryldy. Bul rette salymshynyń bir bankte túri jáne valıýtasy ártúrli birneshe depozıti bolǵan jaǵdaıda, jıyntyq kepildi ótem de 20 mln teńgege deıin ósti. Budan basqa, bıyl 11 qańtarda halyqtyń turaqty jınaqtarynyń kiristiligin arttyrý maqsatynda, sondaı-aq qarjylyq turaqtylyqty qoldaý sheńberinde QDKQ jeke tulǵalardyń ulttyq valıýtadaǵy jınaq depozıtteri boıynsha syıaqynyń eń joǵarǵy mólsherlemelerin: 3, 6 aıǵa – 2-tarmaqshaǵa jáne 12 aıǵa 1-tarmaqshaǵa arttyrý týraly sheshim qabyldady», dep habarlaıdy Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi.
Á.О́tembaevtyń aıtýynsha, qańtarda osyndaı salymdar ashqan salymshylar bank shartynyń búkil qoldanylý kezeńine joǵary kiristilikti belgileı alady. Bul sharalar salymshylardyń jınaq depozıtterine degen qyzyǵýshylyǵyn saqtaýǵa yqpal etip, azamattarǵa olar úshin neǵurlym qolaıly sharttarmen bir bankte kóbirek qarajat ustaýǵa múmkindik bermek.
Sonymen qatar agenttik 2020 jylǵy 1 qańtardan bastap kepildi ótemdi tóleýdiń bastalý merzimi qysqartylǵanyn aıtady. Endi tólemder bank barlyq bank operasııalaryn júrgizýge lısenzııasynan aıyrylǵan sátten bastap 35 jumys kúni ishinde júzege asyrylady. Sońǵy saqtandyrý jaǵdaılary boıynsha tólemderdiń bastalýy rekordtyq qysqa merzimde qamtamasyz etildi. Osylaısha, AsiaCredit Bank AQ jáne Capital Bank Kazakhstan AQ boıynsha salymshylar lısenzııasynan aıyrylǵan kúnnen bastap 8 jáne 6 jumys kúninen keıin tólemge ótinish bere aldy.
2021 jyldyń qyrkúıeginen bastap azamattar elektrondy portal arqyly da ótinish berý engizilgen. Tıimdi sıfrlandyrýǵa qaramastan qyzmet kórsetýdiń dástúrli tásilin qalaıtyn salymshylar úshin, sondaı-aq úshinshi tulǵalar úshin (senimhat boıynsha ókilder, muragerler jáne ózge quqyq ıelenýshiler) agent banktiń bólimsheleri arqyly kepildik berilgen ótemdi alý múmkindigi de saqtalǵan. О́tinishterdi qabyldaý tólem bastalǵan kúnnen bastap 1 jyl ishinde, al taratylǵan nemese lısenzııadan aıyrylǵan bankterdiń salymshylarynan 2022 jylǵy 1 mamyrǵa deıin (Capital Bank Kazakhstan salymshylary úshin 2022 jylǵy 3 shildege deıin) júzege asyrylady.
Aıtpaqshy, depozıt boıynsha kepildi ótemniń BJZQ-ǵa aýdarylatyn kezi de bar: Eger ótem tóleý merzimi ótkenge deıin salymshy ótem somasyn talap etpese, ol avtomatty túrde ashylatyn erikti zeınetaqy jarnalaryn esepke alý úshin BJZQ-daǵy jeke zeınetaqy shotyna aýdarylady. Al salymshy kepildi ótemdi alý úshin dáleldi sebeptermen ótinish bere almasa, onda QDKQ-ǵa rastaıtyn qujattary bar jazbasha ótinish berý arqyly alý quqyǵy saqtalady.
Qazirgi ýaqytta qor taratylatyn 9 banktiń depozıtorlaryna kepildi ótemdi tóleý boıynsha jumys júrgizip jatyr. 2022 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha 147 myńnan astam salymshyǵa 113,1 mlrd teńge somasynda kepildi ótem tólendi. Bul rette barlyq taratylatyn bank boıynsha kepildi ótem somasynyń negizgi kólemi, ásirese iri somalar saqtandyrý jaǵdaıy bastalǵan kúnnen bastap birinshi aıda tólendi.
Banktiń senimdiligine baılanysty yqtımal táýekelderdiń bir bóligin depozıtterge kepildik berý júıesi ózine alatynyna qaramastan, salymshy óz jınaqtaryn saqtaý úshin depozıtti jáne bankti tańdaýǵa jaýapkershilikpen qaraýǵa tıis. Joǵary mólsherlemeni ǵana baǵdarǵa alýdyń qajeti joq, birinshi kezekte salymshy depozıt ashý maqsatyn anyqtap alǵany jón», degen keńes beredi Á.О́tembaev.
Sonymen birge, salym ashatyn banktiń qarjylyq kórsetkishterin zerdelep, onyń kredıttik reıtıngterimen tanysyp, banktiń bedelin baǵalaı bilý de erekshe mańyzdy.