Jazyqsyzdar japa shekpesin

Quqyq qorǵaýshy ma, qorlaýshy ma?

Qańtar oqıǵalarynan keıin adam quqyǵyn aıaqqa taptap, ádildik pen adam­gershilik deıtin qaǵıdattardy qun­syz­dandyryp jibergen oqıǵalar qo­ǵam­da tym kóbeıip ketkeni aqıqat. Osy­nyń barlyǵyn kórip-bilip otyrǵan qo­­ǵam­da quqyq qorǵaý organdaryna de­gen narazylyqtyń kúsheıe túsetini de tú­sinikti. Qańtar oqıǵasynan keıin us­tal­­ǵandardyń barlyǵy birdeı kinásiz dep te kesip aıtý qıyn. Sebebi alańǵa shyqqandardyń arasynda beıbit sherý­shilermen qatar mıtıngti ózderiniń aram maqsattaryna paıdalanyp ketken buzaqylar da bar. Bul eki toptyń múshe­leri qamalǵandar men qaıtys bol­ǵan­dar arasynda da bar ekeni anyq. Osylar­dyń arajigin ajyratý, aq-qara­syn anyqtaý – búgingi kúnniń basty máselesi bolyp tur.

Maqalany daıyndaý kezinde 44 jas­taǵy ulyn bes kún boıy izdep, aqyr sońy óligin máıithanadan tapqan anamen de sóılesken edik. Taldyqorǵandyq Álııa Ábdirahmanova uly Almastyń beıbit sherýge birinshi kúni qatysqanyn aıtty. «Ekinshi kúni ony qamaýǵa alady, alaıda eshqandaı kiná tappaǵannan keıin keshke bosatyp jiberedi. Al 6 qańtar kúni balam erikti retinde alańǵa baryp, jappaı tártipsizdikti toqtatýǵa qatysty. 7 qańtar kúni úıde boldy, eshqaıda shyqqan joq. 8 qańtar kúni tańerteń kelinim ekeýi dúkenderin (marqumnyń shaǵyn kókónis satatyn dúkeni bolǵan – avt.) kórip keleıik dep sol jaqqa shyǵyp ketken. «Kóktem grandtyń» mańyna kelgende kóliginiń dóńgelegi jarylyp, turyp qalady. Sol tusta qaı jaqtan saý ete túskeni belgisiz birneshe avtobýs kelip, ishinen 20 shaqty áskerı kıim kıgen, ishinde azamattyq kıimdegi bir adamy bar barlyǵy ulyma tarpa bas salǵan. Kelinimniń telefonyn julyp alǵan. Bet-júzderin de durys kórsetpegen, aty-jónderin de aıtpaǵan. «Biz sondaı adamdarmyz!» dep ulym men kelinimniń aýyzdaryn da ashtyrmaǵan. Ulym eshqandaı qarsylyq kórsetpegen. Ony jerge etbetinen jatqyzyp qoıyp, aldymen kóligin teksergen. Alaıda eshqandaı kúdik týdyratyn zat tappaǵan soń kelinimdi sol jerde qaldyryp, ózderi ulymdy kóligimen birge alyp ketken. Sol ketkennen ulymdy 13 qańtar kúni máıithanadan bir-aq taptyq. Ulymdy neshe kúnnen beri izdedim... Eshkim eshnárse aıtpaıdy, ne óli, ne tiri ekenin aıtpaı sandaltty... Qaıda barsam da «joq-joqpen» shy­ǵa­ryp salady....», degen ana ulynyń osy ýa­qyt aralyǵynda naqty qaıda bolǵa­nyn, kimderdiń ustap, sonsha qorlyq kórset­­kenin bilmeıtinin de jasyrmady. «Balam­nyń denesiniń saý tamtyǵy qal­ma­ǵan. О́te qorqynyshty! Oılaryna kelge­nin istegen. Onyń bar­lyǵyn ákesi de, aǵasy da, dostary da kórdi ǵoı... Ýhhh!».

О́zi qaıǵydan qan jutyp otyrǵan anadan ári qaraı birnárse suraý, anyqtap jatý da aýyr edi. Bar bilgenimiz ulynyń ólimine qatysty Almaty oblystyq pro­ký­ratýraǵa shaǵym túsirgenimen ázirge eshqandaı naqty jaýap kelmegen. Almas­tyń sońynda ańyrap anasy, eńsesi ezilip ákesi men úsh balasyn qanatynyń astyna basyp asyl jary qaldy. Bárinde bir ǵana suraq. Nege? Ne úshin? Jazyqsyz jandy osynshalyqty azaptap óltiretindeı «jaldamaly jendetterdiń» ne bastaryna kún týdy?

 «Men qylmysker        emespin!»

Polısııanyń aıýandyǵyna kýá bol­ǵandardyń taǵy biri – aqtóbelik Már­len Baımaǵambetov. Mıtıngke qatys­qany úshin 10 kún tergeý ızolıatoryn­da otyryp shyqqan azamattyń basy­­nan keshkenin beıjaı tyńdaý múm­kin emes. Aqtóbe oblysy PD-niń qyz­met­­ker­leri ony 8 qańtar kúni ustap áket­­ken. «Men qylmysker emespin! Biraq maǵan kórsetken qorlyqtary – tap bir halyqaralyq terrorıske qol­danatyndaı azap pen aıýandyq. Alǵashynda meni patrýldik kólikpen bir bólimshege apa­ryp, sol jerde edenge 4 saǵattaı etbe­tim­men jatqyzyp qoıdy. Keıinnen maǵan «suıytylǵan gaz beketin órtep jiber­gensiń» dep jala jaýyp, uryp-soǵa bastady. Uryp júrip bir ákimshilik hattamaǵa qol qoıǵyz­dy. Shynymdy aıtsam, ol jerde ne jazylǵanyn da bilmeımin», degen ol tergeý kezinde basynan ótkergen azaptaryn táptishtep baıandap berdi.

«Qolymyz kisendeýli 50-ge tarta adam eki kún boıy sportzalda túnedik. Qol­darymyz artqa qaıyryla kisendeýli, sýyq edende jattyq. Jarytyp tamaq ta ishken joqpyz. Osynshalyqty qınaı­tyndaı biz ne istedik? Sot ótkennen keıin de bizdi osy jerge alyp kelip qamap, oılaryna kelgenin istedi. Uryp-soǵyp, elektroshokermen qınady. 9 qańtar kúni túngi 10-dar kezinde sportzalǵa bir top polısııa kelip qorlyq kórsete bastady. Osynyń barlyǵyn qalaı túsindirýge bolady? Men qylmysker emespin ǵoı. Kerisinshe bizder úsh kún boıy mıtıngtiń beıbit ótýin qadaǵalap, ákimshilik ǵımaratty búlikshi, tonaý­shylardan qorǵap júrdik. Alaıda bul jasaǵandarymyzdyń birde-biri sot kezinde eskerilgen joq», degen M.Baı­maǵambetov 8 kún boıy Aqtóbedegi bir túzeý mekemesinde ustalǵanyn aıtady. Bir adamdyq aıadaı bólmede úsh adam syǵylysyp jatqan. Bul mekemeniń qatań rejimdegi túzeý mekemesi ekenin, munda tek aýyr qylmys jasaǵan qylmyskerler ǵana ustalatynyn ol keıinnen bilgen.

Aqtóbe qalasynyń ákimshilik qu­qyq buzýshylyqtar jónindegi maman­dandyrylǵan aýdanaralyq soty negizi 9 qańtar kúni Márlen Baımaǵambetovti ÁQBtK-niń 488-babynyń 7-bóligine sáıkes kináli dep taýyp, 15 táýlikke qa­maq­qa alǵan. Alaıda ol prokýror bergen apellıasııalyq ótinish hattyń negizinde on birinshi kúni bostandyqqa shyǵady. «Konstıtýsııalyq quqyǵym buzyldy! Eń soraqysy – densaýlyǵyma zaqym keldi!» dep ádildik izdegen aqtóbelik azamat qazirgi tańda quzyrly organdarǵa shaǵym túsirip, «Osynyń barlyǵyna kim jaýap beredi?» degen suraqqa jaýap izdep júr. Al Aqtóbe oblystyq prokýratýrasyna mıtıngten keıin ustalyp, keıin bosatylyp shyqqan eki adamnan aryz kelip túsken. Qazirgi tańda osy eki aryz boıynsha qyzmetin asyra paıdalaný deregimen polısııa qyzmetkerleriniń ústinen eki qylmystyq is qozǵalǵan.

 «Amanat» kimniń amanatyn arqalap júr?

«Amanat» – «Qasiretti qańtardan» keıin zańsyz qýdalaýǵa ushyrap, qamaý­ǵa alynǵandardyń quqyǵyn qorǵaý maqsa­tynda qurylǵan qoǵamdyq komıssııa. Komıssııanyń qurylýyna muryndyq bol­ǵan belgili quqyq qorǵaýshy Abzal Qus­pan ózine habarlasatyndardyń sany tym kóp ekenin aıtty. Barlyǵynyń suraǵany bireý-aq – jazyqsyz jábir kórgen jaqyndaryna arasha túsý.

Budan buryn quqyq qorǵaýshy beıbit mıtıngke qatysýshylardy qýdalamaý týraly petısııa daıyndap, keıinnen Qaýip­­sizdik Keńesine qoǵamdyq baqylaý, qo­ǵam­dyq komıssııa qurý týraly usynys jol­daǵan bolatyn. Bul bastamasyn ol «Jergilikti jerdegi keıbir shash al dese, bas alýǵa daıyn polısııa ókil­deriniń áreketi halyqtyń ashý-yzasyna tııýde. Mundaı zańsyzdyqqa shekteý qoıý kerek!» dep túsindirgen edi. Komıssııa jumysyn 24 qańtarda dereý bastap ketken quqyq qorǵaýshy: «Biz­diń basty maqsatymyz – qańtar oqıǵa­la­ryna baılanysty ustal­ǵandar men qamaýǵa alǵanǵandarǵa advokattar qaýym­­­das­tyǵy atynan kásibı kómek usy­ný» deıdi. «Árıne, advokattar bylaı­ǵy kún­deri de azamattardyń zańdy qu­qyq­­­­taryn qorǵaıdy. Biraq dál qazirgi ýaqyt­ta qarapaıym halyq quqyqtyq kó­mekke qatty zárý. Almatyda jappaı tár­­­ti­psizdiktiń bolǵany ol – fakt, alań­­ǵa myńdaǵan halyqtyń jınalǵany da barshaǵa belgili. Al qazir kimniń kináli, kimniń kinásiz ekenin anyqtaý shtattaǵy tergeýshilerge óte úlken sal­maq túsirýde. Osyǵan oraı bizder kási­bı mamandar r­e­tin­de ózimizdiń kómek qolymyzdy so­­zyp otyrmyz. Bar maqsa­ty­myz osy ǵa­na!», degen A.Quspan ko­mıs­sııanyń ju­mys quramy endi ǵana jasaqtalyp jat­qa­nyn da aıtty. Qazirgi tańda komıssııa qura­mynda 8 adam bar. Onyń ishinde 4 kási­bı advokat, 1 Parlament Máji­li­si­niń depýtaty, Ulttyq qoǵamdyq senim keńe­siniń bir múshesi, Bas prokýratýra jáne IIM basshy quramynan bir-bir adam bar.

«Biz jumysymyzdy shuǵyl túrde bastap kettik. Konkýrs uıymdastyryp otyrýǵa ýaqyt tapshy», degen quqyq qor­­ǵaý­shy aldaǵy ýaqytta komıssııa qura­mynyń áli de tolyǵa túsetinin má­lim­dedi. «Biz memlekettik organ emes­piz. Bárimiz de jeke óz erkimizben bas qosqan yntaly toppyz. Qazirgi tańda Almaty qalalyq prokýratýra, polısııa departamentterimen birge tize qosyp jumys istep jatyrmyz. Tergeý ızolıatorlaryna kirip, qamaýda otyrǵan adamdarmen kezdesý, qylmystyq istermen tanysý úshin uıymdastyrý jumystary júrgizilýde. Men osy tusta bir-aq nárse aıtqym keledi. Aqorda, Bas prokýratýra men IIM, qoǵam belsendileri, laýazym ıeleri jazyqsyz jandardyń qosaq arasynda ketip qalmaýyna múddeli. Kinásizderdiń zańsyz qýdalanbaýy úshin olar bizge barlyq jaǵdaıdy jasap otyr», degen quqyq qorǵaýshy komıssııa jumysynyń taıaý arada óz nátıjesin kórsetetinine de senim bildirdi.

Komıssııa múshesi, advokat Mádı Myrzaǵaraev te tergeýde júrgen azamat­tardyń ishinde beıbit sherýge shyq­qanymen qosaqtyń arasynda ketip qalyp, jazyqsyz japa shekkenderdiń bolýy múmkin ekendigin joqqa shyǵarmaıdy. «Bizdiń basty maqsatymyz – alańǵa shyq­qanymen aram oıy, qylmystyq pıǵyly bolmaǵan, qolyna qarý alyp, órteý, qı­ratý sekildi áreketterge barma­ǵan aza­mat­tarǵa arasha túsý», degen advokat qańtar oqıǵalary elimiz úshin úlken qasiret ekenin de ashyq jetkizdi.

«Almaty sekildi arý qalamyzdy qa­laı talqandaǵanyn kózimiz kórdi. Sol oqıǵalar kezinde ǵımarattardyń tonal­ǵany, órtelgeni, kúnkóris kózine aınalyp otyrǵan kásipterinen halyqtyń aıy­­ryl­ǵany, jazyqsyz bozdaqtardyń qaza bolǵany anyq. Osynyń barlyǵyn kim­der jasady? Terrorıster me? Ekstre­mıster me? Buzaqylar ma? О́ziniń bas paı­­da­­syn kúıttegen paıdakúnemder j­a­sa­dy ma? Álde, ańǵal halyqtyń alań­­­ǵa shyq­qanyn paıdalanyp, óziniń saıası u­paıyn túgendegisi kelgender me? Al­daǵy ýaqytta osy jaıttardyń aq-qa­ra­sy ajyratyla jatar. Al biz­diń dál qazirgi tańdaǵy basty ári jedel maq­sa­tymyz – aram pıǵyldy aranda­týshylardyń arasynan beıbit sherýge shyqqan adal jigitterdi anyqtap, olar­ǵa zańdy quqyqtyq kómek kórsetý. Olardyń jazyqsyz japa shekpeýin, qosaq arasynda ketip qalamaýyn, bostan­dyqqa shyǵyp, otbasyna oralýyna járdemdesý», deıdi ol.

 Qamaýdaǵynyń bárin kinásiz deý – dıletanttyq

25 qańtardan bastap qana jumysta­ryna kirisip ketken komıssııa densaýlyq­taryna baılanysty 11 adamdy bosatýǵa qol jetkizgen. Onyń 7-ýi tergeý ızolıatorynan, 4-ýi aýrýhanadan bosatylǵan. Bas sharalary ózgertilip, bostandyqqa shyqqan 11 adamnyń barlyǵy da Qyl­mystyq kodekstiń 272-baby ıaǵnı, jap­­­paı tártipsizdik boıynsha tergeýge alynǵan. Eger olardyń osy bapta kórse­tilgen: «Kúsh qoldanýmen, qıratý­men, órteýmen, buzýmen, múlikti joıýmen, atys qarýyn, jarylǵysh zattardy nemese jarylys qurylǵylaryn qol­danýmen, sondaı-aq bılik ókiline qarýly qarsylyq kórsetýmen ulasqan, onyń ishin­de sheteldik kózderden alyn­ǵan qa­ra­jatty paıdalana otyryp jappaı tár­tipsizdikti uıymdastyrǵany» dálel­dense, tórt jyldan on jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylar edi. Al osy baptyń birinshi bóliginde kózdelgen jappaı tártipsizdikke qatyssa 3-ten 8 jylǵa deıingi merzimge, «bılik ókilderiniń zańdy talaptaryna belsendi túrde ba­ǵynbaýǵa jáne jappaı tártipsizdikke shaqyrý ne jappaı tártipsizdikke arandatý, sol sııaqty azamattarǵa zorlyq-zombylyq jasaýǵa shaqyrsa», 3 jylǵa deıin sottalar edi.

Osy tusta «Qosaq arasynda jazasyzdar ketip qalmasyn dep jantalasyp júrgende osy sátti paıdalanyp naǵyz qylmyskerler qutylyp ketpeı me?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Biz bul suraǵymyzdy «Amanattyń» advokaty Mádı Myrzaǵaraevke de qoıǵan edik. Qaı el, qandaı zaman bolsyn qoǵamdyq komıssııa eshqashan da memlekettik, sonyń ishinde sot organdarynyń ornyn almastyra almaıtynyn aıtqan ol: «Árıne, tergeý-tekserý barysynda qandaı da bir qylmystyq toptardyń, sodyrlardyń bolǵany anyqtalsa jáne ol óz dálelin tapsa, olar ózderiniń tıisti jazasyn alýy kerek. Halyqtyń osyndaı talap-tilek qoıǵanyn paıdalanyp, jeke basyn kúıttep ketkender bolǵan syńaıly. Bizdiń mindetimiz tek memlekettik, sot, quqyq qorǵaý or­gan­da­rymen, qoǵam belsendilerimen, qoǵamdyq qozǵalystarymen birlese otyryp, halyqtyń arasyndaǵy tarap jatqan aqparattardy saralap, advokattar qaýymdastyǵynyń qoldaýymen qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan jazyqsyz, kinásiz adamdarǵa kómek berý», dedi.

A.Quspan da «Qamaýda jatqannyń bárin kinásiz dep shyǵarý – dıletanttyq» ekenin basa aıtty. «Men bul sózimnen bas tartpaımyn. О́ıtkeni arandatýshylar qırap-búlingen, adam shyǵyny bolǵan Almaty turmaq, bir taldyń shybyǵy synbaǵan Oralda da boldy. Sondyqtan ustalǵandar arasynda qylmys jasaǵandar bolsa, olar jazasyn alý kerek degen pikirimnen tanbaımyn. Al bizdiń komıssııanyń maqsaty – jazyqsyz jandardyń qosaq arasynda ketip qalmaýyna barynsha sebepker bolý. Odan keıin, kinási bolsyn, bolmasyn, aýyr dene jaraqatyn alǵandardyń bas sharasy ózgertilip, qamaýdan shyǵarylýy kerek», deıdi quqyq qorǵaýshy.

Aıta keteıik, óz maqsattaryn aıqyn­dap alǵan amanattyqtar osy sanaýly kúnniń ishinde Almatydaǵy birneshe tergeý ızolıatorynyń kameralaryn aralap, 200-ge jýyq qamaýda otyrǵan adammen kezdesip, emdeýde jatqandardyń jaǵdaıyn da bilip shyqqan. Sonyń nátıjesinde jazyqsyz qamaýǵa alynǵan taǵy tórt adamnyń bostandyqqa shyǵýy­na yqpal etken. Olardyń ekeýi – kámelet­tik jasqa tolmaǵan jetkinshek.

 Kelip túsken shaǵym               sany – 109

Al IIM Tergeý departamentiniń basshysy, polısııa polkovnıgi Sanjar Ádilov tergeýshilerdiń qylmystyq is­ter­ge qatysty barlyq sheshimi zań talaptaryna sáıkes keletinin aıtady. «Bul sheshimderdiń barlyǵy qyl­mys­tyq prosestiń úsh býyndy mode­li sheńberinde qabyldanady», deıdi ol. Onyń aıtýynsha, kúdiktini ustaý, olar­dyń is-áreketterin saralaý, sondaı-aq bultartpaý sharalaryn tańdaý sekildi negizgi sheshimderdiń barlyǵy prokýrormen kelisiledi. Al tintý, alý, saraptama úshin úlgilerdi alý, bas sharasyn sanksııa­laý sııaqty is júrgizý áreketteri tergeý sottarynyń qaýlysymen júrgiziledi.

«Qylmysqa kúdikti retinde ustalǵan­dardyń barlyǵy aldymen medısınalyq tekserýden ótkiziledi. Osydan keıin ǵana dene jaraqattaryn alýynyń mán-jaı­­lary anyqtala otyryp, ýaqyt­sha ustaý abaqtysyna qamalady. Sebe­bi tártipsizdik ornynan birden medı­sı­nalyq mekemelerge jetkizilgen kú­dik­tiler de bar», degen IIM ókili us­tal­ǵandardyń barlyǵy advokattarmen qamtamasyz etilgenin de jetkizdi. «Qajet bolsa, memleket óz qarajaty esebi­nen tegin qorǵaýshy qyzmetin usynady», deıdi polkovnık.

S.Ádilov sondaı-aq polısııa qyzme­tine qatysty halyqtan kelip túsken árbir shaǵymnyń jiti tekseriletinine nazar aýdardy. Bul jóninde ol: «Quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń laýazymdyq ókilettikterin teris paıdalanýy jáne bılikti asyra qoldanýy týraly árbir shaǵymǵa prokýratýra or­gandarymen qatar IIM-niń ózindik qaýipsizdik bólinisteri tekserý júr­gi­zedi. Al mundaı derekter birinshi kún­­­nen bastap BAQ-ta jarııalanyp ke­ledi», dedi.

IIM taratqan málimetke súıensek, qazirgi tańda arnaıy mekemelerdegi medısına qyzmetkerleriniń usynymdary boıynsha densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty birneshe kúdiktige qatysty bultartpaý sharalary ózgertilip, olar kúzetten bosatylǵan.

Al Bas prokýratýra qazirgi tańda jedel tergeý toptarynyń 2 myńnan astam qylmystyq isti qarap jatqanyn aıtady. 1-qyzmet bastyǵynyń orynba­sary Eldos Qılymjanovtyń habar­laýyn­sha, bul ister boıynsha 898 kúdikti ustal­ǵan. Onyń ishinde sot sanksııasymen 802-si qamaýǵa alynsa, 50 adam úı qamaqqa alynǵan, al 21-ne kepil, 12-sine eshqaıda ketpeý qolhaty berilgen.

Tergeý kezinde zańdylyqtyń saqta­lýyna basa mán beriletinin aıtqan E.Qı­lym­janov prokýratýra organdaryna qu­qyq qorǵaý qyzmetkerlerine qa­tysty 109 shaǵym kelip túskenin de má­limdedi. Bul aryz-shaǵymdardyń deni tyıym salynǵan tergeý ádisteri, azamattardyń quqyqtaryn buzý derek­te­ri­ne qatysty. Onyń aıtýynsha, qazir­gi tańda bılikti jáne laýazymdyq ókilettikterdi asyra paıdalaný týraly 11 shaǵym bo­ıynsha sotqa deıingi tergep-tekserý bastalǵan. Al qylmystyq qýdalaý organdary prokýratýranyń nusqaýymen 10 qylmystyq isti tirkedi.

TÚIIN. Qazaqstan – Azaptaýlarǵa jáne basqa da qatygez, adamgershilikke jatpaıtyn jáne ar-namysty qorlaıtyn is-áreketter men jazalaý túrlerine qarsy konvensııaǵa qol qoıǵan mem­lekettiń biri. Al halyqaralyq qujattyń 2-babynda «Qandaı da bir soǵys jaǵdaıy nemese soǵys qaýpi, ishki saıası turaqsyzdyq nemese kez kelgen basqa da tótenshe jaǵdaı sııaqty erekshe jaǵdaılar azaptaýlardyń aqtaýy bola almaıdy» dep jazylǵan. Iаǵnı kez kelgen jaǵdaıda, tipti soǵys, terrorıstik akt kezinde de azaptaýǵa jol berilmeýge tıis. Al osy baptyń 3-bóligine sáıkes «joǵary turǵan bastyqtyń nemese memleket bıliginiń buıryǵy azaptaýlardyń aqtaýy bola almaıdy». Osy qujatty negizge alar bolsaq, qańtardyń qandy qasireti qoıýlana túseri anyq. О́ıtkeni alańǵa aqıqat izdep baramyz dep, aqyr sońy abaqtyda azap kórgen azamattardyń sany az emes...