Fransýz koroli Lıýdovık XIV óz dáýiriniń basty trendsektory bolǵan desedi. Endi bylaı qarasańyz on jasar bala ǵoı, biraq oıyna kelgenin istegenin estip, azdap tilińiz qyshıdy eken. Uly derjavanyń zańdy murageri bolsaq, biz de sóıter me edik… Kim bilsin!?
Áıteýir sánger bala patsha galstýktiń túpatasy bolǵany aıtylady. Úlken qyzmetti ýysynda ustap otyrǵan azamattyń ajaryna sán berip, bazaryna qan júgirtetin buıym retinde brendke aınaldyrǵan da sol áńgúdik ámirshi.
1648 jyly fransýz saraıynda qyzmet etetin jaldamaly horvat polki jeńisiniń qurmetine Parıj kóshelerimen saltanatty sherýge shyǵady. Ony baıqap qalǵan on jasar Lıýdovık XIV horvat sarbazdarynyń moınyna baılanǵan erekshe sharfqa uqsas sándi zatqa qatty qyzyǵady. Kórseqyzar patsha birden sony qalaıtynyn málimdeıdi. Qyzyǵy sol, jańa aksessýar sánge enip kele jatqan úlken parıktermen jaqsy úılese ketedi. Sóıtip, aınalasyndaǵy ıgi jaqsylar, ásirese saraı qyzmetkerleri buıra shashtary shilterli kıimderine sán esebinde moıynoramal taǵa bastaıdy.
Fransýzdar bul jańalyqty «cravate» – «kravat» dep atady. Fransýz tilinde «croate» «horvattyq» degen maǵynaǵa saıady. Bul ataý kóptegen tilde solaı órbidi. Máselen, ýkraındyqtar áli kúnge galstýkty «kravat» dep ataıdy.
Aqyry patsha saraıynda jańa pozısııa paıda boldy. Iаǵnı «kravatıer» mamandyǵy qosyldy. Kún saıyn tańerteń patshaǵa bir sebet galstýk ákeletin jáne ony tańdap kómektesetin qyzmetshi jumysqa alyndy. Bul jerde siz ben bizdiń tańdanatyndaı eshteńemiz joq. «Qazanshynyń óz erki, qaıdan qulaq shyǵarsa» degendeı, áýleki neme sol dáýirde ár nárseniń basyn bir shaldy emes pe!? Ony aıtasyz, saraıda koroldik taıaqty saqtaýshy nemese qazan baqylaýshy sııaqty qyzyqty laýazymdar da bolǵan eken.
Jalpy, «kravat» shejiresiniń kúńgirt tustary kóp ekenin aıta ketý kerek. Keıbir derekkózder onyń shyǵý tarıhyn 1648 jylǵa jatqyzsa, basqalary Lıýdovık XIV 1646 jyly shilterli galstýk taqqan dep sanaıdy. Al horvat jaldamalylary Parıjde odan da erterek 1635 jyly Lıýdovık XIII kezinde paıda boldy degen pikir túzedi. Degenmen horvattardyń yqpalyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy. 1666 jyly dańǵoı Lıýdovık XIV jaldamaly polkterge «Koroldik kravattar» degen ataq beripti. Horvatııa áli kúnge deıin bul faktini maqtan tutady. Ol az deseńiz, atalǵan memlekette 18 qazan – Halyqaralyq galstýk kúni retinde saltanatty túrde atap ótiledi.
Horvat galstýginiń bastapqy túsi belgisiz. Bireýler qyzyl dese, basqalary aqqa balaıdy. 1630 jyly horvat aqyny Ivan Gýndýlıchtiń portretinde aq galstýk beınelengen. Soǵan qarap, aqshyl dep boljaýǵa bolatyndaı. Qalaı bolǵanda da, Lıýdovık XIV aq tústi galstýkterdiń jankúıeri bola bildi. Olardyń túsi ózgerip otyrdy, keıde túıinge toqylǵan túrli-tústi lentalarmen bezendirildi.
1692 jyly oıda joqta galstýktiń jańa stıli shyǵady. Qalaı deısiz ǵoı, «Ispan muragerligi» soǵysy kezinde Lıýdovık XIV áskeri Belgııanyń Shteınkerk aýylynyń mańynda maıdanǵa túsedi. Moınyndaǵy oramaldaryn uqypty baılaýǵa ýaqyt tapshy bolǵandyqtan ofıserler olardy moıynǵa ásheıin orap, ushyn formanyń ilmekterinen ótkizip jiberedi. Sonymen, aptap ystyqta oramal taǵýdyń jańa stıli – «shtaınkerk» dúnıege keldi.
Keıinnen galstýk erlerdiń artyqshylyǵy bolǵanymen, áıelder de tájirıbe jasaýǵa kiristi. Patshanyń súıiktisi Lýıza moınyna oramal taǵyp qana qoımaı, onyń ushtaryn ıeginiń astyna tórt qanatty kóbelek túrinde japty. Bul stıl «lavaler» dep ataldy.
XVIII ǵasyrda fransýzdar buıra shashtaryn qysqartyp, sándep qııa bastady. Osyǵan baılanysty jańa aksessýar «solıter» paıda boldy. Bul – sándi moıyn oramalynyń ústine baılanǵan jińishke qara lenta. Ony túıreýishpen shanshyp, nemister de taqqan. Negizinde galstýk ataýy nemistiń Halstuch» sózinen shyqqan, moıyn oramaly degen maǵyna beredi.
Nemister demekshi, galstýktiń Eýropada órkendeý dáýiri bastaldy. Anglııa Fransııadan keıingi galstýk sániniń ortalyǵyna aınaldy. Osylaısha, XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda biz osy kúnge deıin qoldanyp júrgen galstýkterdiń baılaý ádisi qalyptasty. Aıta ketsek, askot, tórt qol, vındzor, regata jáne kóbelek. Bul ádisterdiń árqaısysy jeke-jeke tanymdyq mańyzǵa ıe. Máselen, askottyń ushtary qıylysyp, keń túıindi qurady, túıin túıreýishpen bekitilip, pıdjak nemese kýrtka astyna jasyryldy. Bul ádisti merekelik keshterge paıdalanýǵa bolady. Al tórt qol, regata ádisterimen jınalysqa barsańyz jaqsy. Kóbelek ádisi naǵyz úılený toıynyń sáni deýge bolady. Árıne, Cherchıll sııaqty únemi solaı taǵyp júremin deseńiz óz erkińiz.
Mine, patsha XIV Lıýdovıktiń erigip tapqan ermegi Eýropany aınalyp ótip, álemdi jaýlady. Qazir jigit bitkenniń sánine aınalǵan túrli tústi galstýkter dúkenderde samsap tur. Otany – Fransııa, anasy – horvattar. Al qazaqtar kóshede galstýk taqqan adamdy kórse, ne bastyq, ne joǵary laýazymdy adam sanaıdy. Bul túısik bizge orystardan juqqan. Áıtpese, qarapaıym qyzmetshige galstýk jaraspaıdy dep kim aıtty sizge!?