Jetege jetpegen jer daýy

Aýyl turǵyndary arasynan durys kóshbasshy, jol men jóndi biletin azamat shyǵyp, jalǵa alýshymen kelisimshartty naqty jasamaǵan soń, jalger túrli bultaqqa sala beredi. Al kóshbasshy árbir aýyldan shyǵa bermeıdi.

Sondyqtan syrttan kelgen astyq kompanııalarynyń ókilderi aýyl turǵyndaryn aldap-arbap jerdi alyp ketedi. Eger kompanııa­lar adal jumys istep, halyqtyń paılaryn ýaqytynda berip, shama-sharqynsha áleýmettik kómekter jasap, qystygúni joldaryn arshyp jáne basqa da jaǵdaı jasap tursa, olarǵa aýyldyqtar qarsy bolyp, daý týdyrmas edi. Alaıda jalǵa alǵandardyń kóbi ónimniń juǵynyn ǵana elge tatyryp, qalǵanyn ózi qaqshyp ketýge ázir tu­rady. Mundaıǵa narazy bolǵan tur­ǵyndar jer úlesterimizdi bas­qa kompanııaǵa beremiz dep shýlasa, keıbiri osynda qalýdy jaqtap, aýyl ishi ózara búlinip te jatady.

Qazir aýyldyń belsendi aza­mat­tarynyń bári qalaly jerler­ge kóship ketken. Aýylda qalǵandar jalǵa alýshydan jer úlesterin qaıtarýǵa sotqa shaǵymdaný úshin solardy izdep, daý-damaı qalada da jalǵasyp jatqan jaǵdaılar qanshama. Jerdi sotpen qaıtartý úshin bilikti advokat jaldaý kerek, aýyl men qalanyń ortasynda shapqylap qanshama qujat jınaý kerek. Osynyń bári úlken shyǵyn. Ony halyqtan jınap alý kerek. Ondaıǵa bireý kónedi, bi­reý aqshasyn qımaıdy. Osylaı shy­ǵyndalyp júrip jerin de qaı­tara almaı, aqsha- syn da túgesip, bos­tan-bosqa aramter bolyp júr­­gender kóp.

Barlyq olqylyq – bizdiń zań­darymyzdyń halyq múddesin es­kermeı jasalǵandyǵynda. Shý de­gende aýyldaǵylardyń múd­desin qor­ǵaý úshin jerdi jal­ǵa bergende paı­dalaný qu­qy­ǵyn alǵan úles­ker, jer paı­da­lanýshy kompanııa já­ne jergi­likti bıliktiń jer bas­qa­rý qyz­metiniń ókili arasynda úshjaq­ty kelisimshart jasalýy kerek edi. 

Úsheýiniń quqylary men mindetteri anyqtalyp, aıqyn kórsetilip tursa, bul qujattyń kúshi de, tıimdiligi de zor bolar edi. Kelisimshartta jergilikti bılik ókiliniń qoly bolǵan soń jerdi jalǵa alýshy da úleskerdiń quqyn buza almas edi.

О́kinishke qaraı, bizdiń Jer kodeksin jasaǵan zańgerlerimiz mundaıdy zań baptarynda eskermeı, aýyldyń ańqaý halqyn qýlyǵyna quryq boılamaıtyn, onyń ústine zańgeri de, advokaty da janynda júretin paıdalanýshy kompanııamen jeke qaldyrǵan. Al ondaılar aýyl turǵyndaryn aýnatyp jeı beredi. Eń sumdyǵy – halyqtyń paıyn bermeýde de emes, jalǵa alǵan jerlerin kepilge qoıyp nesıe, tuqym nemese tehnıka satyp alýda. Ondaılarynyń qunyn ýaqtyly tólemegen soń nesıe bergen bank tuqym nemese tehnıka satqan kompanııa kepilde turǵan jerdi basqa bireýge satý týraly sot sheshimin shyǵartady. Al satyp alǵan adam úleskerlerge paı berýdi tipti oılamaıdy, óıtkeni ekeýiniń arasynda ondaı kelisim joq. Sóıtip, aýyldaǵylar ataqonysynyń ıgiliginen túpkilikti aıyrylyp qala beredi.

Árıne, bizde jer satylmaıdy, aınalysta júrgen úleskerlerge jerdi 49 jylǵa paıdalaný quqy berilgen. Áýelde jalǵa alǵan kompanııa zań boıynsha bul quqylardy kepilge qoıý úshin árbir úleskerdiń kelisimin alýy kerek edi, biraq basqarýǵa qoıǵan adam ózin tyńdaıtyn shaǵyn toppen jınalys ótkizip, olardyń kelisimin senimhatpen alǵan bolady. Ondaıdy taǵy bir alaıaq notarıýsqa bekittirip alady. Aqyrynda, aýyldaǵylar esin jınaǵanda óz jerleri ózderiniki bolmaı shyǵa keledi.

Soltústik Qazaqstan oblysynda dál osyndaı ádispen ózderine tıesili jerlerinen aıyrylyp qalyp jatqan aýyldar kóp. Sonyń biri – Shal aqyn aýdanyndaǵy Balýan aýylynyń tur­ǵyndary. Jýyrda osy aýyldyń jerin qaıtarýdy daýlap júrgen bir top jigit «Egemenniń» qosynyna keldi.

Bul aýyl – alys-jaqynǵa belgili meken. Kezinde bul jerden Seıten Saýytbekov sııaqty ataqty ustaz, aýdarmashy, jazýshy shyqqan. Ol – alty Alashqa aty shyqqan Gerold Belgerdiń, aqyn Kóken Shákeevtiń ustazy. Hrýshevtiń tusynda qazaq mektepteri jabylyp jatqanda óziniń mektebin alyp qalǵan erjúrek adam. Onnan artyq kitaby jaryq kórgen. Zeınet jasyna shyqqannan keıin ol Almatyǵa qonys aýdaryp, Ulttyq kitaphanadaǵy arab, parsy, shaǵataı tilderindegi kóne jazbalardy qazaq tiline aýdarǵan. Sekeńe Balýan mek­tebiniń aty berilgen.

Mine, osy kisiniń kúıeý balasy, Kókshetaý qalasynda turǵan belgili isker azamat, jekemenshik «Kókshetaý» atty ýnıversıteti bolǵan, mesenat Janat Qasymov Balýan aýylynyń múshkil halin kórgen soń onyń jerin alyp, «Balýan SK» degen JShS qu­ryp, astyq ósirgen. Bul – 2005-2009 jyl­dary bolǵan oqıǵa. Sol jyl­dary ol halyqqa paılaryn da, basqa da áleýmettik kómekterin jasap tura­dy. Aýyldaǵy mektepti de kúrdeli jón­deýden ótkizip beredi. Biraq Janat Jaqypseıitulynyń basqarýǵa qoıǵan Qaırat Tánibaev degen adamy kóńilden shyqpaı, aralaryn­da kıkiljiń týady. «Qazanshynyń erki bar, qaıdan qulaq shyǵarsa» degen emes pe, aýylǵa qara­jat quıyp otyrǵan adam ózi bolǵan soń J.Qasymov basqarýshysyn ornynan almaq bolady.

Balýannyń jeri kútilip, eli bútin­delip turǵanyn kórgen basqa bireýler bul aýyldyń jerin alýǵa qyzyǵyp júredi eken. Sondaıdyń biri buryn «Bogvı» atty kompanııada qyzmet istegen Janat Serǵalıev «Balýan SK-ǵa» ókpesi qara qazandaı bolyp júrgen Qaırat Tánibaevty janyna qosyp alyp, balýandyqtardy jerlerin ózi­ne berýge úgitteıdi. Qarymy myqty ekenin, amerıkalyq traktorlary men kom­baındary bar ekenin aıtyp, aýyl adamdarynyń aýzynyń sýyn qurtady. Biraq artynan belgili bolǵandaı, bul adam Balýan aýylyna kelgende áli JShS-ny tirkeýden de ótkizbegen kórinedi. Aýyl adamdary ony qaıdan bilsin, áıteýir kóbisi jerlerin sonyń «Kazıprohem Agro» atty JShS-na berýge kelisedi.

Qazir jerlerin daýlap júrgen Dıqan Kárishalov, Erden Qojahmetov, Samat Jaqypov sııaqty azamattar sol kezdegi aýdan ákimi A.Ámrın Balýan aýyly­nyń jerin buryn «Balýan SK» JShS basqarýshysy bolǵan Q.Táni­baevtyń atyna tirkeý jóninde 2009 jyl­dyń 21 jeltoqsanynda biz­diń syr­ty­­myzdan qaýly shyǵardy de­gen nara­zy­lyq aıtady. Onyń halyq­tan alǵan senimhaty da kúmándi desedi olar.

Q.Tánibaev 2010 jyldyń aqpanyn­da óziniń atyndaǵy Balýan aýylynyń jerin «Kazıprohem Agro» JShS bas­qarýyna beredi. Al daýlasý­shy­lardyń aıtýyna qaraǵanda, buǵan eshkim keli­sim bermegen. Sondyqtan aldymen osy sheshim buzylýy kerek deıdi.

Biraq onyń qolynda 2009 jyly alǵan senimhaty bolǵan. Alaıda bul senimhattyń óziniń zańdylyǵy shúbá keltiredi. Onda kóptegen adamdy qol qoıdy dep syrtynan tirkep jibergen. Mysaly, Nuralına Náıla degen úleskerdiń de senimhatta aty aıtylady, biraq ol 2006 jyldan beri Amerıkada turyp, tek byltyr ǵana kelip ketipti. Soǵan qaramaı Vera Voronchenko degen notarıýs senimhatqa onyń da atyn jazǵan. Osynyń ózinen-aq senimhatty jasaǵan kezde zań buzyl­ǵany kórinip tur.

Sol jyly «Kazıprohem Agro» JShS Shaǵalaly aýylyndaǵy Táji­rıbe stansasynan jerdi kepildik­ke qo­ıyp, 250 tonna joǵary surypty tuqym alady, al 2010 jyly ATF bank­ten 10 mln 400 myń teńge nesıe alady.

2011 jyly qaryzyn ýaqtyly tólemegeni úshin Tájirıbe stansasy «Kazıprohem Agrony» sotqa beredi. Onyń shyǵynyn óndirý úshin sot Balýan aýyly turǵyndarynyń jerdi paıdalaný quqyǵyn satý týraly sheshim shyǵarady. Sot oryndaýshy Marat Baıtilenov aýyldyń barlyq jerin aýksıonnan SPH «Alma» at­ty JShS-ǵa 25 mln teńgege satyp jibe­redi. Onyń 12 mln teńgesin Táji­rıbe stansasynyń shyǵynyn jabý­ǵa, al qalǵan 13 mln teńgesin J.Ser­ǵalıev­tiń jeke atyna aýdarady. Al ATF banktiń shyǵyny jabylmaıdy.

Jer daýlap júrgen azamattar biz­diń barlyq jerimiz 4 322 gektar edi, ol jeti ýchastoktan turatyn. Sonyń bi­reýin satsa da qaryzdy óteýge bolatyn edi, biraq sýdıa bárin aýksıonnan sat­qyzyp jiberdi. Osynyń ózi bizdi bar­lyq jerimizden aıyrýdyń joly boldy deıdi.

«SPH Almanyń» ıesi Bekish Qajy­­muqan degen azamat – Ǵ.Músi­repov aýdanynyń bıznesmeni. Ol Balýan aýyly turǵyndaryna paılaryn keıde berip, keıde bermeıdi. Árıne, ol turǵyndarmen eshqandaı kelisim jasamaǵandyqtan jáne olar­dyń jerdi paıdalaný úlesterin aýksıonnan satyp alǵandyqtan paıdy bermeýine de bolady. Soǵan qaramaı halyqqa paı bergeni márttigi shyǵar. Alaıda ol barlyq jer ýchaskesindegi 1 500 jaıylymdyq jerden bas tartyp, ony memlekettik qorǵa qaı­tar­ǵan sebebi kúdik týdyrady. Balýan­dyq­tardyń búgingi maqsaty – túrli qıturqylyqtyń saldarynan aıyrylyp qalǵan tıesili jer úlesin aýyldaǵy­­larǵa qaıtarý. Alaıda shyn­dyqty jerine jetkizip dálel­deı ala­tyn, jol berilgen túrli buzýshy­lyq­tarǵa, zańsyzdyqtarǵa sýdıany sen­dire alatyn bilikti zańger tabý qıyn.