Eger tutastaı adamzat balasynyń damý mádenıetin alyp qarasaq, tap-taza, tek bir halyqqa ǵana nemese tek bir ultqa ǵana tán degen mádenıet úlgisin tappaısyz. О́ıtkeni, adam balasynyń bir-birimen uǵynysýy úshin til paıda bolǵannan beri mádenıetter biri arqyly biri baıyp, ózindik dilge, ómir súrgen ortaǵa beıimdelip, sol atyraptaǵy halyqpen birge damyp otyrǵan. Máselen, bir órkenıettiń ıdeıasy men onda paıda bolǵan ıgilikti jańalyq erte me, kesh pe, ózgesine jetip baıyp otyrýynyń mysalyna kitap basyp shyǵarý isin jatqyzýǵa bolady. Kitap shyǵarý VIII ǵasyrda Qytaıda dúnıege kelse, al kitap basatyn qozǵalmaly lıteri bar mashına osy elde HI ǵasyrda paıda bolǵan, al olardyń Eýropaǵa jetýine baqandaı úsh ǵasyr ýaqyt ketken. Qytaıda II ǵasyrda qaǵaz jasaý qolǵa alynsa, ony Qytaıdan álemge alyp taratqan japon jurtyna qaǵaz araǵa bes ǵasyr salyp baryp jetken.
Túri men túsin, tili men dilin túrli etkenimen, túbiri bir Adam balasy uzyn-sonar tarıh kóshinde tolqyn-tolqyn talaı tarıhı úderisti basynan keshirgen. Yqylym zamandardan beri ol úderisterdiń jyldamdyǵy da adam damýyna táýeldi bolyp keldi. Osy bir-birine degen táýeldiliktiń arqasynda tarazy basy teń túsip júrgen mádenıetter damýy sońǵy júzjyldyqta ózgeshe keıipke endi. Adam aıtsa nanǵysyz jyldamdyqpen óristeı túsken órkenıetter arasyndaǵy aralasý meılinshe qoıýlanyp, endi tabıǵı tepe-teńdiktiń buzylýynan álemde «órkenıetter qaqtyǵysy» degen jańa termınniń paıda bolýyna alyp keldi.
Alǵash ret osy termındi qoldanǵan Semıýel Hantıngton «qyrǵı-qabaq soǵystan» keıingi álemde mádenıettiń ózin bir jaǵynan biriktirýshi, bir jaǵynan aıyrmashylyqtar arqyly bólinýge ıtermeleıtin kúsh dep, ıdeologııa arqyly bólingen bir halyq ortaq mádenıetteri arqyly kúnderdiń kúninde birigedi, ıa bolmasa birigýge umtylady (bul jerde ol eki Germanııa men eki Koreıa memleketterin mysal etedi), ortaq mádenıeti bolmaǵan, biraq ıdeologııa kúshimen birikken memleketter odaǵy báribir ydyraıdy (Keńester Odaǵy), al rýhanı jáne mádenı ortaq qundylyqtary, uqsastyqtary bar elder bir-birimen saıası, ekonomıkalyq odaqtarǵa birigedi deıdi. Sondaı-aq, halyqaralyq uıymnyń ózi, eger aralaryndaǵy uqsastyqtary kóbirek bolsa, onda, máselen, Eýropa Odaǵy sekildi jemisti jumys atqarady deı kele, ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin 45 jyl boıyna Eýropany qaq bólgen júıe joıylǵaly eki arany bólgen syzyq Shyǵysqa qaraı jyljyp, endi ol Batys hrıstıandaryn, pravoslavıelikter men musylmandardan bólip jatyr dep jazady. Álemdegi órkenıetterdi 7-ge bólip, Sın (Qytaı), Japon, Úndi, Islam (munyń ishinde birneshe sýbórkenıet bar, olar – arab, malaı, túrki, parsy), Pravoslavıe, Batys, Latyn Amerıkasy órkenıetteri dep klassıfıkasııalaǵan Semıýel Hantıngton osylardyń arasynda fılosofııalyq kózqarastary, basty qundylyqtary, salt-dástúrleri men ómirge degen ustanymdary men kózqarastarynyń bir-birinen aıtarlyqtaı dárejede ózgeshelikteri bar ekendigin, al dinniń óristeýiniń nátıjesinde olardyń arasyndaǵy aıyrmashylyqtar tereńdeı túsedi degen boljam aıtyp, órkenıetter arasynda bolatyn qaqtyǵystardyń yqtımaldyǵyn jaqyndata túsedi.
Endi bir oıshyl Fethýllah Gıýlen órkenıetter arasyndaǵy únqatysýdyń mańyzyna jete mán beredi. Ol musylmandar men hrıstıan áleminiń 14 ǵasyrǵa jýyq bir-birimen qaıshylasyp kelgenin, Batystyń ıslamnyń ózderine basa-kóktep kirgenin umytpaǵanyn, al osy eki dúnıeniń bir-birine qarama-qarsy turýynyń eshkimge jaqsylyq ákelmeıtinin, qaıta ekeýiniń de bir-birine qurmetpen qaraýynyń tek ózderine ǵana emes, álemge paıdaly bolatynyn alǵa tartady.
Árıne, tarıhı turǵydan, mádenı damý jolynan, dili men dúnııaýı, ómirlik kózqarastar men fılosofııalyq uǵymdyq jaǵynan órkenıetter arasynda aıyrma bar ekeni anyq. Biraq Jer sharynyń jahandyq ólshemmen alǵanda jáı ǵana bir tozań ekenin oılaǵanda, joǵarydaǵy túrli álemniń adamzat balasy degen ortaq bir ataýǵa syıyp ketetini de ras. Meıli órkenıetter sany 7-8, tipti, 9 bolsyn (ol jaıynda túrli pikir bildirýshiler bar), degenmen de, aqparattar aǵyny jahandyq jyldamdyqpen almasyp, tehnologııalar ekspansııasy bılik qurǵan zamanda órkenıetter arasyndaǵy baılanystar qalasaq ta, qalmasaq ta júre bermek jáne ol óz degenine baǵyndyrmaı qoımaq emes. Másele, soǵan daıyn bolýda. О́rkenıetter únqatysýynyń nátıjeli bolýy sol úderiste ár ult pen etnostyń óz kelbetin, beınesin saqtap, álemdik órkenıetti baıyta túsýinde. Árıne, ár ulttyń óz bet-beınesin saqtaýynda tildiń atqarar róli ushan-teńiz. Ony eshteńemen salystyrýǵa da kelmeıdi.
Jaratýshynyń qalaýymen bizdiń elimiz san órkenıettiń toǵysqan tusynda, Batystyń da, Shyǵystyń da, ıslam órkenıetiniń de bir-birimen túıisetin jerinde ornalasypty. Sodan da bolar, qazaq dalasynda alǵash qolǵa úıretilgen jylqynyń, atqa jeńil otyrýǵa múmkindik beretin úzeńginiń, arba dóńgeleginiń oılap tabylýy qaı órkenıetke de tez jetip, olardyń qaı-qaısynyń da damýyna ólsheýsiz úlesin qosty. Túrki tiliniń yqpaly ózge órkenıetterge qalaı áserin tıgizse, olardyń ata tildi túrlendirýge óz áseriniń bolǵany anyq.
Bizdiń paıymdaýymyzsha, órkenıetter qaqtyǵysy degen termınniń týýyna, árıne, belgili bir dárejede negiz bar dep eseptegenmen, dál bizdiń halqymyzdyń tarıhı tanymy men ómirge kózqarastary, mańaıyndaǵylardyń ózgesheligine qurmetpen qaraýyn yqylymnan qanyna sińirip ósirýi qaqtyǵystan góri, órkenıetter arasyndaǵy qarym-qatynastardyń únqatysý arqyly berekeli tirlikke bastaıtynyn ańǵartady. Alysqa barmaı-aq, mysaldy qazirgi zamanǵy jańa tarıhymyzdan da alýǵa bolady. Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Astanada ótip júrgen Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi sonyń aıǵaǵy.
***
Mýltımádenıet ıdeıasy – Eýropa týyndysy. Kanada men AQSh-ta mýltımádenıet óziniń jemisti jolyn jalǵastyrýda dep kelgen, kári qurlyqta da osy ıdeıa qunarly topyraqqa túsip, bitik ónim beredi degen Batys qazir odan aınyp qalǵandaı. Eýropanyń iri qalalaryna jumys izdep, jaıly oryn tappaq nıettegi sheteldikterdiń shoǵyrlanyp bir jerge ornalasýy olar úshin alysta jatqan tarıhı otanmen baılanystaı kórindi. Sebebi, sol ortada ol óziniń týǵan tilinde sóıleýine, mádenıeti men salt-dástúrlerin saqtap qalýyna múmkindik bar edi. Tipti, Eýropanyń ishinde turyp-aq qalanyń ózge aýdandarymen aralaspaı-aq tirshilik etýge, sol jerde túrli qyzmetter atqarýǵa bolatyndaı jaǵdaı týdy. Batys mundaı qalypty mýltımádenıet dep, ıaǵnı ózgeshelikti ortada óz beınesin saqtap qalýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzdyq dep ony artyqshylyqqa balady. Olarǵa arnaıy áleýmettik qoldaýlar kórsetilip, oqý oqýda, jumysqa turý men eńbek naryǵyn retteýde tıisti zańnamalar qabyldanyp, azamattyqty qabyldaýda, jańa ortaǵa beıimdelýde kómek kórsetildi. Mýltımádenıetti qoǵam osylaısha eńbek mıgranttaryna Eýropa esigin aıqara ashty.
Al eýropalyqtar órkenıeti, ásirese, sońǵy 50 jyl ishinde bala týý azaıǵan, jastary turmys qurýǵa asyqpaıtyn, tipti, bir jynysty nekeni qoldap zań shyǵarǵan qoǵamǵa aınaldy. Shetten kelgen mıgranttar úshin bala týý, úılený, otbasyn qurý olardyń dilindegi qandaryna sińgen qasıet. Endi eki ortada «Jer astynan jik shyqty, eki qulaǵy tik shyqty» degendeı, Eýropa kútpegen problema boı kórsetti. Ol assımılıasııaǵa ushyramaı, ózderi ómir súrip jatqan áleýmettik-mádenı ortaǵa sińirilýdi qalamaıtyn áleýmettik qoǵamnyń paıda bolýy edi. Assımılıasııa júzege aspaıtyn bolǵandyqtan, endi bir sát olar «assımılıasııasyz ıntegrasııalaný» degen oıdy alǵa súıregen. Sóıtip, Eýropada 1980-jyldardyń alǵashqy jartysynda, 90-jyldardyń basynda «mádenı ózgeshelikti qurmetteý», «óz ulttyq kelbetińdi saqtaý quqy» syndy termınder alǵa shyqty. Alaıda, sońǵy jyldary tek saıasattanýshy, áleýmettanýshy ǵalymdar emes, memleket basshylary osy ıdeıalardyń júzege aspaǵanyn moıyndap, ony bıik minberlerden jalpy jurtqa jarııalaı bastady.
1992 jyly Gelmýt Shmıdt: «Germanııadan da, Fransııadan da, Ulybrıtanııadan da mıgranttar qabyldaı beretin elder jasaýǵa bolmaıdy. Bizdiń qoǵam ony kótere almaıdy. Olar onda degradasııaǵa ushyraıdy. Ne nárseniń de shegi bar. Mýltımádenıettik orta etıkalyq turǵydan durys-aq kóriner, alaıda is júzinde, demokratııalyq qoǵamda, árbir azamat óz degenimen júretin qoǵamda, ony iske asyrýǵa bolmaıdy», dese, 2010 jyly Angela Merkel mýltımádenıetti qoǵam qurý ıdeıasynyń tolyqtaı kúıregenin aıta kele, ımmıgranttardyń ózderi ómir súrip jatqan qoǵamǵa ıntegrasııalanýy kerektigin, Germanııa mádenıeti men onyń qundylyqtaryn qabyldaýy qajettigin basa aıtty. Osy oıdy qoldaıtynyn 2011 jyly Mıýnhende Devıd Kemeron jetkizse, Nıkolıa Sarkozı de óz áriptesterin tolyq qoldap: «Iá, mýltımádenıet ıdeıasy sátsiz bolyp shyqty. Biz kelgen ımmıgranttardyń óz kelbetin saqtaýyna mán berip, qabyldaýshy jurttyń kelbetine nuqsan kelýine mán bermeppiz. Eger siz Fransııaǵa kelip, onyń ulttyq qaýymdastyǵynyń ishine enýdi qolaıly kórmeseńiz, onda sizdi munda eshkim de kerek etpeıdi. Biz mýltımádenıet ıdeıasyn qoldaǵanda barlyǵymyz beıbit qatar ómir súremiz, bir-birimizge qurmetpen qaraımyz degen edik. Alaıda, bul múldem júzege aspady», dep osy máselege qatysty oıyn suraǵan jýrnalısterge jaýap bergen bolatyn. Osy tárizdes pikirlerdi Nıderland, Norvegııa, Belgııa elderiniń kóshbasshylary da jetkizdi.
Batys Eýropa memleketteri ishinde mýltımádenıettiń jemisti jumys istep jatqan eli – Shveısarııa. Biraq ol birneshe ǵasyr boıyna bir-birimen qoıan-qoltyq aralasyp jatqan, negizinen eýropalyq túrli mádenıetter men órkenıet toqaılasqan ortada júrýde. Osy Shveısarııanyń ózinde ıslamǵa kelgende, atap aıtqanda, hıdjab kııýge ruqsat etilmeıtini jaıynda zańdar qabyldandy.
Qazirgi kúni Batys Eýropa elderinde «azamattyq ıntegrasııa» máselesi jıi kóterilýde. Burynǵy mádenı kóptektilik týrasyndaǵy áńgime baǵyty ysyrylyp qaldy. Degenmen, onyń Ulttyq azshylyqtardy qorǵaý jónindegi Eýropa konvensııasyna qaıshy kelip jatqanymen, ázirge eshkimniń isi de joq tárizdi. Kim bilgen, bir kezde konvensııany alǵa tartyp, azshylyqtardyń óz quqyqtaryn qorǵaımyz dep kóshege shyǵyp, onyń úlken qozǵalysqa aınalyp ketýi de ábden múmkin. Sebebi, osy qalyppen júrse, Eýropada «tazaqandylardan» góri, «túrli-tústilerdiń» sany jaǵynan úlken basymdyqqa ıe bolýlary tek ýaqyttyń ǵana isi.
***
Ejelden san túrli mádenıetter men órkenıetter shıyrlaǵan, ǵasyrlar kóshinde solardyń birazymen aralassa da óz bitimin búldirmeı, qazaqtyq rýhyn tý etken, qonaqjaılyǵy men tózimdiligi, kónteriligi men abyroıyn qoldan bermegen namystylyǵy qatar júrgen halqymyz HHI ǵasyrǵa kóne túrkilik mádenıetti, qazaqtyń qanyn aldyna tý kóterip jetkizgen. Tarıhı taǵdyry kórshilerimen toqaılasqan tustar bizdiń bitimge de ózgerister ákeldi. Tildik orta shubarlanyp, ana tilimiz qala qazaǵynyń emes, dala qazaǵynyń ǵana tili bolyp qalǵan kezder boldy.
Táýelsizdik keldi, ulttyq namys oıanyp, ulttyq merekelermen birge, ulttyq sana, ulttyq dástúr ózgeriske ushyraǵan kúıimen, búgingi zamanǵa laıyqtalǵan bitimimen ómir súrip jatyr. Kem-ketigimiz de, jetistigimiz de bar. Eń bastysy, ulardaı shýlap, bitpeıtin daýdyń eteginen ustap, shaýjaıyna jarmasyp, jaǵadan alyp, kóılek jyrtysqan halqymyz joq. Qazaqstandyq qalyp, bir-biriniń mádenıeti men tiline qurmetpen qarap, qolynan kelse bir-birine kómektesýge ázir halqymyz bar.
Meniń telearnada birge qyzmet atqarǵan ulty orys qurbym bar. Qyz kezinde Alena Shmyglova bolatyn, qazir Nehorosheva. Ol Torǵaı oblysy tarap, ótpeli kezeńniń qıyn kúnderinde, 1996 jyly Máskeýge qonys aýdardy. Sonda turmysqa shyqty. Biraq Alenanyń bir búıregi týǵan jerine, Qazaqstanyna buryp turady. Jylyna áıteýir bir ret Qazaqstanǵa kelip, aýnap-qýnap, jylqynyń etin jep, qymyzyn iship, án-kúılerin tyńdap, bir jylǵa jeterlik qýat aldym dep keri qaıtady. Byltyrdan beri ol Bratıslavada turyp jatyr. О́tkende Polshaǵa issaparǵa barǵanymda arnaıy izdep kelip, eldiń jańalyǵyn, kózkórgenderdi surap, barlyǵyna duǵaı-duǵaı sálemimdi jetkiz dep qaldy. Qaltafonyna qońyraý túskende oınaıtyn sazy da qazaq áni. «Muzart» oryndaýyndaǵy Altynbek Qorazbaevtyń Serikbaı Ospanovtyń sózine jazylǵan «Saǵyndym Almatym-dy» áni.
– Men bularǵa qazaqsha úıretip jatyrmyn, myna án unap, menen surap ózderiniń telefonyna jazdyrap alǵan kórshilerim de bar, alǵashynda olardyń keıbireýi qazaqtar degendi estimegenderin aıtqan, qazir bilip jatyr. Naýryzdy qalaı qarsy alatynymyzdy, qyz uzatý, qudalyq atqarý, tusaý kesý syndy ǵuryptardy aıtyp berip edim, qandaı mádenıetti halyq deıdi. Olar bizdiń etti jep kórgen joq qoı, Qazaqstan týrıstik baǵyttardy ashqanda salt-dástúrler men ǵuryptardy, án-kúıler men ulttyq taǵamdardy umytpasynshy. Sol arqyly eýropalyqtar da, basqa jurt ta qazaqtyń qandaı joǵary mádenıeti bar ekenin biledi. Anar, sen osyny jazýdy umytpa, jalpy, eýropalyqtar qazaqtardan kóp nárseni úırenýi tıis,–deıdi Alena. Men oǵan: «Alena, sen de aıta júr, Qazaqstanda mýltımádenıet degen uǵym joq, esesine Qazaqstan halqy Assambleıasyn, onyń konstıtýsııalyq quqyǵy barlyǵyn, Assambleıadan Parlamentke depýtattar saılanatynyn, kórshiń tek óz ultyńnan bolsyn degen uǵymnyń Qazaqstanda múlde joqtyǵyn da aıta júr»,– dep jatyrmyn.
Sóz joq, Qazaqstanda týyp, memleket quraýshy ult ókilderimen qoıan-qoltyq aralasyp, syılasyp ómir keship júrgen árbir ózge tústi qazaqstandyq boıyn osyndaı iltıpatty, ystyq sezimder bıleıdi. Bir-biriniń mádenıetine qurmetpen qarap, ortaq Otandarynyń ósip-órkendeýine, balalarynyń baqytty, baıandy ómir súrýine múddeli. Sol sezimmen memlekettik tildi de úırenip, ulttyq mádenıetke de, salt-dástúr men turmysyna kirigip ketken, diline engen qazaqstandyq ǵuryppen ómir keshýde. Assımılıasııalanǵan joq, bet-beınesin saqtap, óz únimen, biraq týǵan jerine, týǵan eline degen jyly sezimimen, mahabbatymen tynystaıdy. Tek osy qalyp uzaǵynan súıindirsin deıik.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».