Robert BLEIK, AQSh Memlekettik hatshysynyń kómekshisi:
– Biz Qazaqstannyń tabystaryn qýana qurmetteımiz. 2010 jyly Astana EQYU-ǵa tóraǵalyq etip, osy uıym Memleket basshylarynyń sammıtin shaqyrý týraly ýaqtyly bastama kóterdi. Qazaqstan jańa kúshti ekonomıka qura aldy. Sondaı-aq, barlyq jetekshi eldermen áriptestik qarym-qatynas qalyptastyryp úlgerdi. Bul – tıimdi memlekettik saıasattyń jemisi.
Derıl KIMBOLL, Qarýlanýdy baqylaý jónindegi qaýymdastyq dırektory:
– Qazaqstan Prezıdentiniń Semeı polıgonyn jabý týraly sheshimi óte dana sheshim boldy. Búginde barlyǵymyz AQSh Senatynyń Nevada shtatyndaǵy ıadrolyq polıgondy ýaqytsha jabý týraly sheshim qabyldaýyna osy qadam ıtermelegenin jaqsy túsinemiz. Sodan keıin, ıaǵnı 1993 jyly Bıll Klınton ıadrolyq synaqtarǵa moratorıı jarııalaý týraly sheshim qabyldady. Bul óz kezeginde Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shart qabyldanýyna alyp keldi. Budan shyǵatyn qorytyndy bireý-aq: Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq polıgondy jabýy, shyn máninde, óte mańyzdy jáne tarıhı oqıǵa.
Perıs TERIOT, AQSh qoǵam qaıratkeri:
– Qazaqstannyń qarýsyzdaný salasyndaǵy róli orasan zor. Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq arsenaldan bas tartý týraly sheshimi álemdik qoǵamdastyq osy qorqynyshty qarý túrinen aryla alady dep úmittendiredi. Ýaqyt Qazaqstan ustanymynyń durystyǵyn dáleldep berdi. Sondyqtan Prezıdent Nazarbaev 2010 jylǵy Jahandyq sammıtte trıýmfpen qarsy alyndy.
Leonard SPEKTOR, Iаdrolyq qarýdy taratpaý problemalaryn zertteý jónindegi ortalyq dırektorynyń orynbasary:
– Biz Qazaqstan týraly aıtqanda ony árkez búkil álemge úlgi etemiz. Prezıdent Nursultan Nazarbaev – ıadrolyq qarýsyz álem qurý jolynda ter tógip kele jatqan adam. Ol asa qýatty ıadrolyq arsenaldan bas tartyp qana qoımaı, baıytylǵan ýrandy shetelge shyǵarýdy qamtamasyz ete aldy. Nazarbaev ózge de memleket basshylaryn ıadrolyq bastamalardan bas tartýǵa umtylýǵa turaqty túrde úndep keledi.
Rıchard VEITS, Áskerı-saıası saraptama ortalyǵynyń dırektory, Hadson ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri:
– Qazaqstan búginde ózin álemdik arenada qýatty, qurmetti oıynshy retinde kórsete bildi. Bul sózimizge AQSh prezıdenti Barak Obamanyń Nursultan Nazarbaevty Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtke alǵashqylar qatarynda shaqyrýy aıǵaq bola alady. Qazaqstan Prezıdentiniń búginde eldegi bolyp jatqan ekonomıka, jahandyq qaýipsizdik salalarynda qol jetkizilgen tabystardyń qozǵaýshy kúshi ekeni aıqyn seziledi. Men Qazaqstan Prezıdentin eldiń saıasatyn uzaqmerzimdi basymdyqtarǵa sáıkes tabysty qura biletin strateg dep sanaımyn.
Ken LÝNGO, «Jahandyq qaýipsizdik jolyndaǵy seriktestik» uıymynyń prezıdenti:
– Qazaqstan ıadrolyq qarýy joq el jáne bul óte mańyzdy. Qazaqstannyń taratpaý týraly jahandyq rejimge úlesi Semeı polıgonyn jabý men ıadrolyq qarýdan bas tartý úderisterinen bastaldy. Bul sheshim Qazaqstan Prezıdentiniń sheshimdiligi men saıası sarabdaldyǵyn bildiredi. Jáne bul – asa jarqyn úlgi alarlyq úderis. Búginde Qazaqstan qarýsyzdaný men taratpaý salasynyń belsendi qatysýshysy bolyp tabylady.
Rıchard LÝGAR, AQSh senatynyń Sheteldermen qarym-qatynas jónindegi komıtetiniń tóraǵasy:
– Biz Qazaqstannyń bul qadamyn árqashan este saqtaýymyz kerek. Iаdrolyq qarýdy saqtap qalýǵa umtylyp, halyqaralyq normalardy buzýdyń ornyna bul eldiń basshylary óte durys sheshim qabyldady. Iаdrolyq qarý problemalaryn sheshý joldaryn izdegen kezde halyqaralyq qaýymdastyq Qazaqstannyń úlgisine júginýi kerek. Qurama Shtattarǵa, Qazaqstanǵa jáne halyqaralyq qaýymdastyqqa áli de orasan zor jumys atqarýǵa týra keledi. Bul baǵyttaǵy jumys ózara kelisimge kelý jáne ymyrashyldyq jasaý máselelerine daıyndyqty qajet etedi. Sońǵy 10 jyl qoldan kelmeıtin eshteńe joq ekendigin kórsetti.
Qazaqstan halqynyń jáne basshylyǵynyń el aýmaǵynan barlyq ıadrolyq qarýdy shyǵarý jónindegi sheshimi bul memlekettiń Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi shartqa ıadrolyq qarýsyz múshe retinde kirýine múmkindik berdi. 1995 jyly sáýirde Qazaqstan sońǵy oqtumsyqtan qutyldy. Mine, naq osy datany shyn maǵynasyndaǵy tarıhı kún dep ataýǵa bolady.
Grehem ALLISON, professor:
– Qazaqstan týraly sóz bolǵan kezde adamdardyń kópshiligi tek munaı týraly oılaıdy. Alaıda, Qazaqstan ıadrolyq qarýdy taratýǵa tosqaýyl qoıý isinde eleýli ról oınaýdy jalǵastyryp keledi. Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly Shart jónindegi kelissózderge basshylyq jasaıtyn bolsa, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń aldynan ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi murany nyǵaıtý jolynda zor múmkindikter ashylar edi. Iаdrolyq jarylystardyń saldarlary týraly tolyq esep bere otyryp, Nursultan Nazarbaev burynǵy KSRO memleketteri prezıdentteriniń arasynda birinshi bolyp ıadrolyq qarýdy joıý jáne Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý jóninde úndeý tastady.
Teorııa júzinde Qazaqstan ıadrolyq eń qýatty derjavalardyń biri bola alar edi. Eger, óz kezinde KSRO ydyraǵannan keıin óziniń terrıtorııasynda ornalasqan 1400-den astam ıadrolyq oqtumsyqtarǵa baqylaý jasaýdy qolǵa alǵan bolsa, onda Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Qytaı memleketteriniń arsenaldaryn birge qosqannan da kóp ıadrolyq arsenal Qazaqstannyń ıeliginde bolar edi. Oqtumsyqtardyń basym bóligi AQSh-qa baǵyttalǵan raketalarǵa qondyrylǵan edi. Onyń ornyna Qazaqstan óziniń aýmaǵynda ornalasqan barlyq ıadrolyq qarýdy erikti túrde Reseıge berdi jáne ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly Shartqa qol qoıyp, ıadrolyq qarýsyz memleket boldy. Búgingi tańda Qazaqstan ıadrolyq qarýdy taratýdyń aldyn alý jónindegi qozǵalysty basqarý úshin óte qolaıly múmkindikterge ıe bolyp otyr.
Sem BARONI, saıasattaný doktory:
– Qazaqstan Respýblıkasynyń osy bir tarıhı qadamy búkil álem sheńberinde: qazirgi jahandyq ıadrolyq qaýip-qaterin seıiltken Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń batyl jáne zor adamgershilik qadamy retinde madaqtalyp qana qoımaı, beıbitshiliktiń Nobel syılyǵymen marapattalýy kerek. Bir uly adamnyń basshylyǵymen asa kúrdeli qıyndyqtardy jeńip qana qoımaı, gúldený jolynda zor jetistikterge jetken memleket retindegi Qazaqstan úlgisi jarqyraı bersin.