Ǵalamshardy kúl-qoqys basyp qalý qaýpi tónip turǵanyn ekologter ǵana emes, óreli jurttyń bári másele etip kóterip keledi. Bul problema, ásirese damýshy elderde ýshyǵyp barady. О́ıtkeni jer betindegi turmystyq qatty qaldyqtyń kóp bóligi ekonomıkasy álsiz memleketterdiń úlesine tıedi. Onyń ústine mundaı aımaqtarda kez kelgen qoqys túrin suryptaý, qaıta óńdeý men ekologııa talabyna saı joıý isi tipten kenje qalyp otyrǵan kórinedi.
Kúl-qoqys pen qatty qaldyqtardyń problemasy elimizdi de aınalyp ótpeıdi. Ekologterdiń deregi boıynsha, Qazaqstanda jyl saıyn 5 mln tonnaǵa jýyq qajetsiz qaldyq jınalady. О́kinishtisi, el aýmaǵynda qoqys óńdeıtin iri zaýyttardyń bolmaýynan sonshama kóp qoqystyń 1 mln tonnasy ǵana suryptaýdan ótedi. Al jyl saıyn qaıta óńdeletin qatty qaldyqtyń mólsheri 13-15 myń tonna shamasynda ǵana. Demek, qalǵan qoqys kereksiz bolyp shashylyp jatady nemese qazylǵan jerge kómiledi degen sóz. Ras, bul jerde elimizde qoqys óńdeý óndirisi múldem jumys istemeıdi degen pikir týmaýy kerek, óndiris bar, jumys isteýde. Biraq Qazaqstandaǵy qoqys óńdeý kórsetkishi áli kúnge deıin 18,3 paıyzdan asa almaı keledi. Buıyrsa, 2030 jyldary ǵana osy baǵyttaǵy jetistik 40 paıyzǵa jetýi tıis.
Málimetke súıensek, qazir turmystyq qaldyqty kóp shyǵaratyn qalanyń kósh basynda Almaty turǵan kórinedi. Megapolıs turǵyndary 2020 jyly ǵana 414,4 myń tonna qoqys tastaǵan. Iаǵnı qorshaǵan ortaǵa osynsha kólemde zııan kelgeni anyq. О́ıtkeni búginde Almaty mańynda qoqystyń kez kelgen túrin qaıta óńdep, zalalsyzdandaratyn zaýyt joqtyń qasy. Esesine, úlken qalanyń qaldyǵy Almaty oblysynyń aýmaǵyndaǵy qoqys polıgondaryna tasymaldanyp, aımaqtaǵy ekologııalyq ahýaldyń asqynýyna áser etip otyr. Buǵan oblystyń óz ishindegi qatty qaldyqtardyń kólemin qosqanda, óńirdegi qoqys jınaý men qaıta óńdeý isiniń dabyl qaǵarlyq deńgeıge jetkenin baıqaýǵa bolady. Bir medet qylarmyz, oblys aýmaǵynda ekologııalyq jaǵdaı turaqty saqtalyp otyr. Mamandardyń zertteýinshe, byltyr aımaq boıynsha atmosferalyq aýa lastanýynyń shekti mólsherine qoıylǵan lımıt 150 myń tonna shamasynda boldy. Al resmı statıstıka 2021 jylǵy qaldyq shyǵaryndylarynyń naqty esebi 39,3 myń tonnany quraǵanyn kórsetip otyr.
– Búginde oblysta atmosferalyq aýanyń jaı-kúıin baqylaý 4 avtomatty stansada júrgiziledi. Ázirge atmosferalyq aýanyń joǵary lastaný jáne ekstremaldy joǵary lastaný jaǵdaılary anyqtalǵan joq. Bizdiń baqylaýymyzdaǵy sý nysandaryna 2021 jyly lastaýshy zattar tógindileriniń naqty kólemi 60,4 myń tonnany qurady, negizgi jyldyq belgilengen lımıt 325 myń tonna bolatyn. Sondaı-aq byltyr oblys aýmaǵynda 687 743 tonna ónerkásiptik qaldyq shoǵyry paıda boldy. О́nerkásiptik qaldyqtardyń paıda bolý kóleminiń 193 624,3 tonnaǵa ulǵaıýy «TES-3» jylý elektr ortalyǵy men «Tekeli energokesheni» seriktestigindegi elektr jáne jylý energııasyn óndirý kóleminiń artýyna baılanysty týyndady, – deıdi Almaty oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń memlekettik ekologııalyq baqylaý bóliminiń basshysy Batyrjan Ábdenov.
Qazir Almaty oblysynda jınaqtalǵan qatty turmystyq qaldyqtardyń jalpy kólemi 9 mln tonnany quraıdy eken. Jyl saıyn bul kórsetkish 1mln tonnadan astam qoqyspen tolyǵady degen boljam bar. Al onyń 440 myń tonnasy tek qana Almaty qalasynyń aýmaǵynan tasymaldanatyn qoqys túrleri bolyp otyr. Demek, osynsha kólemdegi qoqysty jınaqtaý, saqtaý qyrýar qarjy men arnaıy oryndardy qajet etetini sózsiz. Qazir oblys aýmaǵynda qatty turmystyq qaldyqtardy ýaqytsha saqtaıtyn 313 arnaıy oryn bar jáne de 14 qatty turmystyq qaldyq polıgony jumys istep tur.
Aıtpaqshy, ekolog mamandar dál osy qarqynmen kete berse, 2025 jyly qala mańy úlken qoqys qoımasyna aınalyp, jınalǵan qaldyq kólemi 12 mln tonnaǵa jetýi múmkin degen boljam jasap qoıypty. Árıne, Almaty oblysy bul máseleni sheshýge qadam jasap otyrǵanyn aıtýymyz kerek. Birer jyl buryn Ile aýdany aýmaǵynda eki qoqys óńdeıtin zaýyt salý jóninde ınvestorlarymen kelisim jasalyp, «Veıst Enerdjı Qazaqstan» birikken kásiporny qurylǵan. Qos zaýyttyń qurylysy aıaqtalǵan soń jylyna 220 myń tonnaǵa deıin qoqys óńdeıtin kásiporyn iske qosylmaq. Qazir Qapshaǵaı qalasy men Talǵar qalasynda qoqys suryptaıtyn ortalyqtar jumys istep tur. Al Eńbekshiqazaq aýdanynyń aýmaǵynan qoqys polıgonyn salýǵa jer bólinip, oǵan 1,7 mlrd teńge qarjy jumsalǵan bolatyn.
Almaty oblysy