Tereń izdenisti qajetsinetin teatr

Al teatr óneri úshin sol izdenistiń úzdiksiz bolýy asa mańyzdy. О́ıtkeni bul – qoǵamnyń búgingi úni men tynysyn kórkemdikpen baıandaıtyn erekshe óner. Sol qoǵamnyń kóshine ilese almaıtyn, adamzat problemasyn ár ýaqyttyń óz tilimen ashyq túrde nasıhattaýǵa nıetsiz, sol arqyly bolashaqqa baǵdar jasaýǵa múmkindigi joq sahnalyq ónerde mánniń de, sánniń de bolmaıtyny aqıqat. Osy tusta qazaq teatrlarynyń búgingi tynysy qandaı, sahnalyq-kórkemdik izdenisi qaı baǵytta, qandaı deńgeıde degen saýaldyń turýy zańdylyq.

Elimizde dál qazirgi tańdaǵy sahna­lyq ónerdiń asa qarqyndy damyp kele jatqandyǵy belgili. Iаǵnı jańa forma, jańa kózqarastyń qalyptasyp úlger­genine birshama ýaqyt boldy. Sol negizde ásirese jas rejısserler arasynan aıtýly esimderdiń tanylǵanyna da kýá bolyp júrmiz. Demek búgingi shyǵarmashylyq ujymdardyń ishinde san jaǵynan az bolsa da álemdik sahna óneriniń damý úderisimen sanasyp, soǵan ilesýge múmkindigin baı­qatyp júrgen ujymdar joq emes. Árıne, mundaı múmkindikterdiń elimizdegi barlyq derlik teatrda oryn alyp otyrmaǵany anyq.

Jalpy, elimizde resmı túrde bile­tinimizdeı, alpystan asa teatr bar. Sonyń ishinde tarıhy ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda qalyptasyp, damýdyń túrli satysynan ótken, tájirıbeli ujym­dar san jaǵynan edáýir. Alaıda olar­dyń búgingi tynys-tirshiligi kóńil alań­datarlyq deńgeıde. Buǵan dálel Shyǵys Qazaqstan oblystyq Semeıdiń Abaı atyndaǵy qazaq mýzykalyq drama teatrynyń shyǵarmashylyq álem­nen alshaq jatqandyǵy. Anyǵyn aıtar bolsaq, ótken jyldyń sońǵy aı­la­rynyń birinde atalǵan teatrdyń re­pertýaryndaǵy spektaklderin kórý úshin Semeı qalasyna barýǵa múmkindik týdy. Ulttyq teatr óneriniń qaınar kózi, bastaýy sanalǵanymen, mádenı orta­lyqtan shalǵaı jatqan ujymnyń qazir­gi shyǵarmashylyq izdenisi kimniń de bolmasyn qyzyǵýshylyǵyn týdyrmaı qoımaıdy, árıne.

M.Áýezovtiń «Eńlik – Kebek», «Aı­man – Sholpan», «Abaı», «Báıbishe – toqal», B.Maılınniń «Maıdan», «Shuǵa», «Jalbyr», Ǵ.Músirepovtiń «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» tárizdi kesek shyǵarmalaryn sahnalaýdan bastaǵan ujymnyń tarıhynda A.Aleksandrovtyń «Malınovkadaǵy toı», A.Korneıchýktyń «Platon krechet», N.V.Gogoldiń «Úıle­ný», «Revızor», Ú.Ǵadjybekovtiń «Ar­shyn – mal alan», K.Goldonıdiń «Eki myr­zaǵa bir qyzmetshi», N.Ostrovskııdiń «Jarlylyq uıat emes», N.Hıkmettiń «Ma­habbat týraly ańyz», Sh.Aıtmatovtyń «Jámıla», F.Shıllerdiń «Zulymdyq pen mahabbat», t.b. aıtar oıy salmaqty, rejısserdiń de, akterdiń de keńinen hám tereńnen izdenýine yqpal etetin, árbir ónerpazdyń kósilip oıyn kórsetýine múmkindik beretin som shyǵarmalardyń qoıylǵanyna atalǵan teatrdyń tarıhy kýá. Osyndaı shyǵarmalar arqyly ózderiniń qarym-qabiletin, qııal baılyǵyn tanytqan Báıten Omarov, Esmuhan Obaev, Shopan Káribaev syndy bilikti rejısserlermen bite qaınasyp qyzmet etken Nurıtdın Atahanov, Ábilqasym Jań­byrbaev, Gúlsim Ábdirahmanova, sek­seninde sahnadan túspegen Kúlásh Sá­kıeva syndy nar akterlerdiń kózin kórgen, izin basqan búgingi býynnyń ónerge degen salqynqandylyǵy kóz de, kóńil de qýantpady. Biz kórgen spektaklderdiń kórkemdik deńgeıiniń tym tómendigine zamanaýı kózqarastyń joqtyǵy, qarajat tapshylyǵynan arzan (nemese tegin) dramatýrg pen rejısserge jáýteńdeýge májbúrlik sebep bolǵan.

Teatr basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, bir kezderi ortaq shańyraqtyń astynda otyrǵan úsh teatrdyń árqaısysyna oblys­tyq ákimdik tarapynan bólinetin qomaqty qarajattyń kólemi sońǵy kezderi tym qysqaryp ketken. Árıne, pesa avtory men rejısser qalamaqysynyń, bir spektaklge qajetti komponentterdiń: dekorasııa, kostıým, án jazý, afısha, jarnama, t.b. qazirgi kúnde arzan turmaıtynyn eskersek, tym az qarjynyń qandaı teatrdyń bolmasyn adymyn ashtyrmaıtyny belgili. Ujymnyń kóbinde tegin dramatýrgke, arzan rejısserge júginýge májbúr bolyp otyrǵany osydan. Demek bul – arzannyń sorpasy tatymaıdy degen sóz.

Árıne, qarajat máselesi, onyń jyl saıynǵy bóliný prosesindegi olqy­lyqtar – bir Abaı teatryna ǵana emes, jalpy oblystyq ákimdikterge qa­ras­ty ujymdardyń kópshiligine or­taq másele. Alaıda Almaty, Nur-Sul­tan qa­lalaryndaǵy óner oshaqtaryn aıt­paǵanda, keıde kórip qalǵan oblys­tyq ujamdardyń gastroldik qoıy­lymdarynyń, halyqaralyq, respýb­lıkalyq teatr festıvalderinde kórip júrgen basqa da spektaklder men Semeı teatry repertýaryndaǵy shyǵarmalardyń kórkemdik deńgeıiniń arasy jer men kókteı. Festıval demekshi, gastrolderde, halyqaralyq, respýblıkalyq teat­r festıvalderinde bir emes, birneshe márte kórsetken Iran-Ǵaıyptyń pesa­sy negizindegi sahnalanǵan «Keri­ket­ken» («Adasqan baq qusy») spektak­li­niń teatrdyń izdenisine salmaq qo­syp, repertýarlyq jyrtyǵyna jamaý bola almasy anyq edi. Bir kezderi Al­maty qalasynyń jurtshylyǵyna usyn­ǵan «Mahabbat qyzyq, mol jyldar» spektakliniń de bul teatrǵa tabys alyp kelmegenin bilemiz.

Osy tusta árbir spektakl úshin arnaıy tigilýge tıisti keıipkerler kostıým­deriniń jupynylyǵynyń da kózge birden túskenin aıtqymyz keledi. Oryssha aıt­qanda «podbor» kıimderdiń tym es­kiligi, keıipkerge de, ról oryndaýshyǵa da sáıkes kelmeıtini kórinip tur. Budan keıin grım máselesin sóz etýdiń ózi artyq sııaqty. Teatr ártisteri sahnalyq grım men kúndelikti boıaýdyń (makııaj) arajigin ajyrata almaıtyn syńaıly. Taqyryby aıtyp turǵandaı, jasy jıyrmada bolǵanymen máńgilik balanyń kúıin keshken Láılániń rólindegi Sulýshash Tólekovanyń turpaıy bet boıaýy keıipkerdiń áleýmettik, psıhologııalyq-potologııalyq ahýalyna múldem qarama-qaıshy. Sol sııaqty turmysy tym aıanyshty berilip, spektaklde óte jupyny kún keshetin, turǵylyqty úıi tym beıshara kúıde bezendirilgen Qatıranyń sándi, taza kıimi de sol qarama-qaıshylyqty odan ári tereńdetken. Bulardyń barlyǵy – «Máńgilik bala beıne», «Keshir» («Lıft»), uly aqyn Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıyna arnap qoıylǵan «Bes nárse» jáne balalarǵa arnalǵan «Oıynshyqtar» spektaklderinen baıqalǵan olqylyqtar. Alǵashqy spektakldegi óte jupyny dekorasııa, sahna tórindegi Tamǵaly shatqa­lyndaǵy tastarǵa qashalyp salynǵan Kún basty qudaıdyń beınesi men tútinge oranǵan qalanyń qatar turǵan sátsiz ári túsiniksiz plakaty («Bes nárse»), «Keshir» qoıylymyndaǵy akterler áreket etetin tar lıftiniń formasy men sahna tórindegi LED ekrannan beıne-jazbamen beriletin lıftiniń tómen-joǵary teńselgen jú­risiniń qatar berilýi teatrdyń izdenisin ańǵartpady. Túpnusqa ataýy «Keshir» dep ózgertilgen shyǵarmada ról oryndaý­shy­lar tar sheńberde (lıftide) óner kór­setkendikten, sol lıftiniń ishinde to­ǵys­qan túrli taǵdyrdyń dramalyq ha­lin, son­­daı-aq akterlerdiń sátti oıyndaryn baı­­qaýdyń qıynǵa soqqanyn jasyrmaımyz.

Sol sııaqty akterlerdiń barlyǵynda derlik daýys-dıksııanyń joqtyǵy, olardyń barlyq qoıylymda da bir orynda turyp sóıleýi, rólmen, keıipkermen jumys jasaýǵa degen enjarlyq, eń bas­tysy, rejısserdiń joqtyǵy, jalpy qoǵam ómirine, ónerge qazirgi kózqaraspen qaraıtyn, zamanaýı sheshimder jasaýǵa beıim jastarmen jumys jasaýǵa nem­qu­raıdylyqtyń basymdyǵy anyq baı­qalady. Taǵy bir aıta keterligi – bul teatr­da kásibı bilimi bar ártisterdiń sany tym az. Kóbinde mýzykalyq, pedagogıkalyq baǵyttaǵy joǵary oqý oryndary men kolledjderdi támamdaǵan mamandarmen, ıaǵnı sahnanyń syryn sonaý irgetasynan bastap meńgermegen jastarmen alǵa jyljımyn dep oılaý – absýrd. Osy tusta teatr ónerin túsinetin, túsingisi keletin jastardyń baryn joqqa shyǵara almaımyz, tikeleı akterlik mamandyqty ıelenbese de repertýardaǵy qoıylymdardyń basym kópshiliginde óner kórsetetin solar. Kerisinshe, sondaı yntaly jas býynǵa jol kórsetetin tájirıbeli ártisterdiń nemquraıdylyǵy basym dep aıtar edik. Osyndaı máselelermen qatar jaryq be­rýshi mamannyń shyǵarmashylyq izde­niske moıyn bura bermeıtindigin ańǵarýǵa bolady. Jaryq berýshi sol jaryqtyń spektakl úshin asa qajetti ári mańyzdy komponent ekendigin túsinbeıtin bolýy kerek nemese óz isine nemquraıdy qaraý oryn alǵan.

Salystyrmaly túrde aıtqanda, bir­neshe jyl boıy osy ǵımaratta Abaı atyndaǵy jáne «Darıǵa-aı» jastar teatrlarymen birge qyzmet etip kele jatqan orys ujymynyń shyǵarmashylyq izdenisi óte joǵary deńgeıde eken. Muny únemi Reseıden rejısserler men ártisterdi shaqyryp, kórshiles elmen shyǵarmashylyq birlestikte jumys istep otyrǵan teatrdyń bir ǵana qoıylymynan baıqaýǵa bolady. V.Shýkshınniń birneshe áńgimesiniń jelisinde sahnalanǵan A.Glýsh­kovtyń «Jıt... Jıt... Jıt» spektaklindegi qarapaıym ári saýatty ssenografııa men kıim úlgileri, ról­degilerdiń shynaıy oıyny trýppanyń búgingi kórermenniń rýhanı-estetıkalyq talǵamyna saı jumystar atqaryp jat­qan­dyǵyn aıqyndaıdy. Bir aýyldaǵy turǵyndardyń kúndelikti turmysyn baıandaıtyn qoıylymdaǵy akterlerdiń ár kórinis saıyn kostıýmderi men dekorasııany jaryqty óshirmeı, kórermenniń kóz aldynda-aq aýystyryp otyrýynyń ózinde sahnalyq úlken mádenıet bar. Al qazaq teatry úshin birneshe sekýnd (árıne sahnalyq óner úshin 2-3 sekýndtyń ózi tym uzaq) boıy sahna qarańǵy bolyp turýy kerek eken. Jalpy aıtqanda, F.Dostoevskıı teatry qomaqty qarajatty ta, daryndy rejısserdi de, talanatty ónerpazdardy da tabýdyń jolyn tapqan. Demek barlyq máseleni qarajatqa tirep, qol qýsyryp qarap otyrmaı, ujymnyń búgingi zamanaýı tehnologııalardy qoldanýǵa degen nıetin arttyryp, úlken dúnıeler jasaýǵa bolady eken. Ári dál osy jerde ulttyq namystyń da boı kótergeni durys-aq.

Al «sen tımeseń, men tıme» qaǵı­dasyn ustanǵan Abaı teatrynda ilgeri damýdyń jolyna áldeqashan túsip, adam qııalynyń sheksizdigin baıqatyp jatqan álemdik teatr úderisine ilesýden buryn, sol ilesýge degen oı da joq sııaqty. Ujym músheleriniń kópshiliginde ónerge degen fanatızmniń joqtyǵy tabýdyń kóp­tegen kózderi men múmkindikteri bar qara­jatty da, zamanaýı kózqarastaǵy reper­týarlyq saıasatty da joq etken. Jalpy, sońǵy on-on bes jyldyń ishinde halyq­tyń rýhanı-estetıkalyq talǵamyn arttyratyn, búgingi kúnge HHI ǵasyrdyń kózqarasymen qaraýǵa múmkindik beretin dramalyq shyǵarmalardyń bolmaýy, tipti mýzykalyq teatr mártebesine saı spek­taklderdiń joqtyǵy (bolsa da tym azdyǵy) atalǵan teatrdyń shyǵarmashylyq izdenisiniń tómen deńgeıin tanytyp-aq tur. Atalǵan ujymnyń zaman kóshine ilesýge, áldeqashan tehnıkalyq-tehnologııalyq quraldardyń qajetti ári mańyzdy ádis­terin meńgerýge bet burǵan qazirgi keıbir qazaq teatrlarynyń shańyna da ilese almaı otyrǵany oılantady. Abaıdyń esimin sol uly aqyn týyp-ósken topyraqta ıelenip otyrǵan ujymnyń osyndaı má­selelerde selt etpeýi ókinishti-aq.

Q.Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń dırektory Aıbolat Jan­ǵalıulynyń ótken jyldyń qarasha aıynda jaryq kórgen «Haliń qalaı, teatrym?» degen maqalasynda teatr óneriniń tóńiregindegi NEGE degen suraqtardy ortaǵa salýy osyndaı ujymdardyń jumystaryn kórip-bilgendikten týyndap otyr. Bul kóp saýaldy qoıyp alyp, soǵan jaýap tappaı daǵdarǵan basshynyń osyndaı alǵa jyljýdyń ornyna keriketken teatrlarǵa jan ashýdan týyndaǵan jan aıqaıy bolatyn. Negizinen qazirgi teatr, kıno men teledıdardyń Facebook, Instagram, Twitter sııaqty basqa da áleýmettik jelilermen básekelestikke túsip otyrǵan ýaqytta sahnalyq óner úshin atqarýǵa tıisti ister óte kóp. Al atalǵan teatrǵa ujym tarapynan is pen izdenistiń, basshy tara­pynan iskerliktiń qajettiligi qatty baıqalady.

Zýhra ISLAMBAEVA,

ónertaný kandıdaty, T.Q.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory