Til máselesine tirek kerek

Qazir «Balapan» arnasy kóp jumys istep jatyr, biraq ol – jalǵyz. Sonyń ózinde yqpaly bar. Shyn bol­sa, jýyrda áleýmettik jeliden bir qyrǵyz depýtaty «Balapandy» kóp kórgendikten balasy qazaqsha sóı­lep ketkenine nalıtynyn aıtypty. Qalaı bolsa da jany bar sóz, endeshe ǵalamtordaǵy balalar habarlaryn kúsheıte túsý kerek. Balalarǵa ótimdi kınolardy da kórkem tilmen aýdaryp, sanasyn selt etkizetin qaratpa sózderdi, ádemi ataýlardy, kórkem sóz­derdi kóbeıtý kerek...

Bizde memlekettik tildiń oqytylýy men úıretilýi tek qaǵaz júzinde ǵana myqty. Mysaly, Soltústik Qazaqstan oblysynda 461 jalpy bilim beretin mektep bar. Sonyń 112-si, ıaǵnı 24 paıyzy qazaq tilinde oqytady, sonymen birge 92 aralas mektep bar. Onda da qazaq synyptary kóp. Bul – qudaıǵa shúkir dep aıtatyn-aq jaıt, óıtkeni bir kezde oblys boıyn­sha qazaq tilinde oqytatyn tek alty mektep qana bolǵan. Onyń ózin jabýǵa oq­talyp otyrǵan shovınıster únemi shabýyl jasap jatatyn edi... Biraq sol kezdegi qazaqsha oqıtyn balalardyń bári taza ana tilinde sóıleıtin.  Qazir barlyq jaǵdaı bar, mektep sany kóp, biraq amal ne, barlyq balalar sabaq­tan shyqqan boıda oryssha sóılep ketedi. Buǵan joǵaryda aıt­qan ǵalamtordyń kesiri bir jaqtan tıetin bolsa, ekinshiden, tilderi oryssha shyqqandar oıqastap, qazaqtildi balalardy «basyp» tastaıdy. Solar­dyń yqpalymen tili qazaqsha shyqqan balanyń ózi qalaı orysshaǵa ketip qalǵanyn bilmeı qalady.

Mektepke alynǵanda bóbekterdi bólip, tili oryssha shyqqandardy bir bólek, qazaqsha shyqqandardy bir bólek oqytsa ǵoı... Ondaı tájirıbe j­a­saýǵa, basyna qosymsha júk alýǵa esh­qandaı mektep dırektorynyń moıny jar bermeıdi, biraq. Ondaı bol­sa keıbir sanaly ata-analar bala­laryn qazaqsha úırený úshin tili ana tilinde shyqqan synypqa berýge tyrysar edi. Saıyp kelgende bul ádis qazaqsha sóıleýdiń mártebesin azdy-kópti arttyrar edi. Biraq ondaı bolmaq qaıda? Aldymen kóleńkesinen qorqyp júretin sheneýnikter «bul ne sumdyq?» dep shoshyp keter edi.

Mekteptegi til máselesi osyndaı bolsa, onyń ómirdegi, qyzmettegi, kóshe­degi, saýdadaǵy ahýaly da ońǵan shúbe­rekteı kúnnen kúnge tozyp bara­dy. Barlyq sanaly azamat, zııaly qaýym osyny kórip otyr. Árıne, túbe­geıli túk atqarylmaı jatyr deý­den aýlaqpyz, bılik basyndaǵylar da tilge janashyrlyq bildiredi. Biraq qor­dalanǵan kóp máseleni birden sheshý qashanda ońaı bolmaıdy.

Jumyla jumys júrgizýdiń bir dáleli retinde buryn qajetsiz dep tara­tylǵan «Qazaq tili» qoǵamynyń bar­lyq óńirde qaıta ashylǵany der edik. Bizdiń oblystyq fılıal tóraǵa­lyǵy­na Janat Muhamedjanov degen bel­sendi azamat keldi. Jýyrda oblys ákimi­niń orynbasary Ǵanı Nyǵy­metov­­tiń qatysýymen fılıaldyń keńeı­tilgen alqa otyrysy ótkizilip,  onda qor­dalanǵan biraz másele ortaǵa salyndy.

Onomastıka máselesi boıynsha biz de ózimizdiń oıymyzdy ortaǵa sal­dyq. Soltústik Qazaqstannyń jer-sý ataýlary áli de negizinen ózge tilde. Ásirese oblys ortalyǵyndaǵy jaǵ­daıdyń áli «murty» buzylmaı tur. Birshama bolshevık kósemderdiń aty alynǵanymen ınternasıonal, partızan, komıntern, sovet, pıoner, komsomol sııaqty ıdeologııalyq turǵydan eskirgen ataýlar áli de sol kúıinde. Endi osy ataýlardy ózgerte otyryp, olardyń ornyna laıyqty esimder berilýi kerek-aq. Alaıda bul iste de keıde asyra silteýge ury­nyp qalamyz. О́z týystary men ta­nys­tarynan basqa eshkim bilmeıtin bi­reý­lerdiń esimderin kóshe atyna usy­ný­shylar da tabylady. Máselen, búgingi tańda Petropavl qalasyndaǵy kóshelerdiń atyn aýystyrý týraly 46 usynys túsken eken. Sonyń árqaısysyn onomastıkalyq komıssııa muqııat qaramasa eshkim bilmeıtin keıbir adamdarǵa da kóshe attaryn berý usynylypty. Kıevte týǵan Aron Naýmovıch Levkovıchke kóshe aty suralǵan. Onyń kim ekenin zııaly qaýym bilmeıdi. Sol sııaqty Rýzaev aýdanynda týyp-ósken Ánás Ilııasov degen bir azamatqa da kóshe aty suralǵan. Ony da halyq bile bermeıdi. Al endi Vladımır Cheremısınovqa kóshe aty suralǵany tipti oǵashtyq. Cheremısınov degen HH ǵasyrdyń basynda Petropavldyń meri bolǵan adam. Iаǵnı otarlaýshy patsha óki­meti­niń sheneýnigi, ol bizdiń jerde pat­shanyń otarlyq saıasatyn júr­gizdi. Bizdi qorlaǵan, jerimizdi, maly­myzdy tartyp alýshy óktemdik ókili bolǵan adam. Árıne, biz orys famılııaly adamdarǵa qarsy emespiz. Artyna adamzattyq rýhanı mura qaldyrǵan Chehov, Pýshkın, Lermontov, Týrgenev, Chaıkovskıı, Brý­­sılovskıı sııaqty aqyn, jazýshy, kom­­pozıtor, mýzykanttarǵa kóshe atta­ryn bergenbiz. Ondaılar bizdiń elge qa­ty­­sy bolsa áli de beriledi. Biraq otarlyq saıasatty júrgizgen adam­dar­dy ulyqtaýǵa jol bermeýimiz kerek.

Jalpy, kóshe ataýyna esimi beri­letin adamdardyń baǵalaý krıterııin aldyn ala jasap alǵan jón. Ol jer­degi eń basty shart – adamnyń arty­na qaldyrǵan ıgi isi, halyqqa tıgizgen paıdasy, rýhanı qazynasy bolýy shart.

Jýyrda bolǵan jınalysta Ǵanı Nyǵymetov Petropavl qalasyndaǵy 40 kósheniń atyn aýystyramyz dedi. Onyń ishinde ıdeologııalyq tur­ǵy­dan eskirgen 20-syna jańa ataýlar tabylǵan. Biraq osyndaı óreli iske qala ákimdiginiń belsendiligi tómen­deý ekenin aıtpaı ketýge bolmaıdy.

Ǵanı Saqtaǵanuly óz sózinde Til basqarmasynyń da qaıtadan ashylý múmkindigi baryn aıtty. Buǵan deıin ol jabylyp qalǵan edi. Endi atalǵan basqarma oblysta qaıtadan ashylyp, al aýdandarda bólimderi jumystaryn bastaýy múmkin ekendigi jetkizildi. Bul bir qýanyshty habar boldy. Biraq onyń sylbyr bolmaı, jumysyn batyl, belsendi túrde júrgizýine «Qazaq tili» qoǵamy yqpal etip otyrsa nur ústi­ne nur bolar edi. Tek áıteýir ákim­der­diń qas-qabaǵyna qarap baılanyp qal­ǵan kezekti qurylym bolmasyn deńiz.

Soltústiktegi eń úlken onomas­tıka­lyq másele Petropavl qalasy ataýynyń qazaqsha Qyzyljar tarıhı ataýyna aýysýy ǵoı. Ol týraly biz jaqynda oblys ákiminiń orynbasarymen arnaıy suhbat jasamaqpyz. Sol jerde biraz oılar men jańa pikirler aıtylar degen úmittemiz.

Soltústik Qazaqstan oblysy