Júsipbek Aımaýytov jáne «Dámeli»

Bul týrasynda biz ol ádebıettiń ózinde eki kóshte qatar júrdi deýimizge ábden negiz bar. 1917 jylǵy aqpan tóńkerisi onyń shyǵarmashylyǵyna, kóńil kúıine qatty áser etkeni belgili. Qashanda qalamger úshin onyń jumys istegen ortasy, aınalasy asa mańyzdy bolmaq. Júsipbek Aımaýytov úmittiń adamy bolǵanyn onyń ár shyǵarmasynan anyq baıqaýǵa bolady. Ol ult bostandyǵyn, adamzattyń qoǵam aldyndaǵy teńdigin, áıelder teńdigin, mahabbat pen ǵadaýatty shyǵarmalaryna arqaý ete otyryp, qazaq qoǵamyna, sol qoǵamdy quraýshy ultqa neniń kerek ekenin aıtqysy kelgen, aıta aldy da.

Qalamnyń kúshimen ultyn oıatqysy kelgen onyń asyl úmiti sonaý bala ja­syn­da oıanǵany týraly kóp estımiz. Bizge jetken derekter bala Júsipbekten dana Júsipbekke deıingi aralyqtyń onsha alys bolmaǵanyn dáleldeıdi. Demek ul­tyn súıgen qalam ıesiniń sana kózi erte ashylǵan.

«Eń alǵash 13 jasymda duǵalyq jazatyn kishkene qara sholaq kitapshama tilenshi shalǵa boranda esigin ashpaǵan bir kempirdi, kóshkende baıtalǵa min­beımin dep ákesin renjitken qyzdy (Ol Jámi­ken degen apam ǵoı) óleń qylyp jazǵa­nymdy ákem kórip, mańdaıymnan ıiske­geni áli esimde», – dep jazdy ol bir este­liginde. Osylaı degen Júsipbek el taǵdyrynyń sheshýshi sátterinde qa­la­mymen de, qadamymen de máńgi umytylmastaı eńbekter jasady. Búgin biz onyń aýdarmashylyǵy, onyń ishinde Fransýz aqyny Ferdınand Dıýshennen aýdarǵan «Dámeli» romany týraly sóılemekpiz.

Júsipbek Aımaýytov qazaq ádebıe­tine V.Shekspır, V.Gıýgo, G.Mopassan, A.S.Pýshkın, N.V.Gogol, L.N.Tolstoı shyǵarmalaryn aýdaryp, kórkem aýdar­ma­nyń da kókjıegin keńeıtýge úles qos­qan. Aldymen ana tiline, sosyn orys tiline júırik Aımaýytuly aýdarmaǵa da úlken izdenispen, bıik maqsatpen barǵanyn joǵarydaǵy ol aýdarǵan avtorlar tizimi rastaıdy. Bizdiń sózimizge tıek bolyp otyrǵan «Dámeli» atty shaǵyn romandy ol asa yjdaǵattyqpen, úlken jaýapkershilikpen aýdarǵanǵa uqsaıdy. Aýdarmany oqyp otyryp, Dámeli qyzdyń taǵdyryna kúıinesiz. Bundaı kúı «Aqbilekti» oqyǵanda basymyzdan ótken. Júsipek Aımaýytov Shymkenttegi tehnıkýmda qyzmette júr­gende Máshhúr Júsipke jazǵan hatynda: «Eki jarym aı boldy, úıden túzge shyqpaǵanyma. Ne istediń deseńiz, «Qy­lýatta» jatyp bir roman jazyp bitirdim, ózińiz kórgen «Qartqojadan» úlkendigi – eki ese úlken bolady» deıdi. Ol «Dámelini» de ózi aıtqandaı «qylýatta» jatyp aýdarǵany sózsiz. Quddy óz shyǵar­masyndaı jeńil de túsinikti oqy­lady. «Dámeli» júz elý dildaǵa satylǵan jas qyzdyń ákesi men ony aıttyratyn jigittiń ózara saýdasymen bastalady. Dámeliniń uzatylar sátindegi úı aınalasyndaǵy tynys-tirshilik óte tartymdy sýretteledi, shyǵarma avtory, sosyn aýdarmashy úshin de bul maqtaýǵa turarlyq. «Mustafa sháýjaıynan ustap Ińkár qyzyn aq qashyrǵa mingizip jatyr. Er ornyna qashyrdyń ústine qyl keptegen qyzyl tysty arqalyǵy bar, jumsaq múıet ornatqan. Dámeli osy úlken uıaǵa maldasyn quryp otyrady, kemer belbeýin salbyratyp, shapanynyń qurys-tyrysyn jazady. Tańnyń taý­dan asqan qyzǵyltym sańlaqtanǵan sáýlesine shomylyp, qaıtyp kórmesteı, bir jola qalyp bara jatqan úılerine, qorasyna kópke deıin qımaı qaraıdy». Qazaq prozasyna áıel teńdigi týraly bir emes, birneshe shyǵarma bergen Júsipbek Aımaýytovtyń «Dámelige» qyzyǵyp, ony aýdaryp, qazaq oqyrmanyna jetkizýi zańdylyq edi. О́ıtkeni bul shyǵarma da áıel teńdigin arqaý etken roman. Keıipker Dámeliniń san qıly taǵdyry, bastan keshken qıyn sátteri kimdi bolsa da beıjaı qaldyrmaıdy. Dámeli – sor, Dámeli – baqytsyzdyq sııaqty seziledi. Ákesi Mazen ony aqsha úshin qaıta-qaıta erkekke satyp, nápaqa tabýdy ádetke aınaldyrǵan. Onyń oıynda qyzynyń taǵdyry emes, sytyrlaǵan aqshanyń rahaty basym.

Atalǵan shyǵarma týraly aýdarmashy retinde Júsipbek Aımaýytov ózi bylaı dep jazady: «Bul qolymyzdaǵy shyǵarma – fransýz aqyny Ferdınand Dıýshenniń Aljyrdaǵy ádebıet báıgesinde júlde alǵan romany. Muny biz óńdep, qyr­nap, ózgertip, kóp jerin alyp tastap, aldaryńyzǵa tartyp otyrmyz. Oqýshy­larǵa, onyń ishinde áıelderdiń aýyr tur­mysyn kózge kórsetýge bul áńgime paıdasyz bolmas dep úmit etemiz. Nege deseńiz, onyń jazǵany – kádimgi qajylardyń qaltasyn qaǵyp, qan qaqsatatuǵyn bá­deýı­lerdiń turmysy, ómiri. Olardyń turmysy, salty, minez-qulqy quddy qazaqtiki. Olar da qyzyn qalyńmalǵa satady, olar da kóp qatyn alady. Olar da jalqaý, nadan. Olardyń qoja, molda, ıshandary da ótirik sharıǵat soǵyp, qulqynyn qarmaıdy. Qaıtyp kelgen qyzyn puldap sata almasa, ákesi qań­ǵyr­typ qýyp jiberetini de bolady eken. Bul salttar – qazaqta buryn (handar, patshalar tusynda) bolsa da, bul kúnde tozyǵy jetip, áldeqashan qaý­sa­ǵan salt. Ol túgili qalyńmaldyń da inine sý quıylyp otyr ǵoı. Arab áıel­deriniń kórgen kúnin oqyǵanda, osy kúngi qazaq áıeli shúkir etkendeı, qabyrǵasy qaıysqandaı bolar».

Keshegi Alash zııalylary ozyq elder sanalatyn Japonııa, Eýropa órkenıetine qyzyǵyp, biz de sondaı órkenıetti qoǵam qursaq degendi kúndiz-túni kóksegeni shyndyq. Úlken elderdiń ádebıeti men mádenıetine qatysty san túrli shyǵar­malardy, oqýlyqtardy qazaq tiline aýdaryp, oqýlyq jasaý da sol izgi nıettiń bir kórinisi. Júsipbek Aımaýy­tovtyń Fransýz aqynynan shyǵarma aýdarýy da osy sózimizdi dáleldeıdi. Shyǵarmadaǵy oqıǵalar órbı kele, Dámeliniń kóńiline kirgen alań da kóbeıe túsedi. Endi oǵan Kúndes retinde Zeıne degen áıel kúıeýine toqal bolady. Bundaı salt kóshpeli arabtarda da, bizde de bar ekenin eskersek, «Dámeliniń» bizdiń oqyrmanǵa, qoǵamǵa jat shyǵarma emes ekeni aıqyndalady. «Zeıne Dámeliniń sózin ańdap ańǵarmaı qaldy bilem! Bir bolmashy qyzmet kórsetseń, bórikti de al, – dep Dámeli qaıta aıtady. Zeı­ne «alaqaılap» qýanǵannan keıin, Dáme­li ántek qyzarańdap tómen qarap: – Kúıeýińniń búgingi kezegin maǵan qı, – dep sózin bitirdi». Jazýshy eki kúndes arasyndaǵy «sezim talasyn» osy shaǵyn epızod arqyly sátti beıneleıdi. Quddy onyń ózi jazǵandaı «mahabbat kórkimen jarqyrap, jupar ıisin ańqytqan» qos áıeldiń sezim qyzǵanyshy aldyndaǵy álsizdigi «Dámelini» ary qaraı jalyqpaı oqýǵa múmkindik beredi. Shyǵarma sońyn­da Dámelini ákesi basqa erkekke satady. Eski zamannyń, arabtarǵa tıesili dástúrdiń qurbany bolǵan Dámeli basyna qandaı qıyn kún týsa da, qaısarlyqpen kúrese biledi. Tipti ony ákesi kádimgi zat retinde baıdan-baıǵa satyp, tentiretip jibermek. Bárinen túńilgen Dámeli aqyry murttaı ushyp, ál-dármeni taýsylyp, aýrýhana tóseginde talyqsyp jatady. Kóshpeli arabtyń tilin túsinbegen dáriger «Tilmashty ákelińder, tezirek bar» dep aıqaılaıdy. «Keshikpeı tilmash ta keledi. Tilmash – Aqylbaı». Dámelini alǵash satyp alǵan Aqylbaı burynǵy áıeli Dámeliniń eń sońy qınalǵan sátin óz kózimen kóredi. «Ol hal ústinde jatqan áıelge eńkeıip qaraıdy da, Dámeli ekenin tanıdy! Ol bop-boz bolyp ketedi. Ol onyń kús bolyp jarylǵan saýsaqtaryna, qý súıek bilegine, tabyt keýdesine qaraıdy. Jalańash jatqan oń jaq ıyǵy astynan uzyn jaranyń ornyn kóredi». Osymen bári bitedi. Bir taǵdyr, bir adamnyń esil ómiri qas-qaǵym sátte tyndym bolady. Adamnyń qolynan jasalǵan azap Dámelini jan tásilim etedi. Baıyptap qarasaq, Júsipbek Aımaýytovtyń «Aqbilegi» de osyndaı saryndy shyǵarma. Onda da Aqbilektiń taǵdyry úshin kúresi sóz bolady. Oqyrman úshin Dámeli de, Aqbilek te bir adam sııaqty bolyp elesteıdi. Biraq ekeýi eki halyqtyń qasireti men muń-zaryn beınelegen shyǵarmalar edi.

«Dámelini» 1926 jylǵy «Mysl» baspasynan M.A.Troskaıanyń aýdarýymen shyqqan orys tilindegi nusqasymen salystyrmaly analız jasaǵan áde­bıet­­tanýshy ǵalym, PhD doktory Qarly­ǵash Áýbákirova: «Sársenbi Dáýi­tovtiń ázir­leýimen kezinde «Parasat» jýrnalyn­da jarııalansa da, táýelsizdik alǵannan keıin birde-bir baspa betinde jaryqqa shyqpaı(mazmunyn túsiný úshin keı fragmentteri jetkiliksiz bolǵandyqtan), J.Aımaýytulynyń 6 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynan da qalys qalyp qoıǵan bul romannyń bási joǵary» , deıdi. Qalaı desek te, biz úshin Júsipbek Aımaýytovtyń bul aýdarmasy ádebı qundylyq úshin kerek-aq. Onyń osy eńbekti áıel teńdigi, ult bostandyǵy tipti bolashaq qazaq jazýshylaryna shyǵarma jazýǵa eýropalyq úlgi bolsyn degen nıetten týǵanyn baǵamdaıtyn ýaqyt jetti.