Oraza – tárbıe mektebi

Qupııa qulshylyq

Ardaqty Paıǵambarymyz Muham­med­tiń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) hadısinde aıtylǵandaı, ıhsan iliminiń qulshylyqtaǵy máni: «Allaǵa Ony kórip turǵanyńdaı qulshylyq etýiń, eger Ony kóre almasań, Ol seni kórip turady». Hadıske túsindirme jazǵan ǵula­malarymyz ıhsan ilimi adamnyń qul­shy­ly­ǵymen qatar, onyń kúndelikti sózin, is-áreketin, qyz­metin, tipti búkil ómirin qam­tıty­nyn aıtqan.

Imam Náýáýı (Alla ony raqy­myna alsyn): «Alla Taǵala seniń árbir jaǵ­daıyńdy kórip tu­rady. Sondyqtan bar­lyq isiń­de jaqsylyq jasa. Árbir isiń tolyqqandy bolýy kerek», deı­di. Ábý Hanıfanyń «Mýsnad» kita­bynda: «Ihsan – árbir isińdi Alla razylyǵy úshin jasaýyń» delingen. Bul rette adamnyń nıe­tine basa nazar aýdarylady. Ar­daqty Paıǵambarymyz (oǵan Al­lanyń salaýaty men sálemi bol­syn): «Aqıqatynda, Alla Taǵa­la árbir isti jetik jasaýdy (ıhsan­dy) paryz etti...», degen.

Mysaly, bizdiń kúndelikti oqyp júr­gen namazymyz­dy, zeket-sadaqamyzdy, qa­jy­lyq saparymyzdy aınalamyzdaǵy adamdar kóredi. Al aýyz bekitkenimizdi eshkim baıqamaýy múmkin. Oraza qulshy­ly­­ǵy musylmannyń «bárin Alla kórip tur», degen senimin kúsheıtedi.

Oraza ustaǵan adam árbir amalyn kór­kem túrde oryndaýǵa tyrysady. О́ıt­keni ony «orazam buzylyp ketpese eken» degen oı mazalaıdy. Sondyqtan aýyz bekitken kisi Paıǵambarymyz Mu­ham­med (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) úıretkendeı, ádep bilmes jandardyń dóreki áreketterine «men orazamyn» dep kórkem túrde jaýap qaıtarady. Sebebi Islam – kórkem minez ben ádeptilikke negiz­delgen din. Ádeptilik adamdy kórikti ete­di. Ihsan ilimi men otyz kúngi oraza kór­kem minez ben adamǵa tán kúlli ádep­ti­lik­ti qalyptastyrady.

Kórkem minez jaıly bilmek bolǵan bir kisige ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Al­lanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «(Ýa, Muhammed!) Keshirimdilikti ustan, jaq­sylyqqa buıyr jáne nadandar­dan syrt aınal» degen aıatty oqyp: «Kór­kem mi­nez – týystyq qarym-qa­ty­nastardy úz­gen­dermen aradaǵy ara­lasýdy artty­rýyń, saǵan jamandyq jasa­ǵandarǵa jaq­sy­lyq jasap, qııanat ja­saǵandardy ke­shirýiń», deıdi.

Rasynda, ıhsan – baqytyn ımannan izdegen jurtymyzdyń júregine jaqyn ilim. Halyq uǵymyndaǵy: «Jaqsylyqqa jaqsylyq – ár adamnyń isi, jamandyqqa jaqsylyq – er adamnyń isi», «Keń bolsań, kem bolmaısyń», «Keshirim jasaý – keńdik, keshire almaý – kemdik», «Jaq­sy­lyq júrgen jerde tapshylyq bolmaıdy», «Jaq­sylyq ekken alǵys orady» syndy na­qyldar urpaqtan urpaqqa tárbıe retinde aıtylyp, ómir súrý daǵdymyzdyń birine aınaldy.

Qasıetti Quranda ıhsan sóziniń túbiri túrli formada kezdesedi. Mysaly, Qu­ran­da: «Olar keńshilikte de, tar­shy­lyq­ta da Alla jolynda mal-dáýletin sarp etýshiler. Sondaı-aq olar ashýlaryn jeńýshiler, adamdardy keshirim etýshiler. Alla jaqsylyq isteýshilerdi súıedi», (Ál Imran súresi, 134-aıat) delingen.

Osy aıatqa tápsir jazǵan ǵulamalary­myz: «Ashýlaryn jeńýshiler» degenimiz – adamdarǵa ashýyn kórsetpeıtinder, ashý-yzasyn sabyrǵa jeńdiretinder, izgi amalynyń qarymtasy men saýabyn Alladan ǵana kútetinder. «Adamdardy keshirim etýshiler» degenimiz – ashýyn basýmen qatar ózgelerdiń zulymdyǵyn keshiretinder, eshkimge júreginde ashý-yzasyn saqtamaıtyndar. Bul – musyl­mannyń eń kemel rýhanı kúıi. Son­dyq­tan aıattyń sońy «Alla jaqsylyq isteý­shi­ler­di súıedi» dep túıindelýde. Mine, bul – ıhsannyń bir deńgeıi», degen.

Oraza – ashýdy jeńýge, nápsini tizgin­deý­ge berilgen úlken múmkindik maýsymy. Ramazan – boıdaǵy tákapparlyq, en­jar­lyq, jalqaýlyq, shydamsyzdyq syn­dy ja­ǵymsyz minezben kúresýge kómek­te­se­tin tárbıe aıy.

Kórkem túrde keshirý

Ramazan – keshirim aıy. Halqymyzda: «Keshirim jasaý – keńdik, keshire almaý – kemdik» degen qanatty sóz bar. Oraza adam balasyn keshirimdi bolýǵa tárbıeleıdi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, aýyz bekitken adam ádep bilmes jandardyń dóreki áre­ket­terin keshirip, sypaıy túrde «men orazamyn» dep keshirim jolyn ustanady. Kisiniń kemshiligine sabyr etýde úlken saýap bar. Alla Taǵala «Shýra» súresiniń 43-aıatynda: «Árıne, kim sabyr etip, keshirimdi bolsa, daý joq, isterdiń eń ma­ńyzdysy osy», degen. Árıne, keshire salý aýyzǵa ońaı bolǵanmen, jeme-jemge kelgende nápsige aýyr amal. Alaıda árbir amalynda Allanyń razylyǵyn birinshi orynǵa qoıa bilgen múmın synaqty sátte sabyr saqtap, saýabyn Jaratýshy Jabbar Iesinen kútedi. Allanyń ózi óte keshirimdi bolǵanda biz kimbiz degen oı sanamyzda jańǵyryp tursa ıgi. Rabbymyz Quranda adamdardyń qate-kemshilikterin kórkem túrde keshirýdi buıyrǵan. Qasıetti kitabymyz Quranda: «Endeshe, sen (el-jurttyń qatesin, qııanatyn) kórkem túrde keshir. Shynynda, Rabbyń – jaratýshy, bárin bilýshi» (Hıjr súresi, 85-86-aıattar) delingen.

Izgilerden mynadaı sóz qalǵan eken: «Ihsan iliminiń alǵashqy sabaǵy ren­jit­peýden bastalyp, sońy renji­meý­men aıaqtalady». Paıǵam­barymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Myna úsh minez kimde bolsa, Alla Taǵala sol adamdy meıirimmen jánnatqa kir­gizedi», deıdi. Sonda janyndaǵy sahabalar: «Ol qandaı minez?» dep suraǵanda, Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Saǵan bermegenge sen ber, ózińe kelmegenge sen bar, qııanat ja­sa­­ǵandy keshir», dep jaýap bergen eken.

Shyn máninde, otbasynda, ujymda, qo­ǵamda paıda bolatyn daý-damaılar men kelispeýshilik áreketter adamdar ara­­synda ózara keshirimdiliktiń bolmaýy­nan kórinis tabatyny aqıqat. Rasyn­da, ke­shirimdi bolý kóptegen saýapty amal­dar­ǵa sebepshi bolady eken. Oǵan myna oqıǵa dálel: Álı ıbn Hýseınniń (Alla ony raqymyna alsyn) kúńi bolǵan eken. Bir kúni ol dáret alý úshin Hýseınge sý quıyp turǵanda qolynan qumany túsip ketedi. Qumany Hýseınniń basyna tıip, jerge túsip, synyp qalady. Sol sátte qo­jaıy­ny oǵan ashýlanyp ketedi. Hýseın daýys kótere bergende kúńi Qurandaǵy: «Sondaı-aq olar ashýlaryn jeńýshiler», degen aıatty oqıdy. Hýseın sol jerde ashýyn basyp, ózin ustap, kúńine aýyz ashpaıdy. Osy kezde kúńi aıattyń jalǵasyn oqyp: «Adamdardy keshirim etýshiler» deıdi. Hýseın sol jerde: «Seni keshirdim», deıdi. Kúń aıattyń sońyn oqyp: «Alla jaq­sylyq isteýshilerdi jaqsy kóredi» de­gende, Hýseın: «Osy sátten bas­tap seni bostandyqqa jiberdim», dep kúńin azat etken eken.

Osy aıattardyń tolyq nusqasy mynadaı: «Rabbylaryńnyń jarylqaýy men keńdigi jer men kókteı bolǵan jánnatyna asy­ǵyńdar. (Bular) taqýalar úshin ázir­len­gen. Olar (taqýalar) keńshilikte de, tarshylyqta da Alla jolynda mal sarp etetin jandar. Sondaı-aq olar – ashýlaryn jeńýshiler, adamdardy ke­shirim etýshiler. Alla jaqsylyq is­teýshilerdi jaqsy kóre­di» (Ál Imran súresi, 133-134-aıattar).

Keshirimdi bolý – Paıǵambarymyz Muham­medtiń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) danalyq pen taqýa­lyqqa negizdelgen sara joly. Alla Ta­ǵa­la Paıǵambarymyzdy (oǵan Al­la­nyń salaýaty men sálemi bolsyn) ke­shi­rimdi bo­lýǵa úıretken. Jaratýshy Jabbar Ie­miz: «Sen olardyń óte azynan bas­qa­sy­nyń qııanatkerlikterin árqashan kóresiń. Degenmen olarǵa keshirim et, kó­ńi­lińe alma. Rasynda, Alla izgilik isteý­shi­lerdi jaq­­sy kóredi» (Máıda súresi, 13-aıat) dep es­kertken.

Oraza kezinde barynsha keshirim jolyn ustanyp, bir-birimizge baýyrmal bolaıyq. Bir-birimizdiń bilmestikpen jasaǵan qa­teligimizdi keshire almasaq mu­syl­mandyq qasıetimiz qaıda qaldy?! Shyn máninde, biz kúnálarymyzdyń, qate-kemshilikterimizdiń keshirilýin qa­laı­myz. Quranda Alla Taǵala bizge myna­daı nasıhat aıtady: «Keshirimdi bolyp, kóńilderine almasyn. Sender Allanyń ózderińdi keshirgenin jaqsy kór­meısińder me? Alla óte keshirimdi, erekshe meıirimdi» (Nur súresi, 2-aıat).

Tilimizdi tárbıeleıdi

Ramazan – tilimizdi ǵaıbattan saqtaýǵa úıretetin aı. Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir hadısinde: «Rasynda, qandaı da bir adam Alla Taǵalanyń razylyǵyna bóleıtin bir aýyz sóz aıtqany úshin Qııa­met kúnine deıin Alla Taǵala oǵan razy bolady. Sondaı-aq endi bir adam aıtqan sóziniń qanshalyqty kesirli ekenin ańda­maı sóılegeni úshin Alla Taǵalanyń qaha­ryna ushyraıdy. Ári sol bir aýyz sózi úshin Qııamet kúnine deıin Allanyń oǵan degen ashýy basylmaıdy», dep eskertedi.

Shyn máninde, adam balasy ne tapsa da tilinen tabady. Ǵulama Máshhúr Júsiptiń:

«Jamandyq qaıdan týar, tilden týar,

Árkimde ǵaqyl bolsa, tilin býar.

Shyǵarsań bir jaman sóz sen aýzyńnan,

Artyńnan aıdahar bop seni qýar»,

degen jyrynda úlken mán jatyr.

Ra­synda, Alla Taǵala pendeniń kún uzaqqa ash qursaq júrgenine muqtaj emes. Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir hadısinde: «Alla ótirik aıtýyn jáne ótirikke sáıkes amal etýin toqtatpaǵan adamnyń jep-ishýin qoıǵanyna muqtaj emes», degen. Orazanyń musylman balasyna beretin paıdalarynyń biri – bos sóz ben ǵaıbattan alys bolýǵa tárbıeleý. Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) «Oraza – bul jaı ǵana iship-jeýden tyıylý emes. Aqıqatynda, oraza – bos sózder men jaman sózderden tyıylý!» degen.

Alla Taǵala ǵaıbat sóz aıtýǵa qatań túrde tyıym salǵan. О́ıtkeni ǵaıbat aıtý – úlken kúná. Rabbymyz Quranda bylaı buıyrǵan: «Ýa, ıman keltirgender! Aralaryńnan bir qaýym basqa bir qa­ýymdy kelemejdemesin. Bálkim, olar ózderinen artyq shyǵar. Áıelder de basqa áıelderdi kelemejdemesin! Bálkim, olar ózderinen artyq shyǵar. Bir-birińdi renjitpeńder hám bir-birińe laqap taqpańdar. Imannan keıin pasyq esim qandaı jaman? Al kimde-kim táýbe etpese, olar – zalymdar. Ýa, ıman keltirgender! Túrli dolbarly oılardan saqtanyńdar! Shyndyǵynda, oılardyń keıbiri – kúná. Bir-birlerińdi ańdymańdar, bir-bir­lerińniń syrttaryńnan ǵaıbat sóz aıtpańdar. Álde senderdiń bireýlerińe ólgen baýyrynyń etin jeý unaı ma? Sender ony unatpaısyńdar. Alladan qorqyńdar. Shyndyǵynda Alla táýbeni qabyl alýshy hám óte meıirimdi» (Hujurat súresi, 11-12-aıattar).

Osy aıatqa tápsir jazǵan ǵalym­da­rymyz tym kúdiktengen nárse­lerdiń kóp­shiliginde mán bolmaıtynyn aıtqan. Sondyqtan jóni joq kúdiktenýden aýlaq bolǵan paıdaly. Al keıbir kúdikterdiń ózi kúnáǵa jatady. О́ıtkeni onyń negizinde ádiletsizdik jatyr. О́zgelerdiń sońynan ańdý nemese olardyń jeke basynyń isterine aralasý túbi kúnáǵa ákeletin se­nim­sizdik bolyp sanalady. Áldebireýge jala jabý da – sol sekildi kúná. Ol tip­ti baıqamaı qalǵan áreketke jatsa da aqyry úlken jamandyqqa ákep soǵady. Al qasa­qa­na jasaǵan jamandyq jaıly aıtýǵa, tipti aýyz barmaıdy.

Áldebir adam jaıly nemese oqıǵa týraly joramal jasaýǵa eshqandaı tyıym­ salynbaıdy. Alaıda sol joramaldy kú­dik­ke aınaldyryp, soǵan sáıkes áreket ja­saýǵa tyıym salynady. Tápsirshi ǵa­lym­darymyz ózgelerdiń syrtynan jasyryn ańdý, syǵalap qaraý senimsizdik bildirgennen de jáne kúdiktengennen de jaman qylyq ekenin aıtady.

Ádette mundaı áreketter resmı oryndar tarapynan áldebir qylmyskerdi, jalpy jaýyzdyqty áshkereleý úshin júzege asady. Al qarapaıym halyq arasynda mundaı áreketterge sharıǵatymyz ty­ıym salady. О́ıtkeni adam balasynyń júregi ózgeler jaıly jaman oılardan, kúdikti nárselerden taza bolýǵa tıis. Is­lam dini adam balasynyń erkindigi men jeke ba­synyń qasıetin joǵary orynǵa qoıady. Sondyqtan da adamdardyń jeke ómirine, isine ózgelerdiń ashyq bolsyn, jasyryn bolsyn aralasýyna jol joq. Islam dini adamnyń jeke basyn, úıin, ar-namysyn qorǵaıdy ári qurmetteıdi. Osyny umytpaý lázim.

Qanaǵat – túgesilmes baılyq

Ramazan – qanaǵat aıy. Paı­ǵam­ba­ry­myz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Aqı­qatynda, qanaǵatty tý etkenderdi Alla Taǵala baıytady», deıdi. Iá, oraza qulshylyǵy adam balasyn qanaǵat pen sabyrǵa, ózinde bar ıgilikterge shúkir etýge tárbıeleıdi. Osyndaıda hal­qymyzdyń «qanaǵat qa­ryn toıǵyzar», degen qanatty sózi eske túsedi.

Adam balasy kóp jaǵdaıda ózinde bar ıgilikter men nyǵmetterdiń qadirin sezinbeı, shúkir etýdi esten shyǵaryp qoıady. Qolymyzda bar az-kem dúnıeni aıtpaǵanda, denimizdiń saýlyǵy baǵa jetpes úlken nyǵmet emes pe? Birde Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Alla­nyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Uı­qy­dan oıanǵanda, ne jatqanda kóńili tynysh, on eki múshesi saý hám bir kúndik azyǵy bar adam ushy-qıyry joq myna dúnıeni ıelengen adammen teń», degen. Hadıstiń mánine tereń úńilsek, bizdiń shúkir etetin nárselerimizdiń óte kóp ekenine kóz jet­kizemiz.

Aýzy berik adam aýyzasharda aldyna qoıylǵan bir jutym sýdyń qadirin sezinedi. Alla Taǵala bizge orazany pa­ryz etý arqyly pendelerin osylaı tár­bıeleıdi. Kúni boıy ash qursaq júrgen jan bir jutym sý men bir úzim nannyń qadirin tereń sezinip, tulaboıyna qana­ǵat, shúkir, sabyr syndy qasıetterdi qalyp­tastyrady.

Myna oqıǵa kez kelgen adamnyń kó­keıine jaqsy oı salady: birde dinge sen­beı­tin adam Alla elshisiniń (oǵan Alla­nyń salaýaty men sálemi bolsyn) úıinde qonaqta bolady. Sol kezde ardaqty Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) qonaǵyna eshkiniń sútin usynady. Qonaq bir tostaq sútti iship taýysqan soń oǵan taǵy da sút beredi. Sóıtip, ol qatarynan jeti tostaq sútti simirip alady. Allanyń qalaýymen kelesi kúni álgi dinsiz adam musylman bolady. Osylaısha, Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) ony taǵy da qonaqqa shaqyryp, bir tostaq sút beredi. Ony ishken soń, kelesi tostaqtyń áreń degende jartysyn taýysypty. Osy sátte Alla elshisi (oǵan Al­lanyń salaýaty men sálemi bolsyn) «Múmın adam bir tostaǵandy qanaǵat tutsa, kápir jeteýine de toımaıdy», degen eken.

Sahaba Saǵyd ıbn Ábý Ýaqqas (oǵan Alla razy bolsyn) óziniń balasyna: «Ýa, balam! Alladan baılyq surasań, qanaǵatty sura. Aqıqatynda, qanaǵat – túgesilmes baılyq», degen ósıetin aıtypty. Biz úıde aýyzashar dastarqan basynda ul-qyzdarymyzǵa únemi qanaǵatshyl bolýdy úıretip, jaqsylyqqa baýlyp otyrýymyz kerek. Aýyzashar dastarqany nasıhat pen ósıet sóz aıtýǵa eń qolaıly sát. Osy sátti meılinshe tıimdi paıdalanyp, aınalamyzdaǵy adamdarǵa jaqsy sózimizdi jetkizip otyrsaq, nur ústine nur. Sebebi qazirgi keıbir jas býyn ókil­deri barlyq nárseni paıdanyń kózimen ólsheıdi. Biz, úlkender balany ondaı túsinikten aryltyp, ony adam­ger­shilikke, qaıyrymdylyqqa, qa­naǵat­shyldyqqa úı­retýimiz kerek.

Alla Taǵala qasıetti Ramazan aıyn­da ustaǵan orazamyzdy qabyl etip, mol saýapqa kenelgen pendelerinen etkeı. Jaratýshy Jabbar Iemiz elimizge aman­dyq, jerimizge tynyshtyq berip, táýel­siz­digimizdi baıandy etkeı. Ámın!

Naýryzbaı qajy TAǴANULY,

QMDB tóraǵasy, Bas múftı