Tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý qoǵamymyzda áli de ózekti másele. Halyqty aldaý, sapasyz taýardy ótkizip jiberý nemese satyp alynǵan zattyń kepildik merzimi aıaqtalmaı buzylyp qalýy, al onyń aqshasyn qaıtarmaı tutynýshyny áýre-sarsańǵa salý – Keńes dáýirinen beri qalmaı kele jatqan bir kesirimiz.
Damyǵan shetelde satýshy fırma tutynýshy tarapynan eshqandaı ókpe-naz estimeýge tyrysady, al alda-jalda ondaı bola qalsa, tutynýshynyń aldynda keshirim surap, sapasyz taýardy ózderi kelip aýystyryp beredi. Al aqshasyn talap etse, keltirgen moraldyq zalalyn ústine qosyp berip, tutynýshymen rızalasyp qoshtasady. Olarda tutynýshy men satýshy sottasypty degendi múlde estimeısiń. Satýshy óziniń atyna kir keltirmes úshin tutynýshynyń barlyq babyn tabady. О́ıtkeni birinshiden, básekelestik qatty. Alda-jalda básekelesteri tutynýshynyń talabyn qanaǵattandyrmaǵanyn bilse, sol fırmanyń esin shyǵarady. Sondyqtan fırma óziniń abyroı-bedeline nuqsan keltirmeýge tyrysady. Ekinshiden, ondaǵy halyqtyń mádenıeti joǵary, satýshynyń halyqty aldaý degeni órkenıetti elde múlde bolmaıdy.
Al bizde keńes kásiporynnyń taýaryn satyp, tutynýshyny kózge ilmeı jaman úırengen satýshylar óziniń nemese jumys istep turǵan memlekettik dúkeniniń bedeli úshin eshqashan alańdamaǵan. Sol ádet qazirgi jekemenshik dúken ıelerinde de jalǵasyp keledi. Olardyń satýshylary tutynýshyǵa tipti sapasyz taýardy nemese arzandy qymbatqa aldap ótkizip jiberýge beıim turady. Tipti taýardyń kemistigi kepildik merzimde bilinse de aýystyryp berýge nemese aqshasyn qaıtarýǵa qulqy joq, tutynýshyny ábden áýre-sarsańǵa salyp qoıady.
Qoǵamymyzda «tutynýshynyń quqyǵyn qorǵaý» degen arnaıy qyzmet bar. Memleket oǵan ájepteýir qarajat shyǵaryp, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginde Tutynýshylardy qorǵaý komıtetin ashqan jáne onyń barlyq oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda departamentteri bar.
Jýyrda osy komıtettiń Soltústik Qazaqstandaǵy departament basshysy Lázim Mııashovamen áńgimelesýdiń sáti tústi. Mamannyń aıtýyna qaraǵanda, 2020 jyly Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamentine jeke jáne zańdy tulǵalardan 216 aýyzsha jáne jazbasha shaǵym tússe, 2021 jyly bul kórsetkish 3 esege ósip, 641-ge jetken. Sonyń 58 paıyzy departament qyzmetkerleriniń kómegimen qanaǵattandyrylyp, tutynýshylarǵa shamamen 4,5 mıllıon teńge qaıtarylǵan.
Túsken shaǵymdardyń 74,6 paıyzy bólshek jáne elektrondy saýda salasyna qatysty eken. Satýshylar sapasy tómen taýarlardy aıyrbastaýdan nemese aqshasyn qaıtarýdan bas tartqan. Mysaly, bir JShS qyzmet kórsetý ortalyǵy bergen tehnıkalyq qorytyndy aktisinde tutynýshynyń tońazytqyshty paıdalaný sharttaryn buzbaǵany jáne jóndeýden (kompressordy aýystyrýdan) bas tartqany kórsetilgenine qaramastan, tólengen aqshasyn qaıtarýdan bas tartqan. Tek departamenttiń tekserýi barysynda ǵana satýshy tutynýshynyń quqyqtaryn buzǵanyn moıyndap, oǵan 136 myń teńge mólsherindegi aqshalaı qarajatyn qaıtarǵan.
Lázim Mııashovanyń aıtýynsha, taýardyń kemshilikteri anyqtalǵan jaǵdaıda tutynýshylar zańmen belgilengen quqyqtar men zańdy múddelerdi qorǵaý quqyǵyn paıdalanýy kerek. Mundaı jaǵdaıda tutynýshy satýshyǵa taýardy aıyrbastaý nemese qaıtarý jáne kemshilikterdiń saldarynan keltirilgen zalaldy erikti túrde óteý týraly jazbasha narazylyq berýi kerek. «Eger satýshy qoıylǵan narazylyqqa 10 kúntizbelik kún ishinde jaýap bermese nemese tutynýshynyń zańdy talaptaryn oryndaýdan bas tartsa, onda tutynýshy buzylǵan quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý úshin bizdiń departamentke jáne sotqa júginýge quqyly», deıdi ol.
10 kúntizbelik kún ishinde jaýap bermegeni úshin satýshy quqyq buzýshy bolyp tabylady jáne ony jasaǵany úshin ákimshilik jaýapkershilik kózdelgen. Mysaly, Petropavlda 2021 jyly iri kásipkerlik sýbektileriniń biri ýaqtyly jaýap bermegeni úshin Ákimshilik kodekstiń 190-babynyń 6-bóligi boıynsha jaýapkershilikke tartylyp, oǵan 50 AEK (145 850 teńge) kóleminde aıyppul salynǵan.
Qazirgi kezde tutynýshylar quqyǵynyń jıi buzylatyn sebepteriniń biri – baǵa belgisinde jáne kassalyq chekte kórsetilgen taýar qunynyń sáıkes kelmeýi. Sondaı-aq taýardy satyp alý kezinde shart jasasýǵa májbúrleý, mysaly, smartfondy satyp alý kezinde ártúrli qosymshalardy nemese kepildik kórsetý qyzmetin satyp alýǵa «zorlap mindetteý». Tutynýshynyń óz quqyn bilmeıtindigin paıdalanyp satýshy qosymshalardy aldap ótkizýge tyrysady.
Tutynýshylardyń satyp alynǵan taýarǵa kepildik merzimi ishinde qoıylatyn talaptaryn qanaǵattandyrýdy kemshilikterimen baılanysty emes sharttarmen baılanystyrýǵa tyıym salynady. Bul tártip te bizde jıi buzylatyn kórinedi.
Bir kezde qazaqstandyq tutynýshylar da mundaı artyq qyzmetterden, kereksiz problemalarǵa ushyraýdan arylatyn ýaqyt keletin shyǵar. Al ázirge tutynýshynyń quqyn qorǵaý qyzmetiniń jumysy qaýyrt. Mundaı qyzmet bolmasa tutynýshy aramza satýshylardan óz quqyn qorǵaı almaı múshkil halde bolar edi.
Soltústik Qazaqstan oblysy