PARLAMENT “Egemen Qazaqstannyń” arnaýly beti

DEPÝTATTYQ SAÝAL  –  EL MÚDDESI Sondyqtan oǵan sergek qaraý qajet Elimizde táýelsizdik alǵan kúnnen bastap óńirlerdi jan-jaqty damytý, jergilikti deńgeıde basqarýdyń jańa júıesin qalyptas­tyrý jáne ony ári qaraı jetildire túsý baǵytynda kóptegen jumystar atqarylýda. Elimizdiń óńirleriniń geografııalyq, tabı­ǵı-klımattyq, demografııalyq jaǵdaılary ártúrli. Osyǵan baılanysty olardyń áleý­mettik-ekonomıkalyq  damýy da ártúrli deńgeıde bolyp otyr. Memleket basshysynyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda “óńirlerdiń damýy – eldiń damýy, el­diń ekonomıkalyq damýy – óńirlerdiń bá­se­kege qabilettiligine tikeleı baılanysty, jańa óńirlik saıasat – 2020 Strategııalyq jos­pa­ry­nyń asa mańyzdy bóligi ekendigi” basa aı­tyl­dy. Prezıdent Joldaýynda jańa óńirlik saıasatqa basymdyq berildi, ol óńirlerdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaıynyń úılesimdi jáne tıimdi damýyn qamtamasyz etýi kerek. Al, óńirlerde memlekettik saıasatty jan-jaqty túsindirý men onyń tıimdi iske asýyn qamtamasyz etý ońaı sharýa bolmaıtyny anyq. О́ńirlerdi damytýda depýtattyq saýaldar­dyń alatyn orny  erekshe. Depýtattyq saýal – depýtattyń mem­le­kettik organdardyń laýazymdy tulǵalaryna, olar basqaryp otyrǵan organnyń nemese la­ýa­zymdy tulǵanyń quzyretine kiretin má­seleler jóninde negizdelgen túsinikteme berýin nemese óz kóz­qara­syn baıandaýyn resmı suraǵan talaby, ıaǵnı saýaldar depýtattardyń óńir­ler­degi sheshimin tappaı jatqan pro­ble­malardy, saılaýshy­lardyń muń-muqtajyn, usynys- pikirlerin bılik aldyna kóterip, olardyń halyqqa tıimdi sheshimder qabyldanýyna yqpal etetin quraly. Bul – elimizdegi demokratııalyq úrdisterdiń damýynyń kórinisi. Sondyqtan da, Parlament Senatynyń janynan qurylǵan “О́ńir” depýtattyq toby Parlament Senaty depýtattarynyń 2009 jyly óńirlik damý máseleleri boıynsha kóterilgen depý­tattyq saýaldardyń memlekettik organ­darda qaralýy nátıjeleri týraly máseleni arnaıy qarady. О́ńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý máseleleri boıynsha depýtattyq saýaldardy taldaýdyń maqsaty saýaldardyń óńirlerdi damytýdaǵy róli men yqpalyn anyqtap, onyń tıimdiligin kóterý bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty taldaýdyń mindetteri mynalar boldy: - 2009 jyly Senat depýtattarynyń saýaldarynyń jalpy sıpattamasy men “О́ńir” depýtattyq toby músheleriniń depýtattyq saýal­dary jáne olardyń óńirlerdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýyna yqpaly men tıimdiligi; - depýtattardyń saýaldaryn memlekettik organdardyń laýazymdy tulǵalarynyń qaraý nátıjelerin zertteý; - depýtattardyń  memlekettik organdar­dyń laýazymdy tulǵalaryna saýal joldaý quqyǵynyń, quqyqtyq negizderin iske asyrýdy jetildirý; - depýtattyq saýaldarmen jumys isteýdi jaqsartýǵa baǵyttalǵan tujyrymdar men usynystardy qalyptastyrý. Júrgizilgen taldaý barysynda depýtattyq saýaldardy memlekettik organdardyń qaraýy “Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti jáne onyń depýtattarynyń mártebesi týraly” Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń talaptaryna sáıkes keletindigi anyqtaldy. 2009 jyly Senat depýtattary memlekettik organdarǵa 169 depýtattyq saýal joldaǵan. Olardyń ishinde, 137 saýal nemese jalpy saýal­dar sanynyń 81 paıyzy óńirlik damý máse­leleri boıynsha joldanǵan. О́z saýalda­rynda depýtattar óńirlerdiń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýynyń perspektıvalyq má­selelerin, son­daı-aq sheshýi ortalyq mem­lekettik organ­darǵa baılanys­ty aǵym­dyq sı­pat­ta­ǵy ózekti pro­ble­malardy kó­tergen.             “О́ńir” depý­tattyq toby mú­sheleriniń qaty­sýymen 142 de­pýtattyq saýal, ıaǵnı olardyń jal­py sanynyń 84 paıyzy ja­saldy. Depýtattyq sa­ýal­dardyń kóp­shiligi – 137-si (81 paıyz) Premer-Mınıstrge, 26-sy (15 paıyz) Úkimet mú­she­lerine, 1 paıyzy Ulttyq banktiń tó­ra­ǵ­a­syna, 2 paıyzy Bas prokýrorǵa, 1 paıyzy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasyna joldandy. Memlekettik organdardyń depýtattyq saýaldardy qaraý nátıjelerine sandyq taldaý 2009 jyly jarııa etilgen 169 depýtattyq saýaldyń ishinde qanaǵattandyrylǵan depý­tattyq saýaldyń sany 78 (46 paıyz) quraıty­nyn, 21 saýal (12 paıyz) jartylaı qanaǵattan­dyrylǵanyn, 37 saýal (22 paıyz) qanaǵattan­dyrylmaǵandyǵyn, 10 saýal (6 paıyz) keıinge  qaldyrylǵanyn,  23 saýal (14 paıyz) qaralý ústinde ekenin kórsetti. 136 saýal (80 paıyz) tolyq qaralyp qanaǵattandyryldy, jartylaı qanaǵattandyryldy nemese qanaǵattandy­rylmady, 33 depýtattyq saýal (20 paıyz) odan ári baqylaýdy qajet etedi (keıinge qaldy­ryldy nemese qaralyp jatyr). 11 depýtattyq saýaldarǵa jaýap (6 paıyz) zańmen belgilengen merzimi ótkennen keıin berildi. Depýtattyq saýaldardy qaraý nátıjeleri boıynsha saýaldardyń neǵurlym qanaǵattan­dyrylǵandary mádenıet, tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý jáne paıdalaný, densaýlyq saqtaý, qoǵamdyq tártip pen qaýipsizdiktiń saqtalýyn qamtamasyz etý, bilim berý, kólik jáne ınjenerlik ınfraqurylym obektilerin salý jáne paıdalanýǵa berý máselelerine qatysty saýaldar boldy. Jartylaı qanaǵattandyrylǵan depýtattyq saýaldardyń basym bóligi kommýnaldyq menshik jáne jer qatynastaryn retteý máselelerine arnalǵan. Sonymen qatar, jer qatynastaryn retteý, sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti men kommýnaldyq menshik máseleleri boıynsha saýaldardyń basym kópshiligi  qanaǵattandy­rylmaǵan. Jáne de kommýnaldyq menshik máseleleri boıynsha qanaǵattandyrylǵan saýaldarǵa qaraǵanda qanaǵattandyrylmaǵan saýaldar kóp ekenin kórsetedi. Bul osy atalǵan salalarda áli de sheshimin tappaı jatqan máselelerdiń bar ekendigin aıǵaqtaıdy. Keıinge qaldyrylǵan depýtattyq saýaldar­dyń neǵurlym kóp sany jylý jáne elektr jelilerin salý jáne paıdalanýǵa berý máselelerine arnalǵan. Qaralý ústinde turǵan depýtattyq saýaldar tabıǵat qorǵaý is-sharalary, tabıǵat paıdalaný, sonymen qatar kásipkerlik qyzmetti jáne ınvestısııalyq klımatty damytýǵa arnalǵan máseleler bolyp otyr. О́ńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna baılanysty eń kóp depýtattyq saýaldar Almaty qalasy men Aqmola, Batys Qazaqstan, Soltústik jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń enshisinde. Depýtattyq saýaldarda kóterilgen máseleler Úkimet tarapynan yjdaǵattylyqpen zerdelenip, kóptegen usynystar qoldaý taýyp, iske asyrylýda. Depýtattar men Úkimet músheleriniń birlesken is-qımyldarynyń nátıjesinde 2009 jyly óńirlerdi damytýǵa respýblıkalyq bıýdjetten mıllıardtaǵan teńge qarjy bólinip, jańa jobalar iske asyrylyp, júzdegen áleýmettik, kommýnaldyq obektiler, aýyz sý júıeleri, elektr jelileri jańadan salynyp, “Jol kartasy - 2009” baǵdarlamasy boıynsha myńdaǵan nysandarǵa jóndeý jumystary júrgizildi. Depýtattyq saýaldarǵa jaýaptardyń sapasy negizinen zań talaptaryna saı tolyqqandy bolyp keledi. Alaıda, jetildirýdi qajet etetin birqatar máseleler de bar. Mysaly,  depýtat­tyq saýaldar boıynsha memlekettik organdar qoldanatyn sharalar tıimdiliginiń jetispeý­shiligi. Mysaly, Senat depýtattarynyń 2009 jyly janar-jaǵarmaı baǵasyn arzandatýǵa baǵyttalǵan sharalar qoldaný týraly saýaldary Úkimet tarapynan tolyq sheshimin tappady. Qoldanylǵan sharalardyń jetkiliksiz bolýyna baılanysty bul  másele 2009 jylǵy 13 qarashada Memleket basshysymen “tikeleı jeli” ýaqytynda jarııa etildi jáne sodan keıin ǵana oń sheshimin tapty. Osy sııaqty respýb­lıkadaǵy kóktemgi-egis jáne egin jınaý jumys­taryn nesıeleý kásipkerlikti damytý úshin beriletin nesıe paıyzyn tómendetý týraly, taǵy basqa depýtattyq saýaldar da óz sheshimderin tolyq tappaı keledi. Depýtattyq saýaldarǵa berilgen aralyq jaýaptardy taldaý saýaldar boıynsha odan ári túpkilikti aqparat berýge baqylaý jasaýdyń jaı-kúıi de jetildirýdi qajet etetindigin kórsetip otyr. Sonymen qatar, memlekettik organdardyń túpkilikti jaýaptarynsyz saýaldardyń baqy­laýdan alyp tastalatyn jaǵdaılary da oryn alýda. Mysaly, “rapsty eksportqa ótkizýge ruqsat berý týraly” depýtattyq saýal boıynsha Úkimet maıly daqyldar eksportyna tyıym salýdy alyp tastaýdy kózdeıtin qaýly joba­syn engizdi degen habarlama jasaýmen ǵana shektelegen. Alaıda, Úkimettiń osy másele boıynsha túpkilikti sheshimi týraly aqparat berilmegen. Osyǵan baılanysty qoldanylǵan sharalar­dyń nátıjeleri týraly habarlamany depýtat­tyq saýalǵa túpkilikti jaýap dep esepteý qajet. Mundaı jaýap neǵurlym kesh merzimge sozylatyn jaǵdaılarda, depýtattyq saýaldarǵa jaýaptar osyǵan tıisti baqylaýdy qamtamasyz ete otyryp, qoldanylǵan sharalardyń nátıjeleri týraly qosymsha habarlanady dep kórsetý qajet. Jekelegen sala sanattary boıynsha depý­tat­tyq saýaldardy taldaý saýaldardyń eń kóp sany  agrarlyq sektor,  kóliktik jáne ınjenerlik ınfraqurylym obektilerin salý jáne paıdalaný; bilim berý, densaýlyq saqtaý; áleýmettik kómek kórsetý jáne halyqtyń jumyspen qamtylýyna járdemdesý máseleleri boıynsha jasalǵanyn anyqtady. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta atalǵan sanattar boıynsha, salalyq mınıstrlikterdiń qatysýymen Parlamenttik tyńdaýlar men dóńgelek ústelder ótkizý qajet dep oılaımyz. Depýtattyq saýaldar joldanýy múmkin laýazymdy adamdar tobyna baılanysty quqyq­tyq aspektilerdi taldaý mynalardy kórsetti. “Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti jáne onyń depýtattarynyń mártebesi týraly” Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń 27-babyna sáıkes depýtattyq saýal memlekettik organdardyń laýazymdy adamda­ryna depýtattyń talaby degendi bildiredi. Sondaı-aq, osy bapta depýtattyq saýaldar joldana alatyn memlekettik organdar laýa­zymdy tulǵalarynyń toby aıqyndalǵan. Alaı­da, 1995 jyly osy Konstıtýsııalyq zań qa­byldanǵan kezden bastap, laýazymdy tulǵalary atalǵan tizbege enbeı qalǵan birqatar memle­kettik organdar quryldy. Olar: Ekonomıkalyq jáne sybaılas jemqorlyq qylmysqa qarsy kúres jónindegi agenttigi (qarjy polısııasy), Qarjy naryǵyn jáne qarjy uıymdaryn retteý men qadaǵalaý agenttigi, Memlekettik qyzmet isteri jónindegi agenttigi. Osyǵan baılanysty “Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Parlamenti jáne onyń depýtat­tarynyń mártebesi týraly” Konstıtýsııalyq zańǵa depýtattyq saýaldar joldanatyn memlekettik organdardyń laýazymdy tulǵalary tobyn keńeıtý bóliginde tıisti ózgerister engizgen oryndy bolady dep sanaımyz. О́ńirlik damý máseleleri boıynsha Senat depýtattarynyń 2009 jylǵy depýtattyq saýaldary memleket organdarynda qaralý nátıjeleri memlekettik jáne orys tilderinde basylyp, taldaý kitapsha bolyp shyǵarylyp, tıisti memlekettik organdarǵa taratyldy. Depýtattyq saýaldardy memlekettik organdarda qaralý nátıjelerin taldaý Parlament Senatynda birinshi ret júrgizilip otyr. Keleshekte osyndaı taldaý jyl saıyn óziniń jalǵasyn tabady dep oılaımyn. Sondyqtan, depýtattyq saýaldarǵa sergek jaýapkershilikpen qaraý – laýazymdy tulǵalarǵa syn. Qýanysh AITAHANOV, Senat depýtaty.