Túrkııa: Erdoǵannyń tańdandyrǵan jeńisi
Elde jaqynda ótken mýnısıpaldyq saılaýda premer-mınıstr Redjep Taıyp Erdoǵannyń Ádildik jáne damý partııasy jurt kútpegen jeńiske jetti: jergilikti ókimetti saılaýda bıliktegi partııa 45 paıyz daýys alsa, al olardyń basty qarsylasy Halyqtyq-respýblıkalyq partııa 28 paıyz daýyspen ǵana shekteldi.
Saıasatshylardyń, sarapshylardyń boljamy múlde basqa bolǵan. Sońǵy bir jyl áletinde úkimet basshysy men onyń partııasyna kózqaras kúrt ózgergendeı edi. Eldiń ár jerinde, ásirese, Ystambuldaı úlken qalalarda bılikke qarsy áreketter etek alǵany jurtqa belgili. Onyń ústine biraz úkimet músheleriniń sybaılas jemqorlyqqa qatystylyǵy úshin jumystan qýylǵany, tipti Erdoǵannyń telefonmen áńgimesi jarııalanyp, onyń óziniń de jemqorlyqqa qatysy bar degen sóz aıtylýy premer-mınıstr men ÁDP partııasyna qatty taıaq bolyp tıetindeı-aq edi. Taǵy da halyqaralyq deńgeıde de Erdoǵandy, onyń saıasatyn synap, oppozısııany qoldaǵandaı sózder kóp aıtylǵan.
Soǵan qaramaı, Erdoǵan jeńiske jetti. Bul jerde kóp nárse saılaý naýqany kezindegi nasıhat jumysynyń pármendiligine, taktıkalyq qadamdarǵa baılanysty boldy. Atap aıtqanda, premer-mınıstrdiń tikeleı ózi aıryqsha belsendilik kórsetti. Ol el aralap, saılaýshylar aldynda jıi sóz sóıledi. «Eń tıimdi qorǵanys – shabýyl» qaǵıdatyn ustanyp, óz qarsylastaryn el múddesine qaıshy janjaldardy uıymdastyrýshylar dep aıyptady. Sondaı-aq, halyq ishinde aıtarlyqtaı bedeli bolǵan, qazir AQSh-ta turatyn ıslamdyq qaıratker Fethýlla Gıýlendi emıgrant-satqyn dep, al AQSh-ty musylmandarǵa qarsy saıasat júrgizip otyrǵan el dep sıpattap, oppozısııanyń solarǵa arqa súıeıtinin óz sózderine arqaý etti.
Taǵy bir nazar aýdaratyn jaı, bulardan tym alys ta emes arab elderindegi revolıýsııalar túrik aǵaıyndardy aıtarlyqtaı shoshytyp otyrǵany belgili. Bılikke qarsy kúrestiń aıaǵy eldegi turaqsyzdyqqa soqtyrý qaýpi biraz jurtty oppozısııany qoldaýdan saqtandyrǵany da anyq.
Bile-bilgen adam óziniń qoly jetpegen nárseni de ıgilikke jarata alady. О́zi bılik tizginin ustaǵaly beri Erdoǵan da, onyń partııasy da Batyspen kirigýge, eń aldymen, Eýroodaqqa kirýge kóp kúsh salǵany da shyndyq. Biraq oǵan qol jetpedi. Endi premer-mınıstr ózin Batys gegomonızmine qarsy kúresker retinde kórsetýge umtylýda. Bul halyqtyń biraz tobyna unaıdy.
Sońǵy on jyl shamasynda Túrkııa aıtarlyqtaı ekonomıkalyq tabystarǵa jetti. Bul – úlken faktor. Alda álemdegi alyp 10 el qataryna qosylý ıdeıasy da kóp adamǵa jaǵymdy estiledi. Tarıhta Osman ımperııasynyń dáýiri bolǵan. Tarıhpen maqtaný pendege tán. Qazir Ádilettilik jáne damý partııasy ustanatyn neoosmanızm ıdeıasy da biraz jurtty ózine tartatyny anyq. Osynyń barlyǵyn sheberlikpen paıdalaný bılik partııasyn jeńiske jetkizdi.
Mýnısıpaldyq saılaý – parlament saılaýy emes. Sóıtse de, ol halyqtyń kóńil-kúıin ańǵartatyny anyq.
Aýǵanstan: saılaý ótti, prezıdent belgisiz
Osydan bir apta buryn bul elde prezıdent saılaýy ótti. Oǵan aýǵandardyń ózderi ǵana emes-aý, búkil álem kóz tigip otyr. Bul saılaý el tarıhynda bıliktiń beıbit jolmen aýysýynyń alǵashqy kórinisi bolmaq.
Basqa jerlerde saılaý ótken soń sanaýly saǵattardan keıin-aq jeńimpaz belgili bolyp, jurt toılap jatar edi. Al munda bıýlletenderdi sanaýdyń ózi eki aptaǵa sozylyp, jeńimpazdyń aty 20 kúnnen keıin atalmaq. Sonda daýys bergen 7 mıllıon adamnyń bıýlletenin sanaý qıyn bolǵan ba? 6212 saılaý ýchaskesinde-aq onyń esebi birer saǵatta aıqyndalmaı ma?
Jalpy, bul eldegi saılaýdyń ereksheligi kóp. Oǵan saılaý komıssııasynyń múshelerin jasaqtaý, ótetin jerlerdi jabdyqtaý, bıýlletenderdi ázirleýden basqa, bárinen de buryn qaýipsizdikti qamtamasyz etetin kúshti ázirleý mańyzdyraq boldy. О́ıtkeni, «Talıban» qozǵalysynyń basshylary saılaýǵa qarsy áreketter jasaıtynyn kúni buryn málimdep, jurtty úreılendirgen. Sondyqtan da úkimet saılaýdy ótkizýge 400 myń polıseı men ásker quramyn shaqyrdy. Sóıtse de talıbandar sózinde turyp, saılaý ýchaskelerine 690 ret shabýyl jasaǵan. 211 saılaý ýchaskesin jabýǵa týra kelgen. Aýǵan ólshemimen qaraǵanda, shyǵyn kóp emes: 164 jasaqshy qurban bolyp, 82-si jaralanypty, úkimettik kúshten 7 adam qaza taýyp, 45-i jaralanǵan.
Soǵan qaramaı, saılaý oıdaǵydaı ótken dep sanalady. Soǵan rıza bolǵan qazirgi prezıdent Hamıd Karzaı: «Biz búkil álemge demokratııalyq el ekenimizdi pash ettik», dep jar saldy. AQSh prezıdenti Barak Obama da qýanǵan. Buryn bolmaǵan nárseniń bolǵany jaqsy, árıne.
Endi eki aptadan keıin aty belgili bolatyn prezıdenttikke alǵashynda 11 adam túsken eken. Keıinirek úsh adam kúresten bas tartqan kórinedi. Qalǵan 8-diń ishinde de jaı dúrmekke qosylǵandar bar, sarapshylar múmkindikteri bar degen úsh úmitkerdi ataıdy. Olar: burynǵy syrtqy ister mınıstrleri Zalmaı Rasýl men Abdýlla Abdýlla jáne burynǵy qarjy mınıstri Ashrap Ǵanı Ahmadzaı.
El ómirine syrtqy kúshterdiń yqpaly kúshtiliginen de shyǵar, munda halyqtyń úlken yqylasyna ıe bolǵan qaıratkerler sırek. Joǵaryda atalǵan úmitkerlerdiń eshqaısysyn da halyqty sońyna erte ketedi dep aıtý qıyn. Alǵashqy týrda olardyń bireýi 50 paıyz daýys jınaýy da neǵaıbyl. Onda prezıdent 28 mamyrda ótetin ekinshi týrda anyqtalady.
Saılaý ótken soń, prezıdent saılanar, oǵan úlken jaýapkershilik júkteletini anyq. Bul el kópetnosty. Olardyń basyn biriktirý qıynnyń qıyny. Sarapshylardyń basym kópshiligi eldiń bólshektenetinin aıtady. Úlken etnos pýshtýndar talıbterdiń yqpalynda qalsa, hazarlar Iranǵa bet burady deıdi olar. Soltústik jaǵyndaǵy ózbekter men parsytildiler ózderinshe bir topty quramaq.
Elden NATO kúshteri ketken soń jaǵdaı burynǵydan da qıyndaı túspek. Esirtki óndirisi byltyr 36 paıyzǵa ósken eken, ony toqtatýdyń ázirge joly joqtaı. Osynshama aýyrtpalyqty arqalaıtyn adamnyń atyn aýǵandar 24 sáýirde nemese 28 mamyrdaǵy saılaýdyń ekinshi týrynan keıin biletin bolady.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».