Armııa sarbazyn qalaı qorǵaıdy?!

Álibek Qal­baı­dyń áskerde oqystan ajal qushýy búkil Qazaqstandy, ásirese týǵan jeri – kúlli Mańǵystaý dalasyn, Mańǵystaý hal­qyn kúńirentip jiberdi.

«Qajet saraptamalar alyndy. Oqıǵa ornyn qaraǵanda, quqyq qorǵaý oryn­da­rynyń resmı qorytyndylary bo­ıynsha sondaı-aq máıitke sot-medı­sı­nalyq saraptaýdy júrgizýde qaza bolǵanǵa de­ıin jaraqattary men kógerý anyq­tal­maǵan» dep málimdedi oqıǵa týraly Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly kúshteri Bas shtaby bastyǵynyń orynbasary S.Boranbaev. Tipti sarbaz ólimine qa­tys­ty «tamaqtan ýlanǵan bolýy múm­kin» degen pikir de aıtyldy. Al áskerı bólimdegilerdiń aıtýynsha, jaýynger sapta turǵan jerinen basy aınalyp, qulap qalǵan.

22 sáýirde rota tańǵy astan kelgende kazarma aldynda bolǵan. Sol kezde Álibek eń sońǵy qatarda turǵan. Basy aı­nalyp artqa qaraı qulap tústi. Al­ǵash­qy dárigerlik kómek kór­se­tip, birden medsanbatqa alyp kettik. Ba­synyń neden aınalǵanyn bilmeımin, kú­nine 2-3 sarbaz basy aınalyp qulaıdy, dep 30212 áskerı bóli­miniń komandıri Almas Dospaevtyń «Habar 24-ke» bergen suhbaty jelide júr. Nege kúnine birneshe sarbazdyń basy aınalady, bul – beıjaı qaraıtyn nárse emes, úlken másele. Otandy qor­ǵaı­tyn sarbazdar sapta tura almaıtyn syr­qat nemese áljýaz bolsa... Bul jaqsy emes!

Eldi dúrliktirgen oqıǵaǵa nazar aýdar­ǵan Memleket basshysy Q.To­qaev «Beıbit kúnde áskerdegi sar­baz qaza bolmaýǵa tıis. Ata-ana bala­syn áskerge jibergende onyń qaýip­sizdigi úshin alańdamaýy ke­rek. Bul – memleketimizdiń moınyna al­ǵan min­deti», dep, Bas prokýratýra men Qor­­ǵanys mınıstrligine jáne quzyrly organdarǵa jaýyngerdiń ólimine qatys­ty jan-jaqty tekserý júrgizýdi jáne shynaıy sebebin anyqtaýdy tapsyrdy.

Áskerde nege sarbazdar ajal qusha­dy?  Álibek Qalbaıdyń ajaly  mundaı qasi­rettiń basy emes, sońy bola ala ma? Bel­gisiz! Basy emes deıtinimiz – ásker­de­gi sarbazdar ólimi úzdiksiz jalǵasyp keledi, ókinishtisi – toqtaý bolatyn emes. Tá­ýel­sizdik alǵan soń Qazaqstan áskerinde zor­lyq-zombylyq, qoqan-loqy kórsetý qalypty jaǵdaıǵa aınalyp ketti me degen kúmándi qorqynysh bar. 1993-2000 jyldary merzimdi áskerı boryshyn óteý kezinde alǵan soqqydan múgedek bo­lyp oralǵan, sońy qaıǵyly jaǵdaıda aıaqtalǵan, áskerden temir tabytpen múr­de­si kelgen jigitterge qatysty mysaldar kóz aldymyzda jáne mundaı mysaldar eli­mizdiń ár túkpirinen tabylatyny anyq.  Mysaly, 2015 jyly Jańaózende ás­kerı bólimniń jýynatyn bólmesinde kel­genine bes aı bolǵan sarbazdyń bel­di­gine asylyp qalǵan denesi tabylsa,  2016 jyly áskerge shaqyrylǵanyna eki aı bolǵan mańǵystaýlyq sarbaz Saryózekte qaıtys boldy.  2021 jyly Qaraǵandyda túrkistandyq 17 jastaǵy sarbaz ómirmen qosh aıtyssa,  odan eki jyl buryn osy áskerı bólimde Tal­ǵardan kelgen sarbaz ózine oq atty de­linedi. Jýyrda Merkidegi she­kara zastavasynda boryshyn ótep júrip ha­barsyz ketken sarbazdyń bir aıdan astam ýaqyttan soń denesi Qyr­ǵyz­stan shekarasy mańynan tabyldy. Táýel­sizdik alǵannan beri áskerı bólimderde belgisiz jaǵdaıda qansha sarbaz qaıtys boldy eken?!

Biraq sarbazdar qaıtys bolǵan áske­rı bólimderdiń jaýaby únemi «ózine-ózi qol jumsaǵan, esinen tanǵan, soqqy izderi baıqalmady» bolyp keledi. Ábden jaýyr bol­ǵan bul jaýapqa halyq senýden qal­ǵan.  Áskerde álimjettik bar ma? Bar! Ony búrkemeleý áskerı bólimder bas­shy­lary úshin qajet bo­lar, biraq táýelsiz Qazaqstannyń áske­rin damytý úshin, sar­bazdardyń qaýip­sizdigin saqtaý úshin, ata-analardy ańyrat­paý úshin qajet emes, «jabý­ly qazan­nyń jabýly kúıinde qal­­ýy» jaǵ­daı­dyń ózgerissiz jalǵasa be­rýi­ne jol ashyp tur.

Qazirgi Qazaqstan áskerine úlken ózgeris, tyń serpin, temirdeı tártip qajet. Kásibı ábjildigin aıtpaı-aq qoıa­ıyq, sarbazdardyń qaýipsizdigi qatań saq­talýǵa tıis! Qazaq áskerinde Abaıdyń «Birińdi, qazaq, biriń dos – kórmeseń istiń bári bos», aqyn S.Adaıdyń «Ár qazaq – meniń jalǵyzym» nıeti ustanym bolyp, ofıserler men sarbazdardyń sana­syna sińirilýi kerek.  Áskerge jáne áskerı qyzmetshilerge sheni men qyz­metine qaramaı baıaǵy ustalyp, aıdaý­da ketip bara jatqan on qazaq jigitine «bul on jigittiń belinde on-onnan júz qazaq ketip bara jatyr» dep ókine aıaý­shy­lyq bildiretin Maqash pravı­tel­diń ultjandylyǵy kerek! Otan degen – el-jer, onyń baılyǵy, sarbaz sol baı­lyq­tyń biri emes pe?! Birin-biri óltirse, qazaq áskeri kimdi qorǵaıdy? Qazaq áskeri nege qatygez, nege tártipsiz, qazaq áskerinde elge, jerge janashyrlyq bar ma?! Qazaq áskerinde traıbalızm joq dep senimmen aıta alamyz ba? Bular – aýyr da bolsa jandy suraqtar!

Eger áskerge barǵanyna on kún bol­maı jatyp «qulap túsetin» sarbaz den­saý­lyǵynda kinárat bolsa dárigerlik komıssııa jumysy nege tekserilmeıdi, olar nege árbir ólimge dálelmen jaýap bermeıdi?! Bir qyzyǵy, áskerde qaıtys bolǵan sarbazdardyń ólimine áskerı bólim tarapynan «densaýlyǵy nashar» degen jeleý aıtylsa da,  «joq, olaı emes, ol myqty, deni saý jigit edi» dep jaýap qatqan birde-bir dá­ri­gerlik komıssııa múshelerin baıqamadyq.

Jalpy, máseleniń bir jaǵy jergi­lik­ti áskerı bólimderde, dárigerlik ko­mıssııada ekendigin joqqa shyǵara al­maı­myz. Áskerge shaqyrýshylar ornyn-sanyn toltyrý úshin kósheden tarpa bas salyp alyp ketý, aıyppulmen nemese túrmemen qorqytý, densaýlyǵy joq jigit­terdi bas-kózge qaramaı áskerge attan­dyryp jiberý faktileri týraly jelilerde ashyq aıtylyp jatyr. «Men Mańǵystaý áskerı komıssarıatynda eki ret densaýlyǵy jaramsyz balalar­dy áskerge jaramdy etip jiber­gen medkomıssııa dárigerlerimen shaıqas­qan­myn. Medkomıssııa músheleri – jas­tary 70-ten asqan aǵaılar men apaı­lar. Olardyń áreketine qarap áskerge alynatyndar qataryn toltyrý úshin baı-baǵlandardyń balalarynyń orny­na densaýlyǵy jaramsyz bolsa da qor­ǵany joq jastardy salyp jibe­rip otyr degen kúdikti oı eriksiz keledi. Qorǵanys mınıstrligine habar­lasyp, barlyq dárigerlik qujat­tarmen ázer dáleldegenmin. Mań­ǵys­taý­dyń medkomıssııasy jáne áskerı ko­mıssarıat qyzmetkerlerine de óz­geris, temirdeı tártip pen talap kerek. Qara halyqtyń, qarapaıym ot­ba­sy­nyń uldaryn eriksiz 3 mıllıon teńge aıyppulmen qorqytyp ás­ker­ge zorlyqpen jiberý durys emes, endi mundaı ozbyrlyqqa jol berý­ge bolmaıdy! Áskerge arnaıy daıyn­dal­ǵan, densaýlyǵy jaramdy jastar óz erik­terimen barý kerek» deıdi jeli qol­da­nýshysy, qoǵam belsendisi S.Meńdibaı.

Maqala daıyndaý barysynda S.Meń­­di­b­aımen jolyǵyp, «eki ret den­saý­ly­ǵy jaramsyz balalardy áskerge ja­ramdy etip jibergen medkomıssııa dári­ger­lerimen shaıqasy» týraly surap, biraz jaıǵa qanyqtyq. Rasynda, bul sala­ǵa úlken ózgeris kerek, bul – ýaqyt jáne halyq talaby!

Sondaı-aq mektepter men er bala­­lardyń kóbi 9-synyptan soń ba­ratyn bolǵandyqtan, kolledjderde «Bas­­tapqy áskerı daıyndyq» pánin ótkizý­di mindetteý kerek. Bozbala atal­ǵan pándi oqý arqyly áskerı ómirge saýa­ty ashylady, qyzyǵýshylyǵy paıda bo­la­dy jáne arnaıy alańda jat­ty­ǵyp-shynyǵady. Olar ásker qata­ry­­na besaspap sheber bolmaǵanmen, ás­ke­rı ómir álippesiniń betin ashqan, jaýyngerlik dástúrden habary bar sarbaz bolyp barady.

Búgingi sarbaz – erteńgi el aǵasy, bir shańyraqtyń ıesi, Maqash pravıtel sózimen aıtqanda, bildeı áýlettiń atasy bolatyn baılyǵymyz. Biz sol baılyqty óz qolymyzben baýdaı túsirip, sarbazdar sapyn seldiretip kelemiz. El basyna kún týmasyn, týsa ár sarbazdyń orny oısyrap turatyny anyq. Al qazaq áskerindegi temirdeı tártip, qaýipsizdik, ár sarbazdyń amandyǵy – Úkimetke, Qorǵanys mınıstrligine mindet! Sarbazdar Otanyn qorǵaıdy, Otany sarbazyn qashan qorǵaıdy?! Jaǵdaı bulaı jalǵasa beretin bolsa, ata-analar qandaı jazaǵa tartsa da súıikti uldaryn ásker qataryna jiberýden úzildi-kesildi bas tartatynyn ashyq aıta bastady. Úkimetke ulyn áskerge emes, soǵysqa shyǵaryp salǵandaı qaıǵydan qan iship, kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyrylatyn ata-ana, týys-týǵannyń jan dúnıesin túsinetin kez keldi!