Jańa odaq táýelsiz elderdiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa qyzmet etedi

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Ikram ADYRBEKOVPEN áńgime

– Ikram Adyrbekuly, Memleket basshysy «Qazaq­stan-2050» Stra­tegııasynda «Syrtqy saıasatymyzdy teńdestirý álemdik isterde eleýli ról atqaratyn jáne Qazaqstan úshin praktıkalyq qyzyǵýshylyq týǵyzatyn barlyq memlekettermen dostyq jáne boljamdy qarym-qatynastardy damytý degendi bildiredi» dep atap ótken edi. Osyǵan qatysty máselelerdi taratyp aıtyp berseńiz? – Elbasymyz óziniń asa mańyzdy tarıhı «Qazaqstan-2050» Strategııasynda halyqaralyq jaǵdaılar men qazirgi geosaıası ortanyń ózgerýine baılanysty, sonymen qatar, óńirlik jańa qaýipterdiń paıda bolǵanyn eskere otyryp, elimizdiń syrtqy saıasatyn jańǵyrtý qajet ekendigin jáne ulttyq múddelerdi tek pragmatıkalyq qaǵıdalarmen alǵa jyljytý kerektigin atap ótken bolatyn. Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn Prezıdenttiń bul Strategııasyn iske asyrý jáne de elimizdiń halyqaralyq saıasatyn qazirgi zamanaýı talaptarǵa sáıkestendirý búgingi kúnniń eń ózekti máselesi dep aıtýymyzǵa bolady. Memleket basshysy el táýel­­­sizdiginiń alǵashqy kúni­nen bastap-aq, syrtqy saıasat máse­lelerinde asa salıqaly saıa­sat ustanyp, elimizdiń kópvek­torly syrtqy saıasatynyń negizgi basymdyqtaryn belgilep bergen edi. Resmı maǵynada aıtatyn bolsaq, Qazaqstannyń syrtqy saıasaty kópvektorlyq, teńgerimdilik, pragmatızm, ózara tıimdilik jáne eldiń ulttyq múddelerin qatań qorǵaý qaǵıdattaryna negizdelgen. – Sonda kóp másele elimiz­diń syrtqy saıasattaǵy usta­nymyna baılanysty bolyp tur ǵoı. – Árıne. Elimizdiń aýmaǵy óte keń, Altaı men Atyraýdyń aralyǵyndaǵy keń baıtaq jerdi alyp jatyr. Biraq, halqymyzdyń sany áli az. Elimizdegi ishki saıa­sı turaqtylyq, beıbit ómir, áleýmettik-ekonomıkalyq damý qarqyny negizinen syrtqy saıasatymyzǵa tikeleı baılanysty. Eger de biz 15 myń shaqyrymnan asatyn memlekettik shekaramyzben shekaralas jatqan kórshi eldermen tepe-teń, dostyq, syılastyq qarym-qatynas, yntymaqtastyq ornatpaǵan bolsaq, elimizde dál búgingideı jetistik bolmas edi, alǵa qoıǵan bıik maqsattardy baǵyndyra almas edik. Osynyń barlyǵy Elbasy­myzdyń áýel bastan-aq syrtqy saıasat máselelerine erekshe nazar aýdara otyryp, ony birinshi kezekke qoıýynyń jemisi deýimiz kerek. Sebebi, elimiz qysqa tarıhı merzim ishinde táýelsiz memleketke qajetti atrıbýttarynyń barlyǵyn ornyqtyryp aldy. Mysaly, shekaralas eldermen memlekettik shekarany halyqaralyq quqyq negizinde aıqyndadyq jáne bekittik. Ony delımıtasııalaý júzege asyryldy, qazir shekarada demarkasııa jasaý jumystary júrgizilýde. Qazaqstannyń memlekettik shekarasy resmı sharttar boıynsha bekitildi, ony BUU qabyldady. Jalpy, shekara máselesine baılanysty osyndaı qujattarǵa TMD memleketteriniń birshamasy áli qol jetkize almaı keledi. Sebebi, shekara asa ótkir jáne názik másele. Elder arasyndaǵy shıelenister men janjaldardyń kópshiligi osy shekara problemasynan týyndap jatatyny jasyryn emes. Egemendigin alǵanyna onsha kóp ýaqyt bolmaǵan elderdi aıtpaǵannyń ózinde, myńdaǵan jyldyq tarıhy bar Qytaıdyń shekaralas jatqan Qazaqstannan basqa memleketterdiń kópshi­ligimen shekaraǵa baılanys­ty problemalary áli de bar. Sondyqtan bizdiń memlekettik shekaramyzdyń kórshi eldermen tolyqtaı shegendelýi, resimdelýi asa úlken tarıhı jetistik. Muny Prezıdentimizdiń syrtqy saıasatynyń aıqyn kórinisi, naqty jeńisi men jemisi dep baǵalaýymyz kerek. Memleket basshysynyń syrt­qy saıasattaǵy ustanymyn zer­deleıtin bolsaq, onyń barlyq baǵyttarynda bir-birimen sabaq­tastyq, júıelilik bar eken­digin kórýge bolady. Mysa­ly, 1992 jyly Elbasymyz Nursultan Nazarbaev BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynda táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti retinde alǵash ret sóz sóılegen bolatyn. Memleket basshysy sonda kóptegen máselelermen qatar, osy shekara máselesine erekshe nazar aýdarǵan edi. Shekaranyń buzylmaý qaǵıdatyn qoldaıtynyn atap ótip, qalyptasqan shekarany qaıta qaraýdyń óte qaýipti ekenin eskertti. О́kinishke qaraı, Elbasynyń kúdigin Balqan, Afrıka, Kavkaz jáne Eýropadaǵy sońǵy oqıǵalar dáleldep berdi. Aıta ketý kerek, aımaqtaǵy shekara máselesin sheshý Shanhaı yntymaqtastyq uıymyn qurýǵa negiz boldy. Qazirgi kezde bul Uıym óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń mańyzdy faktoryna aınaldy. – О́tken aıdyń sońynda Prezıdentimizdiń Eýrazııalyq odaq tujyrymdamasyn jarııa etkenine 20 jyl toldy. Kezinde osy odaqqa qatysty ártúrli pikirler aıtylǵan bolatyn. Sondaı pikirler qazirgi kezde de aıtylyp júr. Sizdiń kózqarasyńyz qandaı? – Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Elbasy 1992 jyldyń qazanynda BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynda sóılegen sózinde bizdiń óńirdegi ekono­mıkalyq ıntegrasııanyń mańyzy týraly da másele kótergen edi. Keıin, ıaǵnı 1994 jyly Memleket basshysy osy ıdeıasyn naqtylap, M.V. Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetindegi kezdesýinde Eýrazııalyq odaq qurý tujyrymdamasyn usyndy. Ýnıversıtette jasaǵan baıandamasynda elimizdiń Prezıdenti bul úderis sheńberinde saıası ıntegrasııaǵa jáne egemendikti joǵaltýǵa jol bermeý qajettigin qadap aıtqan bolatyn. Jańa odaq táýelsiz elderdiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyn arttyrýǵa, halyqtar arasyndaǵy dostyq pen syılastyqty damytýǵa qyz­met etýi tıistigin atap kórset­ken edi. Eýrazııalyq odaq qurýdyń negizgi maqsaty – qazaqstandyq bıznestiń álemdik qarjy-eko­nomıkalyq júıesine beıim­delýine jáne jahandyq básekelestikke qabilettiligin kúsheıtýge ba­ǵyt­talǵan. Sebebi, óńirlik ıntegrasııalyq baılanystarsyz kez kelgen memleket óziniń ekonomıkasyn qarqyndy damyta almaıdy, álemdik básekelestikke tótep berýi qıyn. Al básekelestik degen qazirgi jahandaný zamanynda álemdik naryqta óziniń ornyn taba bilý, sapaly, arzan, joǵary suranysqa ıe taýar, qyzmet usyna bilý. О́ıtkeni, álemdik ekonomıka ortaq, memleketter bir-birimen tyǵyz baılanysta. Bizdiń kásipkerler óńirlik birtutas ekonomıkalyq keńistik qurý arqyly osy álemdik básekelestikke daıyndyq, beıim­deý mektebinen ótip jatyr. Olar­dyń jetken jetistikteri álemdik básekelestikte ózderiniń laıyqty oryn alýlaryna múm­kindik jasaıdy. Elimizdiń kásipkerleri Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńis­tiktiń mol paıdasyn búgin kór­mese de, erteń kóretini sózsiz. Al Búkilálemdik saýda uıy­myna (BSU) kirý – jahandyq bá­sekelestik ortaǵa ený degen sóz. BSU-ǵa múshelikke kirgen­nen keıin, biz oǵan múshe mem­le­ketterdiń taýarlaryna, qyzmet­terine, qarjylaryna, ınves­tı­sııalyq múmkindikterine, jumys kúshine eshqandaı tosqaýyl qoıa almaımyz. Onyń óziniń belgilengen tártibi, qabyldaǵan erejesi bar. Ár eldiń osy Uıymǵa múshe bolar aldynda moınyna alǵan mindetteri bar. Mine, osylarǵa sáıkes bizdiń elimiz de óziniń naryǵyn BSU múshelerine ashýyna týra keledi. Eger Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistikte kásip­kerlerimiz óz áleýetin kórsetip, bıznesterin órkendetse, básekege qabilettilikterin arttyrsa, álemdik ekonomıkada ózderiniń tıisti ornyn alatyny sózsiz. – Ikram Adyrbekuly, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý jumystarynyń barysy qanshalyqty deńgeıde? – Búginde osyǵan baılanys­ty qandaı jumystar júrgizilip jatyr degenge kelsek, 2012 jylǵy 19 jeltoqsanda Máskeýde Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteriniń basshylary úsh eldiń úkimetteri men Eýrazııalyq komıssııaǵa Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń quqyqtyq bazasyn quraıtyn halyqaralyq sharttarǵa kodıfıkasııa júrgizýdi jáne sonyń negizinde 2014 jylǵy 1 mamyrǵa deıin Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart jobasyn daıyndaýdy tapsyrǵan bolatyn. Qazirgi ýaqytta osy máseleler boıynsha qarqyndy jumystar júrgizilý ústinde. Al Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart jobasynyń  ınstıtýttyq bóligin daıyndaý boıynsha búgingi kúnge deıin kelissózderdiń tórt raýn­dy ótti jáne is júzinde qu­jattyń 80 paıyzy daıyn boldy. Jobanyń salalyq bóligi eki pishindi, ıaǵnı Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń sharttyq quqyqtyq bazasyn quraıtyn halyqaralyq sharttardy kodıfıkasııalaý jónindegi kishi jumys tobynyń sheńberinde jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa keńesi músheleriniń tóraǵalyq etýimen beınekonferensııa rejiminde apta saıyn turaqty ótkizilip keledi. Qazirgi kezde Eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııaǵa qatysýshy memleketterdiń qatary kóbeıý úrdisi baıqalyp otyr. Mysaly, Qyrǵyzstan 2013 jylǵy 30 mamyrda Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa men Qyrǵyz Respýblıkasy arasynda ózara is-qımyl týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Sonymen qatar, Armenııa Respýblıkasy qabyldanǵan Jol kartasyna sáıkes tıisti jumystardy aıaqtaýǵa jaqyn. Munyń barlyǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń tartymdy bolatynyn dáleldep turǵandaı. – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jóninde ártúrli pikirler aıtylyp júrgenine baılanys­ty suraq qoıǵan edik... – Eldiń bolashaq damýyn aıqyndaıtyn, onyń ósip-órkendeýine tikeleı áser ete­tin úlken ıntegrasııalyq qoǵamnyń quramyna ený ártúrli pikirler týǵyzatyny túsinikti. Biraq, Ortalyq Azııa óńirindegi saıa­sı, geo­saıası, sondaı-aq, ekonomıkalyq jaǵdaılardy esepke alǵanda, bul baǵyttyń durys ekendigine kóz jetkizýge bolady. Úlgi esebinde álemdegi kóptegen óńirlik ekonomıkalyq ıntegrasııalyq uıymdardy mysalǵa keltirýge bolady – ASEAN, NAFTA, MERKOSÝR jáne t.b. Al 1951 jyly kómir men bolat óndirýshilerdiń birlestiginen bastalǵan, 1992 jyly Maastrıht shartyna sáıkes qurylǵan, 28 el quramyna kiretin Eýropalyq odaq búginde tek ekonomıkalyq emes, álemdegi asa bedeldi, yqpaldy, saıası ıntegrasııalyq uıymǵa aınalyp otyrǵany belgili. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – saıası odaq emes, ol tek ekonomıkalyq máselelerdi sheshý maqsatynda qurylatyn, eksport, ımport, tranzıt boıynsha kásipkerler úshin barlyq kedergilerdi alyp tastaıtyn óńirlik uıym. El Prezıdenti N.Á.Nazarbaev osy uıymǵa qatysty sózderinde Qazaqstannyń tek ekonomıkalyq múddeni kózdeıtinin, el táýelsizdigine, egemendigine nuqsan keltirýge jol berilmeıtinin, eshqandaı saıası máseleler odaq quzyryna ótpeıtinin jáne Qazaqstan kóp­vektorly syrtqy saıasatyn saq­tap qalatynyn, halyqaralyq are­nadaǵy qalyptasqan qaty­nas­tardy jan-jaqty damyta be­retinin birneshe ret qadap aıtty. – Ortalyq Azııa el­deri arasyndaǵy ózara ynty­maqtastyq qalypty jaǵdaıda dep aıta almaımyz. Jer, sý-energetıkalyq, basqa da máselelerde qaıshylyqtar bar. Sol problemalardy qalaı sheshýge bolady? – Prezıdenttiń Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýb­lıkasy syrtqy saıasatynyń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda Ortalyq Azııa elderimen yntymaqtastyq máselesine erekshe mán be­rildi. Jalpy, Ortalyq Azııa memleketteriniń búgingi áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy ártúrli satyda. Osy óńirde beı­bitshilik bolýyna, ózara tyǵyz qatynastar ornaýyna elderdiń barlyǵy múddeli. Degenmende, Ortalyq Azııadaǵy ár memleket óz múddesin qorǵaıtyny túsinikti. Mysaly, transshekaralyq ózen­derge qatysty bir memleket elektr energııasyn óndirý úshin, ekinshisi aýyl sharýashylyǵyn sýlandyrý úshin paıdalanǵysy keledi. Osynyń saldarynan keıbir qarama-qaıshylyqtar týyndap jatady. Onymen qosa, ishki saıası jaǵdaılar men áli sheshimin tappaǵan shekara máseleleri de bar. Mine, osy jaǵdaılar Ortalyq Azııadaǵy elderdiń naqty ıntegrasııalyq qadam jasaýyna múmkindik bermeı keledi. Sondaı-aq, Aýǵanstandaǵy qalyptasqan jaǵdaı da alańdaýshylyq týǵyzyp otyr. Erteńgi kúni Birikken koalısııanyń áskerı kúshteri Aýǵanstannan shyqqannan keıingi yqtımal jaǵdaılar bizdiń óńirdiń qaýipsizdigi men bolashaǵyna yqpal etýi múmkin faktor. Al olardy sheshýdiń joldary yntymaqtastyqty damytýda, ıntegrasııalyq qadamdar jasaýda jatyr. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Álısultan QULANBAI. «Egemen Qazaqstan».