Eldiń tynys-tirshiligine de, qoǵam tynysyna da ózgeris ákeletin respýblıkalyq referendým ótetin kún jaqyndaǵan saıyn Konstıtýsııaǵa engizilgeli otyrǵan ózgeristiń mańyzy arta tústi. Osyǵan oraı aıtylyp jatqan san alýan pikir toǵysynda shek joq. Ata Zańdaǵy ózgerister men tolyqtyrýlar Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Atyraý óńirlik keńesinde de talqylandy.
Árıne, el keleshegin oılaǵan ár adam memlekettiń qoǵamdyq-saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne rýhanı ómirinde ózgeris te, jańǵyrý da bolǵanyn qalaıdy. Máselen, Assambleıa músheleri ásirese rýhanı jańǵyrýǵa baılanysty nendeı mindetti, qandaı basymdyqty iske asyrýdy kózdep otyr?
– Jaqynda Assambleıanyń HHHI sessııasy ótti. Onda saıası júıeni reformalaýdaǵy Assambleıanyń orny men róli aıqyndalǵan edi. El Konstıtýsııasyna ózgerister usynylǵan búkilhalyqtyq referendým qorytyndysy jańa tarıhı kezeńniń bastaýy bolǵaly otyr. Sondyqtan Assambleıanyń óńirlik keńesiniń músheleri aldynda mynadaı úsh basymdyq tur. Birinshiden, elimizdegi saıası reformalardy júzege asyrýda Assambleıanyń rólin kúsheıtýge atsalysý qajet. О́ıtkeni saıası reformalar aıasynda bıliktiń zań shyǵarý tarmaǵynyń qalyptasýyna ózgerister engiziledi. Budan bylaı Assambleıa músheleri tek Májilistiń ǵana emes, Senattyń da depýtattyǵyna saılanady. Ekinshiden, aqparattyq jumysty jandandyryp, Assambleıanyń qoǵamdyq áleýetiniń belsendiligin arttyrýǵa den qoıý kerek. Assambleıanyń ár múshesi Jańa Qazaqstannyń asyl murattary men qundylyqtarynyń belsendi nasıhattaýshysy ári dáripteýshisi bolýǵa tıis. Úshinshiden, quqyq qorǵaý jumystary kúsheıtiledi, – dedi óńir basshysy Serik Shápkenov.
«Bylına» orys etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Andreı Koroblevtiń pikirinshe, Jańa Qazaqstanda memlekettik tildiń mártebesin kóterýge basa nazar aýdarylýy qajet. О́ıtkeni til mártebesi – el mártebesi.
– Jańa betburysqa bastaıtyn belestiń aldynda turmyz. Sol sebepten, Jańa Qazaqstanda biz memlekettik tildi oqytý úshin qyzyǵýshylyqty arttyratyn jumystyń keńinen júrgizilgenin qalaımyz. Memlekettik tildiń taǵdyry – elimizdiń taǵdyry. Sondyqtan barshańyzdy qazaq tiliniń mártebesin kóterýge, ony jetik meńgerýge shaqyramyn, – dep pikir bildirdi Andreı Koroblev.
Oblys ákimi Serik Shápkenovtiń aıtýynsha, qazir Atyraý oblysynda 80-nen astam etnostyń ókilderi turady. Solardyń basyn biriktirgen 19 etnomádenı birlestik jumys isteıdi.
– Biz Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Zaman qanshalyqty kúrdeli bolsa da, biz baǵdarymyzdan aınymaımyz. О́tkennen taǵylym alyp, keleshekke senimmen qadam basamyz. Osy jolda jurtymyzǵa, eń aldymen, aýyzbirshilik kerek. Aqyl men sabyr, parasat pen ustamdylyq qajet. Biz ár sheshimdi muqııat saralap, ár isti baıyppen jasaýǵa tıispiz. Otanshyldyq rýhy joǵary el – kózdegen maqsatyna qalaı da jetedi» degen pikirin jadymyzda ustaǵanymyz jón. О́ıtkeni elimiz tek bereke men birliktiń, yntymaq pen qajyrly eńbektiń nátıjesinde alǵa basady. Aldaǵy mindetimiz – áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy jaqsarǵan Jańa Qazaqstan qurý. Buǵan birlik pen yntymaqtyń nátıjesinde qol jetkizemiz. Demek, elimizdegi turaqtylyq pen kelisimdi, yrysty yntymaqty baǵalaı bileıik, – deıdi Serik Shápkenov.
О́ńirde memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý maqsatynda atqarylyp jatqan is-sharalar az emes. Máselen, oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasy janynan «Til» ádistemelik ortalyǵy ashylǵan. Munda bıylǵy sáýir aıynan beri qazaq tiline qyzyǵýshylyq bildirgen ózge ult ókilderi oqytylyp jatyr. Qazir Dostyq úıinde 12, «Atyraý Jaryq» aksıonerlik qoǵamynda 28 ózge ulttyń ókili qazaq tilin meńgerýge den qoıǵan. Endi «Atyraý jylý-elektr ortalyǵy» AQ-da dál osyndaı oqý toby ashylatyny josparlanyp otyr.
Inder aýdanyndaǵy О́rlik, Kóktoǵaı aýyldarynyń turǵyndarymen kezdesken Májilis depýtaty Nurlybek Ojaevtyń pikirine súıensek, bul reformanyń nátıjesinde bıliktiń barlyq tarmaǵy arasynda anaǵurlym ońtaıly tepe-teńdik qalyptasady. Naqtylaı aıtqanda, Prezıdenttiń ókilettigi kezeń-kezeńmen qysqartý prosesi bastalmaq. Sondaı-aq oblystar, respýblıkalyq mańyzy bar qalalar ákimderiniń kandıdattaryn kelisý máselesiniń jańa tetigi belgilenedi.
– Parlament Májilisiniń róli bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵy retindegi yqpaly eleýli túrde kúsheıe túsedi. Munda aralas proporsıonaldy-majorıtarlyq saılaý júıesin engizý óte mańyzdy bolyp otyr. Bul shara zań shyǵarýshy organdardyń ınstıtýsıonaldyq zańdylyǵyn kúsheıtedi. Bul bastamalar elimizde jańa saıası mádenıetti qalyptastyrýǵa keshendi yqpal etip, bılik pen azamattar arasyndaǵy senimdi nyǵaıtady. Osylaısha, ortalyqta da, jergilikti atqarýshy bılikte de sheshim qabyldaý prosesinde azamattyq belsendilik yntalandyrylady. Quqyq qorǵaý salasy aıtarlyqtaı kúsheıtiledi. Konstıtýsııaǵa Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly derbes bap engiziledi. Tutastaı alǵanda, memlekettik basqarý modeli ǵana emes, sonymen birge memlekettik jáne áleýmettik damý paradıgmasy ózgeretin bolady, – deıdi Májilis depýtaty Nurlybek Ojaev.
Atyraý oblysy