Qaı qoǵamda bolmasyn, jumys berýshi men jumysshylar nemese qyzmetkerler arasynda jalaqy tóleý, quqyǵyn shekteý jáne basqa da máseleler boıynsha daýly problemalar týyndap otyrady. Keıde eńbek daýlary sot arqyly sheshiledi. Al asqynyp ketken jaǵdaılar jumysshylardyń ereýilge shyǵýyna alyp keledi. Máseleni ýshyqtyrmaı, isti sotqa alyp barmaı, ne jumysshylardyń narazylyq akt jasaýyna deıin jetkizbeı sheshýde úlken ról atqaratyn qoǵamdyq mańyzy zor ınstıtýt bar. Ol – kásipodaq uıymdary.
Jumys berýshi men qyzmetshiler arasyndaǵy qarym-qatynasty rettep otyrýda kásipodaq uıymdarynyń róli aıryqsha. Al kásipodaqtyń qyzmetin zańmen rettep, oǵan álgindeı daýlarǵa aralasýǵa, jumysshynyń múddesin qorǵaýǵa ókildik berý – memlekettiń mindeti. Osy oraıda, jańa zań qabyldanǵaly otyr. Iаǵnı, búgingi tańda «Kásiptik odaqtar týraly» zańnyń jańa redaksııadaǵy jobasy Májiliste qyzý talqylaýdan ótip jatyr. Bul zań jobasy Memleket basshysynyń 2012 jylǵy 10 shildedegi «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» baǵdarlamalyq maqalasynda, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda bergen tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda ázirlengen bolatyn.
Memleket basshysy baǵdarlamalyq maqalasynda 1993 jyly qabyldanǵan qoldanystaǵy «Kásiptik odaqtar týraly» Zańda áleýmettik áriptestik týraly, ujymdyq sharttardy jasasý men oryndaý tetikteri týraly túsiniktiń joq ekenin atap ótti, sonyń saldarynan Qazaqstandaǵy kásipodaq ınstıtýttary eńbek daýlarynyń aldyn alý jáne sheshýdiń tıimdi quraldarynyń rólin ár kezderi birdeı atqara almaı kele jatqandyǵyn jáne qazir kásipodaqtar qozǵalysyn jańǵyrtý jóninde batyl qadamdarǵa barý qajettiligin atap kórsetti. Elbasy: «Jaǵdaıdy ishteı jaqsy túsine otyryp, men mynany aıtqym keledi: jumysshylar ózderin laıyqty sezinýleri úshin kásipodaqtar qozǵalysy óz bıiginde bolýy tıis», degen bolatyn.
Úkimettiń zań jobasyna bergen túsindirmesinde jańa zańnamalyq aktini ázirleýdiń sebepteri ashyq jazylǵan. Kásipodaq qyzmetine júrgizilgen taldaýdyń nátıjesinde olardyń qyzmetinde birqatar kemshilikterdiń bary anyqtalǵan. Atap aıtqanda, bul – kásipodaq qyzmetinde biryńǵaı saıasattyń, respýblıkalyq birlestiktiń salalyq, óńirlik jáne jergilikti kásiptik odaqtarmen júıeli jumysynyń, kásipodaqtardyń jáne onyń músheleriniń qabyldaǵan sheshimderi úshin jaýapkershiligi, kásipodaqtardyń jarǵysyna biryńǵaı talaptardyń jáne zań júzinde belgilengen quqyqtar men mindetterdiń joqtyǵy. Bul problemalar, saıyp kelgende, jumys berýshi men qyzmetkerlerdiń arasynda áleýmettik únqatysýdyń keıbir deńgeıde nashar damyǵanyn kórsetedi.
Osyǵan oraı, Qazaqstan jurtshylyǵynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy, qazirgi kezdegi quqyqtyq ahýal kásiptik odaqtar týraly zańnamany odan ári jetildirýdi qajet etedi.
Negizgi zań jobasy 7 taraýdan, 35 baptan turady. Bul zań aktisi qyzmetkerlerdiń múddelerin bildirý jáne qorǵaý boıynsha kásipodaq uıymdary qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýǵa, áleýmettik-eńbek daýlarynyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Zań jobasynyń negizgi mindeti kásipodaqtardyń qyzmetin áleýmettik áriptestiktiń árbir, ıaǵnı respýblıkalyq, salalyq, óńirlik jáne kásiporyn deńgeıinde qaýymdastyq negizinde qalyptastyrý bolyp tabylady. Osy zań jobasy azamattardyń konstıtýsııalyq quqyǵyn iske asyrýyn, ıaǵnı kásiptik odaqtardy qurýǵa, olardyń qyzmetine, olardy qaıta uıymdastyrýǵa jáne taratýǵa baılanysty týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy retteıdi.
Negizinen, kásipodaqtardyń rólin kúsheıtý, olardyń qyzmetiniń tıimdiligin arttyrý elimizde áleýmettik áriptestiktiń damýyna tıimdi yqpal etedi. Zań jobasynyń redaksııasy jergilikti kásipodaqtyń qyzmetin tek bir uıym sheńberinde, sondaı-aq, basqa da uıymdarda kásipodaqtyń bastaýysh uıymdaryn qurý quqyǵyn shektemeıdi. Jergilikti kásipodaqtarǵa óńirlik deńgeıdegi áleýmettik áriptestikte óz múddelerin bildirý úshin aýmaqtyq kásipodaqtar birlestikterine erikti negizderde toptasýǵa, sondaı-aq, salalyq deńgeıdegi áleýmettik áriptestikte óz múddelerin bildirý úshin salalyq kásipodaqtyń múshelik uıymy retinde kirýge quqyq beriledi.
Zań jobasymen kásipodaqtarǵa jarǵylardy, qurylymyn derbes ázirleý jáne bekitý, kásipodaq organdaryn qurý, óz qyzmetin uıymdastyrý, jınalystar, konferensııalar, sezder jáne elimizdiń zańnamalyq aktilerinde tyıym salynbaǵan basqa da is-sharalardy ótkizý quqyqtary beriledi. Sonymen qatar, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kásiptik odaqtardyń qyzmeti jáne eńbek qatynastaryn retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» ilespe zań jobasy da talqylaýdan ótýde. Bul elimizdiń zańnamasyn «Kásiptik odaqtar týraly» negizgi zań jobasyna sáıkes keltirý maqsatynda ázirlengen.
Zań jobasynda ujymdyq eńbek daýlaryn qaraý kezinde bitimgerlik komıssııasynda kelisimge qol jetkizilmegen jaǵdaıda, medıasııa rásimin mindetti túrde engizýdi qarastyrý usynylady. Áleýmettik-eńbek janjaldaryn retteýdiń, qoǵamdyq qaýipti quqyq buzýshylyqtardyń saldaryn azaıtý, áleýmettik shıelenistiń jáne eńbek janjaldarynyń aldyn alý tıimdiligin arttyrý maqsatynda zań jobasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq is júrgizý kodeksine jáne «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly» Zańǵa túzetýler engiziledi. Buǵan qosa, Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý maqsatynda Eńbek kodeksine jáne «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik baqylaý jáne qadaǵalaý týraly» Zańǵa usynylǵan ózgeristerdi qabyldaý qyzmetkerlerdiń eńbek quqyqtarynyń buzylýy profılaktıkasy, olardyń aldyn alý jáne jol bermeý sharalaryn qoldanýda memlekettik eńbek ınspektorlary qyzmetiniń tıimdiligi men nátıjeligin arttyrady.
О́zim múshesi bolyp tabylatyn Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń sheshimimen atalǵan eki zań jobasy boıynsha qurylǵan jumys tobyna jetekshilik etý mindetiniń ózime júktelgenin mártebe sanaımyn. Qazir Májilis depýtattary zań jobasyn talqylaýda óte belsendilik tanytýda. 200-ge jýyq túzetýler men usynystar kelip tústi. «Kásiptik odaqtar týraly» zań jobasy memleketimizge qajetti, qoǵamdyq qatynastardy retteýge baǵyttalǵan, azamattarymyzdyń quqyǵyn qorǵaıtyn zań bolyp shyǵady degen senimdemin.
Irına ARONOVA,
Májilis depýtaty, zań jobasy boıynsha
jumys tobynyń jetekshisi.