Jańa oblystar – mańyzdy bastamalar

Ekonomıkalyq zertteý­ler ınstıtýtynyń sarapshysy Nur­­­bolat Qurmetulynyń piki­rin­­she, jańa oblys ortalyq­tarynda ınfraqurylymdy damytýmen qatar, ekonomıkany ár­taraptandyrý boıynsha keshen­di sharalar qabyldaý qajet. Máselen, Almaty oblysy aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderin óndirý boıyn­sha jetekshi orynda ekenin eskerý mańyzdy. Taldyqorǵandy avto­mattandyrylǵan óndirisi bar aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýdiń iri ındýstrııalyq ortalyǵy (soıa, konserviler, et óń­deý, keptirilgen jemister) retin­de qalyptastyrý boıynsha sharalar keshenin qabyldaý kerek.

– Jezqazǵan qalasynda tústi metallýrgııada joǵary bólinisterdi damytý úshin áleýet bar. Budan basqa, jańa ákimshilik mártebeni eskere otyryp, qalada ekonomıkanyń IT-sektoryn, aqparattyq jáne telekommýnıkasııalyq tehnologııalardy, onyń ishinde jas mamandardy jumyspen qamtýdyń perspektıvalyq baǵyttary retinde elektrondyq saýdany qurý jáne damytý máselesin pysyqtaý qajet, – deıdi sarapshy.

Keńes zamanynda Semeı qalasyn damytý jeńil (jún óńdeý) jáne tamaq (et kombınaty) ónerkásibi negizinde, respýblıkanyń mal sha­rýashylyǵynyń shıkizat bazasynda júzege asyrylǵany belgili. Osyny qaperge alǵan durys.

– Tarıhı mamandandyrýdy qalpyna keltirý múmkindikterin qaraý, sondaı-aq qalanyń kólik-lo­gıstıkalyq áleýetin (trans­shekaralyq aǵyndardy eskere otyryp) iske qosý mańyzdy. Qala­da qo­sym­sha jańa ekonomıka­lyq ja­ǵ­­daılarda IT-sektor jáne tele­kom­mýnıkasııalar sııaqty ekonomı­kanyń jańa sektorlaryn damytý qajet, – deıdi Nurbolat Qurmetuly.

Sarapshy júrgizilip jatqan ákimshilik-aýmaqtyq reformalar jańa oblystardyń damýyna jaq­sy áser etedi dep sanaıdy. О́ıt­keni reformalar jańa óńirlik saıasattyń basymdyqtaryna sáıkes keledi. Onyń negizinde áleýmet­tik-ekonomıkalyq damýdaǵy teń­gerim­sizdikti tómendetý, baılanys­ty qamtamasyz etý jáne óńirler­diń ornyqty keńistiktik damýy eskerilgen.

– Reformalar eldiń aýmaqtyq jáne keńistiktik damýyna jańa tásilderdi iske asyrýdyń bas­taýy bolyp sanalady. Eń aldymen, bul – eldiń ońtústiginiń ónerkásiptik áleýetin ashý. Jetisý oblysynyń qurylýy ońtústikti ındýstrııalandyrýǵa jáne ýrbandalý prosesterin jedeldetýge oń áser etedi. Sonymen qatar Abaı jáne Ulytaý oblystarynyń qurylýy elimizdiń ortalyq-shyǵys óńiriniń ekonomıkasyn qaıta jańǵyrtý úshin óte mańyzdy. Eger Ulytaý oblysynda metallýrgııadaǵy odan ári bólinisterdi damytý jáne adam resýrstaryn damytý talap etilse, Abaı oblysynda ındýstrııalandyrýdy júzege asyrý qajet, – deıdi ol.

Ekonomıkalyq zertteýler ıns­tıtýty sarapshysynyń aıtýynsha, kez kelgen ákimshilik-aýmaqtyq reforma qalyptasqan aýmaqtyq-ekonomıkalyq baılanystardyń ózgerýine jáne jańa qatynastardyń paıda bolýyna yqpal etedi, óńir úshin jańa múmkindikter týǵyzady.

– Jańa oblystardyń óz bıýd­jetteri bolady. Bul olarǵa birinshi kezekte qarjyny qaıda baǵyttaý kerektigin josparlaýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan jańa salalarda olardyń áleýetin eskere otyryp, óz ekonomıkalaryn qaıta bastaýǵa úlken múmkindik bar, – deıdi ol.

Eldiń ákimshilik-aýmaqtyq qury­lysyndaǵy ózgeristerdiń ná­tıjesinde Qazaqstan kartasyn­da jańa «ekonomıkalyq ósý orta­lyqtary» paıda bolady. Jańa ob­lystarǵa osy turǵydan mán berý kerek. Memlekettiń osyndaı ma­ńyzdy bastamalary óńirdegi isker­lik belsendilikti jandandyrady jáne ınvestısııalar aǵyny úshin yn­ta­landyrý bolyp sanalady.

– Birinshi kezekte, ákimshilik ortalyq mártebesi jańa oblystar­dyń ákimshilik ortalyqtary­nyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy­na qolaıly áser etedi. Búginde bul qalalarda ınfraqurylymnyń tozýyna, joldardyń sapasyna, kólik júıesiniń jaı-kúıine baılanysty problemalar bar. Jańa mártebe osy qalalarǵa ınvestısııalar aǵynyn ulǵaıtady. Aýmaqtyq-ákimshilik bólinistiń utymdy esebinen jergilikti problemalardy neǵurlym tıimdi sheshýge múmkindik beredi, – deıdi sarapshy.

Investısııa demekshi, Shyǵys Qazaqstan oblysy ekige bólingenge deıin, ıaǵnı 2021 jyly bul óńirge 817,5 mlrd teńge ınvestısııa tartylǵan. Bul – respýblıkalyq kólemniń 6,2 paıyzy. Somany qazirgi eki oblystyń quramyndaǵy aýdan-qalalar boıynsha eseptesek, tartylǵan ınvestısııanyń 359,3 mlrd teńgesi (44 paıyzy) Abaı oblysyna tıesili. Al 458,2 mlrd teńgesi (56 paıyzy) Shyǵys Qazaqstan oblysyna baǵyttalǵan.

Jańadan qurylǵan Abaı ob­lysynyń quramyna Semeı jáne Kýrchatov qalalary, Abaı, Aqsýat, Aıagóz, Besqaraǵaı, Borodýlıha, Jarma, Kókpekti jáne Úrjar aýdandary kirgeni málim. Al Shyǵys Qazaqstan oblysynyń quramynda О́skemen jáne Rıdder qalalary, sondaı-aq Glýbokoe, Zaısan, Altaı, Kúrshim, Katonqaraǵaı, Samar, Tarbaǵataı, Ulan jáne Shemonaıha aýdandary qaldy.

Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń resmı dereginshe, jańadan qurylǵan Abaı oblysyna tıesili ınvestısııanyń kólemi Qyzylorda (302,8 mlrd teńge) jáne Soltústik Qazaqstan (331,9 mlrd teńge) oblystarynyń kórsetkishterinen joǵary. Al Abaıdy otaý etip shyǵarǵan Shyǵys Qazaqstan oblysynyń kórsetkishi Jambyl (409,9 mlrd teńge), Qostanaı (416,2 mlrd teńge) jáne Batys Qazaqstan oblystarynyń (424 mlrd teńge) deńgeıinen joǵary ekeni anyqtaldy.

Byltyr ekonomıkalyq qyz­met túrleri boıynsha jańasha qalyp­taǵy Shyǵys Qazaqstan oblysyna tıesili ınvestısııanyń kóp kólemin ónerkásip salasy tartqan. Bul salany damytýǵa 243,7 mlrd teńge salyndy. Kórsetkish jalpy ınvestısııanyń 53 paıyzyna teń. Odan keıingi oryndarda kólik jáne qoımalaý (55,8 mlrd teńge), jyljymaıtyn múlik operasııalary (48,7 mlrd teńge), sondaı-aq aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵy (46,5 mlrd teńge) tur.

Aýdan-qalalar týraly aıtar bolsaq, negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalardyń basym bóligi О́skemen qalasyna baǵyttalǵan – 175,2 mlrd teńge. Bul – oblysqa tıesili jalpy ınvestısııanyń 38,2 paıyzy. Odan keıingi orynda Rıdder qalasy tur – 78 mlrd teńge nemese jalpy ınvestısııanyń 17 paıyzy. Aýdandar arasynda Altaıdyń (58,5 mlrd teńge), Shemonaıhanyń (34,5 mlrd teńge) jáne Glýbokoenyń (33,1 mlrd teńge) kórsetkishteri táýir.

Jańadan qurylǵan Abaı oblysyna byltyr tartylǵan ınves­tısııanyń kóp bóligin de ónerkásip salasy ıelengen. О́ńirde salany damytýǵa 220,8 mlrd teńge tartylypty. Bul oblysqa tıesili jalpy ınvestısııanyń 61 paıyzyn quraıdy. Sondaı-aq jyljymaıtyn múlik operasııalary (45,3 mlrd teńge), kólik jáne qoımalaý (37,3 mlrd teńge) salalary da jaqsy ósim kórsetken. Aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵy salasy 24,6 mlrd teńge ınvestısııa tartqan.

Aýdandar arasynda Aıagóz alda tur. Bul aýdan oblysqa tıesili jalpy ınvestısııanyń 40,9 paıyzyn (146,9 mlrd teńge) ıelengen. Osy oraıda, ınvestısııa tartý jaǵynan oblys ortalyǵy Semeı qalasynyń ózi Aıagózden tómen tur – 110,7 mlrd teńge nemese jalpy ınvestısııanyń 30,8 paıyzy.