Qazirgi tańda elimizde 60-tan astam joǵary oqý orny zańger mamandardy daıarlaıdy eken. Zańger oqytatyn oqý ordasy kóp bolǵanymen, bilim sapasynyń tómen ekeni ár jerde aıtylyp ta, jazylyp ta júr. О́kinishke qaraı, qazir bul mamandyqqa túsý – ońaı, oqý – jeńil. Osylaısha, zańgerlik dıplom ıesi atanǵanymen nan taýyp jeýge jaramaıtyn kásipke aınaldy.
Ras, sońǵy jyldary Bilim jáne ǵylym mınıstrligi joǵary oqý oryndaryndaǵy quqyqtyq bilim berý baǵdarlamalarynyń sapasyn arttyrý maqsatynda kóp jumys atqardy. Aldymen osy saladaǵy bilim berý baǵdarlamalaryna qoıylatyn biliktilik talaptary kúsheıtildi. Qazir oqý prosesindegi praktık oqytýshylardyń úlesi artyp, quqyq salasynda maman daıarlaý úshin 3 túrli bilim berý baǵdarlamasynyń bolýy talap etilýde. Mınıstrliktiń zańgerler qaýymdastyǵyna óz kásibı standarttaryn qalyptastyrý týraly usynys aıtqanyna da biraz jyl boldy. Onyń ústine bıyldan bastap zańger mamandyǵyna oqýǵa túsý úshin qajetti shekti ball da kóterildi. Endi zań fakýltetine oqýǵa túsý úshin ulttyq biryńǵaı testileýden burynǵydaı 50 ball alý jetpeıdi, kemi 75 ball jınaý kerek.
Alaıda biliktilik talaptaryn kúsheıtip, shekti baldy kóterý osy saladaǵy eń basty másele – bilim berý baǵdarlamalarynyń sapasyna oń yqpalyn tıgize qoıary ekitalaı. Bul shara tek mamandyqqa degen suranysty azaıtyp, soǵan sáıkes zań fakýltetteriniń sanyn rettemek. Sonda máseleniń túıini qaıda jatyr?
Birinshi túıin – quqyq salasyndaǵy oqytý baǵdarlamalarynyń mazmunynda. Zańnamasy, ádilet júıesi ortaq memlekette zańger daıarlaýdyń baǵdarlamasy da biryńǵaı bolýy kerek. Mazmunyna úńilip qarasaq, negizi bizde de solaı. Zańger daıarlaıtyn ár ýnıversıtette túrli ataýmen 3 baǵdarlama bolǵanymen, barlyǵynyń mazmuny bir – áıgili Rım quqyǵy shyqqan dáýirden kele jatqan jarııa quqyq pen jeke quqyq. Másele sheshimin tabýy úshin elimizdegi praktık zańgerler qaýymdastyǵy men quqyq fakýltetteri zamanǵa qajet zańgerdiń kásibı standarttaryn anyqtaýy, al ǵalymdar sol standartqa saı oqý baǵdarlamasyn qalyptastyrýdy qolǵa alýy kerek.
Ekinshi túıin – elimizde oqytylyp jatqan quqyqtyq bilim berý baǵdarlamalarynyń basym bóliginde jarııa jáne jeke quqyqtyq pánderdiń tepe-teńdigi saqtalmaıdy. Barshaǵa málim, ishine bizdiń el de kiretin áıgili «roman-german» quqyq júıesin oılap tapqan rımdikter quqyq bilimin jarııa quqyq jáne jeke quqyq dep eki baǵytqa bólip qaraǵan. Keńestik dáýirden kele jatqan úrdistiń jalǵasy retinde qazir bizdiń elde jáne burynǵy keńestik elderde zańgerlerdiń 90% jarııa quqyq salasynda mamandanǵan. О́ıtkeni sol kezdegi zaman men qoǵamnyń, qala berdi partııanyń talaby sondaı edi. Zańger degende birden qylmystyq quqyqpen aınalysatyn, quqyq qorǵaý organdary men prokýratýra qyzmetkerleri eske túsetin. Quqyq salasy boıynsha ǵylym doktory, kandıdattardyń basym bóligi dıssertasııalaryn sol kezde bedeldi dep sanalatyn jarııa quqyqtyq baǵytqa kiretin – qylmystyq quqyq, qylmystyq prosess, memleket jáne quqyq teorııasy, memleket jáne quqyq tarıhy sııaqty ıdeologııalyq sıpaty basym salalarda qorǵaǵan. Sondyqtan zań fakýltetterinde myqty ǵylymı mektepter de osy salalarda qalyptasty.
Táýelsiz el atanyp, josparly ekonomıkadan naryqtyq qatynastarǵa kóshken kezde qoǵammen birge quqyq salalaryndaǵy basymdylyqtar men qajettilikter ózgerdi. Azamattyq quqyq ekonomıkalyq qatynastyń tórine shyqty. Elge, qoǵamǵa, bızneske endi qylmystyq quqyq pen quqyq teorııasynyń mamany emes, kerisinshe jeke quqyqty, azamattyq quqyqty jetik biletin, kelisimshartpen jumys isteıtin, sotta ókil bola alatyn, jyljymaıtyn múlik, muragerlik, qarjy, qurylys, turǵyn úı qatynastary, zańdy tulǵalardyń quqyqtyq júıesine júırik mamandar qajet boldy. Bul sala kenje qalǵandyqtan maman tapshylyǵy týyndady. Qazir de jaǵdaı kóp ózgere qoıǵan joq.
Sonymen qatar zań fakýltetterindegi oqytýshylardyń basym bóligi qylmystyq quqyq pen teoretıkter nemese jalpy jarııa quqyqtyq salanyń mamandary ekeni belgili. Al bul mamandardyń qurastyryp, oqytatyn bilim berý baǵdarlamalary naryqtyń qajettiligin qamtamasyz etýi múmkin be? Ýaqyt talabyna saı baǵdarlama jasaǵannyń ózinde ol pánderdi óz mamany emes, basqa sala mamany júrgizse, odan nátıje shyǵa ma? Problemanyń basty túıini mine osynda.
Úshinshi túıin – til máselesi. Onsyz da elimizde sany az azamattyq quqyq mamandarynyń 90 paıyzy orystildi. Ataqty sıvılıst ǵalymdarymyz kóbinese Reseı doktrınasymen sýsyndaıdy, shákirtteri de tek sol jaqtan nár alyp, sol eldiń ǵalymdaryn negizge alady. Al Jańa Qazaqstanǵa Reseı doktrınasynan táýelsiz, taza Eýropa quqyq mektepterin (tipti common law júıesine kiretin Ulybrıtanııa, AQSh ta emes) negizge alyp, jumys isteı alatyn, memlekettik tilge jetik zańgerlerden quralǵan óz mektebi qajet. Quqyq tili qazaqsha qalyptasýy úshin ádilet júıesi, sottar, zań shyǵarýshy bılik, quqyq ǵylymy taza memlekettik tilde sóıleýi qajet.
Bizde zańdar aldymen oryssha jazylyp, qazaqshaǵa keıin aýdarylatyny barshaǵa málim. Aýdarmadan týyndaǵan qateler qomaqty bir maqalaǵa júk bolarlyqtaı. Eń qıyny bul olqylyqtar azamattarymyzdyń quqyqtaryn shektep qana qoımaı, kún sanap kóbeıip kele jatqan qazaqtildi aýdıtorııanyń narazylyǵyn týdyrýda. Birinshiden, aýdarma zań qarapaıym azamattardy bylaı qoıǵanda kásibı zańger mamandardyń ózine túsiniksiz. Ekinshiden, túsiniksiz zańmen jumys isteý qolaısyz bolǵandyqtan tergeý amaldary, sot prosesi orys tilinde júrgiziledi. Memlekettik tilde jumys isteı alatyn kadr tapshylyǵynan oryssha jetik bilmeıtin, tipti túsinbeıtin azamattardyń sot prosesi oryssha ótýde, osylaısha, olardyń konstıtýsııalyq quqyqtary shektelýde. Eń bastysy, bul olqylyqtar zań fakýltetterindegi qazaqsha toptarda oqıtyn stýdentterdiń bilim sapasyna keri áserin tıgizýde. Zań tilin túsinbeı qınalǵan stýdentter kóp jaǵdaıda orys toptaryna aýysyp jatady. Sondyqtan stýdent sany kóp qazaq tobyna qaraǵanda sany az bolsa da túsinikti zańnama, sapaly jazylǵan kitappen oqyǵan orys toptary túlekteriniń bilimi de, jumysqa ornalasý deńgeıi de áldeqaıda joǵary. Bul másele tez arada rettelip, qajetti jaǵdaı jasalmasa keıinnen kúrdeli áleýmettik problemalarǵa túrtki bolýy yqtımal.
Elimizdegi demografııalyq jaǵdaı nazarǵa alynsa, qazaqtildi aýdıtorııanyń jyl saıyn eselep kóbeıetini belgili. Al ádilet júıesi, sottar, prokýratýra, quqyq qorǵaý organdary, zań fakýltetteri bul tolqynǵa qanshalyqty daıyn? Kitap dúkenderine kirip, quqyqtyq ádebıet bólimine qarasańyz qazaqsha kitap tabý qıyn. Bar kitaptyń basym bóligi oryssha, deni reseılik zańger ǵalymdardyń eńbekteri.
Sol sebepti qazirgi tańda memleketimizdegi quqyq salasynyń basty máseleleriniń biri – qazaqtildi zańgerlerdiń (onyń ishinde, ásirese azamattyq quqyq mamandarynyń) sanyn kóbeıtý, sapasyn arttyrý bolyp otyr. О́ıtkeni bul qazirgi zamannyń talaby, qoǵamnyń qajeti.
Joǵaryda atalǵan túıinderdi sheshý maqsatynda eshkimge jaltaqtamaıtyn táýelsiz qazaqstandyq quqyq mektebiniń negizin qalaý úshin tikeleı Memleket basshysyna baǵynatyn «Jeke quqyqty zertteý ınstıtýtyn» qurýdy usynamyz. Buǵan mysal retinde Reseı prezıdentine qarasty «Jeke quqyq zertteý ortalyǵyn» alýǵa bolady. Reseılikter jeke quqyqtyń mańyzyn, naryqtyq qatynastarǵa kóshýde zańnama júıesinde týyndaıtyn problemalardy sheshý joldaryn erte boljap, osyndaı ınstıtýtty 1991 jyly quryp tastaǵan.
Bul ortalyqtyń basty maqsaty – memlekettegi zańnamany jańa ekonomıkalyq qatynastarǵa sáıkestendirý. Ortalyq Reseıdiń jańa azamattyq kodeksin, ıaǵnı memlekettiń ekonomıkalyq konstıtýsııasyn ázirledi. Bizdiń Qazaqstannyń Azamattyq kodeksiniń negizinde de osy ortalyq daıyndaǵan úlgi azamattyq kodeks jatqany qupııa emes. Ortalyq osymen qatar Reseıdiń azamattyq zańnamasyn jetildirý baǵytynda basqa da kóptegen joba boıynsha aýqymdy jumys atqaryp keledi.
Tikeleı Memleket basshysynyń qadaǵalaýynda bolatyn «Jeke quqyqty zertteý ınstıtýty» qandaı mindetter atqarýǵa tıis?
Birinshi mindet – eýropalyq sıvılıstıka mektepteriniń dástúrin negizge ala otyryp, memlekettik tilde jumys isteıtin qazaqstandyq sıvılıstıka mektebin qalyptastyrý.
Ekinshi mindet – memleketimizdegi zań shyǵarý prosesin qazaqylandyrý. Árbir azamat óz tilinde, júıeli de túsinikti jazylǵan zańdarmen ómir súrýge quqyly. Ol úshin aldymen qazirgi qoldanystaǵy zańnamalyq aktilerge ǵylymı saraptama jasap, qazaqsha jáne oryssha nusqa arasyndaǵy aýtentıkalyq aýytqýlardy jáne termınologııalyq qatelerdi retke keltirý jumystaryn júrgizý qajet. Osylaısha, qazaqsha quqyq tili birtindep bir júıege kelmek.
Úshinshi mindet – ádilet júıesin (sot, prokýratýra, ádilet) qazaqsha sóıletý. Osy maqsatta (oryssha aýdarmadan táýelsiz) praktıkalyq, yqsham da yńǵaıly, fılologterdiń qatań talaptarynan ada qazaqsha quqyq tiliniń standartyn qalyptastyrý kerek. Zań shyǵarýshy bılik, zań fakýltetteri, ǵylymı orta jáne ádilet júıesinde osy tildiń birkelki qoldanysyn jolǵa qoıý úshin damý josparyn jasaý, nasıhattaý jáne bul proseske júıeli túrde qoldaý kórsetý.
Tórtinshi mindet – elimizdiń azamattyq zańnamasynyń problemalaryn sheshý maqsatynda Májiliske ǵylymı negizdelgen usynystar daıyndaý. Sonymen qatar zań fakýltetteriniń azamattyq quqyqtyq baǵyttaǵy akademııalyq jáne ǵylymı zertteý jumystaryn damytý maqsatynda júıeli qoldaý kórsetý.
Besinshi mindet – naryqtyq qatynastardy, kásipkerlikti damytý maqsatynda azamattyq quqyq salasynda túbegeıli reforma jasaý, Azamattyq kodekske naryqtyń, bıznestiń yńǵaıyna sáıkes ózgerister engizý. Azamattyq quqyqtyń monıstik júıesinen bas tartyp, azamattyq quqyqtyń ishinen – saýda, bank, baǵaly qaǵazdar, korporatıvtik quqyqtar sııaqty baǵyttardy bólip shyǵaryp, óz aldyna derbes quqyq salasy retinde qalyptastyrý.
Altynshy mindet – azamattyq quqyq salasyndaǵy nemese osy salamen baılanysty kez kelgen zań jobalaryna jáne olardyń tujyrymdamalaryna saraptama júrgizý.
Jetinshi mindet – Túrki memleketteriniń odaǵy jáne Orta Azııa elderiniń odaǵy uıymdarynyń sheńberinde azamattyq zańnamany damytý jáne ýnıfıkasııalaý turǵysynan ǵylymı zertteýler jasap, zańnamalardyń birkelkiligin qamtamasyz etý turǵysynda jumystar atqarý.
Árıne, zań fakýltetterinde, ǵylymı ortada keńestik kezeńnen bastaý alyp qalyptasqan, qazirgi zaman talabyna kereǵar bolsa da ústemdigi jalǵasyp kele jatqan oı-pikirler men praktıkanyń bir sátte ózgerýi qıyn. Biraq bul máseleler ǵylymı ortada, qoǵamda aıtylyp, jazylyp, talqylanýy kerek. Ásirese, dıalog pen mámileniń joǵary mádenıetin qalyptastyrýdy maqsat tutqan Jańa Qazaqstanda. О́ıtkeni ár azamaty oıyndaǵysyn erkin aıta alatyn qoǵamda ǵana halyqtyń jasampazdyq áleýeti artyp, ómirdiń barlyq salasy damyp, gúldenetini anyq.
Marat AHMADI,
zańger, PhD