Bıylǵy aerosanaq qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda kıik sany 1 318 000 basqa jetti. Osy kıiktiń basym bóligi, ıaǵnı úshten ekisi Edil men Jaıyq arasyn mekendeıtin Oral popýlıasııasyna jatady.
Jer daýy órship tur
Batys Qazaqstannyń baıtaq dalasyn sary saǵymǵa toltyrǵan úıir-úıir kıik búginde talaı adamnyń bas aýrýyna, tipti qaıǵy-qasiretine aınalǵan. Ǵylymı tujyrymdama boıynsha erkin ósip, kóbeıýi úshin árbir kıikke keminde 20 gektar jer qajet. Al oblysta bıyl resmı esep boıynsha kıik sany 801 myń basqa jetti. Jergilikti halyq naqty sıfr budan eki ese kóp ekenin aıtady. Aqbókenniń Oral popýlıasııasy jaılaıtyn aýmaqta eń kóp degende 300-350 myńnan aspaýǵa tıis. «О́ńirdegi bóken sany oblystyń syıymdylyq deńgeıinen baıaǵyda asyp ketti». Bul – oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń bólim basshysy Qaırat Qadeshevtiń sózi.
Aldaǵy shilde aıynda Úkimet qaýlysymen «Bókeı ordasy» memlekettik rezervaty men «Ashyózek» tabıǵı qaýmaly qurylýǵa tıis. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Álııa Shalabekovanyń aıtýynsha, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq 1 shildeden bastap naqty iske kirisedi. Buǵan respýblıkalyq bıýdjetten 390 mln teńge qarjy bólinedi. Tabıǵı aýmaqtyń jalpy aýdany – 650 myń gektar. Aýmaqta shamamen 250 myńdaı kıik bolady.
Kıikke enshilep otyrǵan aýmaq 650 myń gektar, degenmen búginde aqbókenniń Oral popýlıasııasy Batys Qazaqstan oblysynyń 6 aýdanynda, jalpy kólemi 4 mln gektar aýmaqta kóship-qonyp júr. Birqatar sharýa qojalyǵynyń da jeri, ortaq qoǵamdyq jaıylym men shabyndyq alqaptary da kıik tuıaǵynyń astynda qalǵan.
– Sońǵy on shaqty jyl ishinde Jańaqala óńiri óte qıyn jaǵdaıǵa ushyrady. Birinshiden, halyq jumyssyzdyqtan qınalsa, ekinshiden, kıik sanynyń eselep kóbeıgeni kóptegen qolaısyzdyq ákeldi. 1999 jyldan bastap kıik aýlaý jóninde moratorıı jarııalandy. Árıne, kıik saqtalýy kerek. Mıllıondaǵan jyldan beri adam balasymen qatar ómir súrip kele jatqan janýar ǵoı. Biraq kez kelgen nárse mólsherden assa, mazasy ketedi. Kıikke dep bólingen jerdiń 85 paıyzy – Jańaqala aýdanynyń jeri. Halyq jerden tapshylyq kórýde, – deıdi jańaqalalyq Tynyshtyq О́teshqalıev.
Kıik sanynyń tym kóbeıip, mal sharýashylyǵyna zııanyn tıgizip jatqany jóninde sharýalar narazylyǵy Parlament pen Úkimet qabyrǵasyna deıin jetken edi. Oblysta kıik jaılaǵan jerlerde Jánibek aýdanynan – 258, Jańaqala aýdanynan – 199, Bókeı orda aýdanynan – 274, Qaztalov aýdanynan 353 sharýa qojalyǵy mal ósirip, aýyl sharýashylyǵymen aınalysady eken. Olar tórt túliktiń jaıylymy, mal azyǵyn daıyndaý, basqa da máselelerde kóptegen qıyndyqqa tap bolǵan.
– Sońǵy bes jylda osy máseleni kóterip barmaǵan jerimiz, baspaǵan taýymyz qalmady. Sharýashylyqtar bankrottyń aldynda tur. Buryn 500 bas iri qara ustaıtyn edik, qazir 50 bas qana qaldy. Meniń 589 gektar jerim bar, biraq jylda shóp shaba almaı qalamyn. Erte kóktemde qaptap kıik keledi. Osy jerde tóldeıdi. Ony aıdaýǵa bolmaıdy deıdi. Bizdiń máselemizben bas aýyrtyp jatqan eshkim joq, – deıdi Jánibek aýdany Jaqsybaı aýylyndaǵy sharýa qojalyǵynyń ıesi Jaqsybek Qarataev.
Sot úkimi tym qatal
Jaqynda Jańaqala aýdanynda bir top turǵyn kıik múıizi úshin sottalǵan azamattardyń máselesin kóterip, kóshege shyqty. 2022 jylǵy 29 naýryzda Jańaqala aýdandyq sotynda sırek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen kıik janýaryna zańsyz ańshylyq jasap, múıizderin ıemdenip, ekologııalyq qylmystar jasaǵany úshin 11 azamat uzaq jylǵa sottalǵan edi.
– Azamatymyz 7 jyl 3 aıǵa sottalyp ketti. Kún saıyn qymbatshylyq, kámeletke tolmaǵan 6 balamdy qalaı asyraımyn? Qorǵaýshysynan aıyryp, tiri jetim qyldy ǵoı, – dep jylaıdy Nurlybek Jangereevtiń joldasy Altynshash Baıqonaqova.
– Sottalǵan jigitterdiń árqaısysy 160 mln teńgeden aıyp tóleýi kerek. Sonda zań oryndary bizdi otbasyn asyraý úshin qaıtadan qylmysqa ıtermelep otyr ma?! Eshkimge paıdasy joq, dalada qańǵyp júrgen kıik úshin. Sottalyp otyrǵan jigitter qoǵamǵa eshqandaı zalal keltirgen joq. Olardyń kinásiz ekenin aýyldyń bári biledi. Bir vıdeonyń kesirinen isti boldy. Men Qylmystyq kodekstegi 339-baptyń qaıta qaralýyn, baptyń tarmaqtalýyn suraımyn. Kúıeýimniń jazasy ádiletsiz boldy. Balalarym kúnde «ákem kele me?» dep suraıdy. Biz jas otbasymyz, Balalar jyly, otbasy jyly degen qaıda? – deıdi Uljamal Meńdihanqyzy. Onyń kúıeýi Zeınolla Temirbekov da 7 jyl 3 aı merzimge sottalǵan.
Biz sóılesken Maral Serjanqyzy da kámeletke tolmaǵan 4 balasymen jalǵyz qalyp, eńirep otyr. Aıtýynsha, zań oryndary kúıeýi Janarbek Maksımovtiń kináli ekendigine bultartpas dálelder taba almaǵan. Aıta keteıik, osy iste sottalýshylardyń kóbi kıikti atpaǵanyn, óltirmegenin, tek dalada jatqan ólimtikten múıizdi kesip alǵanyn aıtqan. Sebebi aıyptalýshylardyń jartysynan kóbi jumyssyz. Al kıik múıizin qymbat baǵaǵa satyp alatyny jóninde habarlandyrý tolyp tur.
– Konstıtýsııa boıynsha jerdiń asty-ústi baılyǵy halyqtiki bolýy kerek. Biraq olaı bolmaı tur ǵoı. Kıik degen qazir aýylǵa kirip ketti. О́sip kóbeıgeni sondaı, birin-biri tapap óltirip jatyr. Aýylda turatyn aǵaıyn kıiktiń zardabyn kórip otyr. Sottalyp ketken 11 jigittiń eshqaısysyna týystyǵym joq, bárin de tanımyn, úlgili otbasynan shyqqan balalar. Bári de sen tur, men ataıyn deıtin azamat jigitter. Erkegi kóp te azamaty joq qoǵamda aýyldyń betke ustar jigitterin aparyp qamap tastady. Osy 11 úıden 50-60 bala tiri jetim qaldy. Kósheden kórsem, betine qaraı almaımyn, – deıdi aýyl azamaty Qobylan Muhanbetov.
Halyq bir jaǵynan bir bas kıik úshin bekitilgen qunnyń da óreskel artyq ekenin aıtady. Sot úkiminde
1 bas kıiktiń baǵasy – 500 AEK, ıaǵnı 2 083 500 teńge ekendigi kórsetilgen. «Bul qaıdan shyqqan baǵa? Iri maldyń baǵasy munyń shıregine jetpeıdi. Eń tómengi jalaqy 60 myń teńgeni ekiniń biri aýylda ala almaıdy. Sonda bul qalaı bolǵany?», dep kúıinedi jergilikti halyq. «Kez kelgen sot úkimi eń aldymen izgilik qaǵıdalaryn alǵa shyǵarýy kerek edi. Shynymen de kıik óte kóbeıip ketti, dalada ózinen ózi qyrylyp jatyr. Ásirese kúıekten keıin tekeler zoryǵyp óledi. Bul tabıǵattyń zańy. Sol aram ólgen kıiktiń múıizin aqshaǵa qyzyǵyp alǵan jigitterge tym qatań jaza berildi dep oılaımyn. Olar da múıizdi qaıbir jetiskennen jınady deısiń?», deıdi aýyl muǵalimi Qaharman Zınýllın.
Mine, Batys Qazaqstan oblysynda aqbókendi arnaıy qorǵaýǵa alyp ósiretin rezervat pen qaýmal ashylýyna az ýaqyt qana qaldy. Biraq rezervat aýmaǵynan tys jerdegi kıiktiń taǵdyry ne bolady? Oral popýlıasııasynda sany artyp ketken janýar sany qalaı rettelmek? О́zge óńirge kóshire me? Álde atýǵa ruqsat berile me? Bul jaǵy áli belgisiz.
Batys Qazaqstan oblysy