Júrektiń notasynda óz áýenińdi tabý úshin adasýǵa da bolady. Eń durys sóılemdi quraý úshin myń, mıllıon sózdiń bári erkińde. Salǵan sýretińe úılesimdi tústi tabý úshin san boıaýdy qoldan asyq. Biraq sonyń bárine qansha ýaqytymyz bar eken?.. Súıip, sezip, jazyp, taýyp úlgeremiz be?.. Eń sońǵy ánin shyrqaı almaı ketkender bar ǵoı.
«Sýretker (qylqalam sheberi me, sóz sheberi me, álde sazger me – mańyzdy emes) óziniń eń sońǵy shyǵarmasyn aıaqtap úlgermesten, ómirden ótti».
Mosart óleriniń aldynda jazǵan rekvıemniń núktesi qoıylmaı qalǵanyna ókinish bildirgen. «Janaza kúıin jazshy bir, Mosart!» degen jan mıftik keıipkerge aınalyp ketkenimen, rekvıemdi qaıtys bolǵan áıeline arnap jazdyrǵan Frans fon Valseg ekeni aıan. Eger Mosartqa rekvıemdi jazýǵa tapsyrys bermegende mundaı qasiretti de qasıetti ǵajap saz jazylmaıtyn edi desedi.
Graf Valseg ózi de áýesqoı kompozıtor. Alaıda ol kóp týyndyny basqa sazgerlerge aqysyn tólep jazdyryp, óz atynan jarııalaıtyn bolǵan. Mosartqa tapsyrys bergende de rekvıemniń avtorlyǵyn qupııa ustaýǵa shart qoıady. Sóıtip «Janaza kúıin» óz atynan shyǵarǵysy kelgen. Biraq kompozıtor syrqatyna baılanysty shyǵarmany aıaqtaı almady. Mosart osy týyndyny jazý kezinde óz ólimin sezgen desedi. Tuńǵıyq syrly jan dúnıesinde azaly rýhpen úndesken sazdyń ǵasyrlar boıy óz bıigine kóterilip, joǵary baǵalanǵany sondyqtan shyǵar. Mosarttiki deıtin bul rekvıemde Zıýsmaıerdiń de qoltańbasy bar. Alaıda Zıýsmaıer bul shyǵarmany aıaqtaýǵa Mosarttyń jary Konstansııanyń tapsyrmasymen kirisken. Endi bir derekte qalaı aıaqtaý keregin jas kompozıtorǵa Mosart ózi nusqaǵan deıdi.
Bir Amadeıdiń emes, talaı sýretkerdiń júrek syry aıaqsyz qalǵan. Máselen, Shýberttiń № 8 sımfonııasy da bitpegen kúıde qaldy. Kompozıtor eki bólimdi támamdaǵan soń úshinshi bólimdi bastaǵan qalpynda umytyp ketken. Keıbireýler ómiriniń sońǵy alty jylynda qansha talpynsa da, úshinshi bólimin aldyńǵy eki bólimnen asyryp jaza almaǵandyǵyn aıtady. Sodan keıin de núktesin qoıa almasa kerek.
Qansha talant desek te, kóńildegini dál jetkizetin sulý sózdi, kórkem sazdy tabýdan qıyn ne bar? Sonda da sazgerdiń joıqyn kúshpen daýyldaı bolyp kelip, birden damyldaı qalyp názik te muńly ıirimge ulasatyn eki bólimdi sımfonııasy talǵamdy tyńdarmannyń júregin terber týyndyǵa aınaldy.
Brýknerdiń №9 sımfonııasynyń da taǵdyry osyndaı. Sazger densaýlyǵy syr bergen soń 3-bólimdi aıaqtap tórtinshi bólimniń qurlymyn ǵana syzyp úlgergen. Sońǵy bólimdi basqalar qansha jazyp shyǵýǵa tyrysqanymen, syryn taýyp, sazyn eshkim dál keltire almady. Al osy sımfonııada óz ýaqytynan tysqary, zamanynyń shekarasyn buzyp, basqa álemge jeteleıtin tylsym bar. Ásirese úshinshi bólimde ómirmen qoshtasqan kompozıtordyń ishki kúıi anyq jetkendeı. Jazylyp úlgermegen tórtinshi bóliminde de torǵa qamalǵan qustaı usha almaı jan muńy qalǵan shyǵar?..
«Bálkim bul onyń ǵumyr boıy aıtýǵa talpynǵan eń sońǵy aqqý áni me eken, biz taǵdyrdyń ádiletsizdigine kúıinemiz». Rasynda osy bir qubylys dúnıedegi ádiletsiz áreketteı sońy joq týyndylarǵa sonsha qumartyp, shirkin, aıaqtalmaı qalǵan sóılemniń sońǵy núktesine deıin qandaı syr qalǵanyn bilsek, myń áýenniń sońǵy notasyndaǵy júrektiń sazy ne ekenin dál tapsaq, talaı sýretshiniń aıaqtalmaǵan kartınasyna jetpeı turǵan boıaý mynaý dep aıta alsaq degen oıǵa qalamyz. Syryna qana almaı qalǵan sulýlyq qupııasyna elitip, adamǵa áldebir tylsymdaı kóretini nesi? Tipti adamzat sol jumbaqty sheship, aıaqtaýǵa talpynady. О́mirde de, ónerde de árkimniń óz ólshemi, sezim-túısigi bar. Ol bireýdiń qalybyna syıa ma eken? Sońǵy án sol qupııasymen de qundy.
Aıtolǵan JÚNISHAN,
Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti