Qazaq qarasóziniń has sheberi M.Áýezov pen jyr alyby J.Jabaev arasyndaǵy sabaqtastyq – qaı zamanda da mańyzy arta beretin asa ómirsheń taqyryp. Bıyl akademık jazýshy M.Áýezovtiń týǵanyna 125 jyl tolsa, ǵulamanyń daryndy shákirti, sarqytyn jep, aq batasyn alǵan kórnekti folklortanýshy, túrki-mońǵol halyq murasyn keshendi zerttegen maman Bekmurat Ýahatovtyń ómirge kelgenine 90 jyl toldy. Bilikti ǵalymnyń sonaý 1972 jyly jazǵan «Jambyl jáne Muhtar» atty zetteýi búgingi oqyrmanǵa da tereń oı salary anyq.
Qazaq ádebıetiniń qos báıteregi: Jambyl men Muhtar egiz týǵan eki arys. Jákeń – kóp ǵasyrlardy kóktep ótken jyr alyby, tókpe jyrdyń táńirisi bolsa, Muhań – qarasózge des bermeıtin uly prozaık, álemdik ádebıet klassıkteriniń biri. Ekeýi de – el maqtanyshy, halyq qalaýlysy, qazaq sovet ádebıetiniń negizin salýshy. Biri – jazba ádebıettiń, ekinshisi – aýyz ádebıetiniń shańyraǵyn kóterýshi kórkómsóz zergeri.
Jambyl men Muhtar – bir dáýirdiń, bir zamannyń adamdary. Ekeýiniń ómir súrgen, qyzmet etken ýaqtysy da bir.Muhtar Áýezov sózimen aıtqanda, ekeýi de – úsh birdeı qoǵamdyq, tarıhtyq formasııadan ótip kep turǵan óner ıeleri.
Jambyl tvorchestvosy týraly úlken, óristi oılar aıtýmen qosa Muhań bir kezde qart aqynnyń kórkem kelbetin jasaýdy da armandaǵan. Teginde, asyl aǵaǵa degen qımas dostyq sezimi Muhań ómiriniń sońǵy mınýtyna deıin sýymaı, shaıqalmaı jetken sııaqty. Buǵan 1957 jyly jazýshyǵa erip, Jambyl aýylyna barǵan kezimde kózim jetti. Muhań qashan keter-ketkenshe Jákeń esimin aýzynan tastamaı, ekiniń birine: «Jákeńnen aýysqan aqyndyǵyń bar shyǵar», – dep otyratyny áli esimde. Orys dostary kelgende Muhań Jambyl aıtyp tópeı jónelgen jyrlardy qolma-qol, sol jerde ilese otyryp aýdaryp bergenin jáne sol aýdarǵandarynyń bári sonshalyqty dál, ári beıneli bolyp keletinin Ábdilda aǵamyzdyń aıtýynan da estidik. K.Fedın birde: «Kórkemsóz zergerine degen súıispenshilik tek onyń óneriniń bıiktigi úshin ǵana emes, adamshylyǵynyń bıiktigi úshin de artady» degen bolatyn. Mine, osy pikirdiń shyndyǵyn Muhtar men Jambyl arasyndaǵy dostyq, aǵa-inideı tel ósken tatýlyqtan da kórýge bolady.
Sóıtip, Jambyldy jaqsy bilgen, ári ony ózine aǵa, dos tutqan Muhtar Áýezov endi Jákeńdi kórkem prozada kórsetýdi oıǵa alady. Sol maqsatpen Muhań «Abaı» epopeıasynyń sońǵy tórtinshi kitabyna Jambyl beınesin qosqan. Avtor munda Ábish pen Jambyldyń jolyǵysýyn sýretteıdi. Jambyl Vernyı qalasynda syrqattanyp jatqan Ábishke keledi. Kesh boıy Maǵash pen О́tegeldige Abaıdyń kóp óleńderin aıtqyzyp, tańdana tyńdaıdy. «Qalyń elim qazaǵym, qaıran jurtym» degen óleńdi estigende Jambyl qozǵalaqtap, qatty tolqyp, ózinshe bir oı túıedi. «Qasıet qaıda, qazyna qaıda desem, Abaıda eken ǵoı, múldem tegi! Atam zamannan beri «Qaban aqyn aıtty», «Qulanaıan Qulmambet, Dýlat, Máıkót, Shapyrashty Súıimbaı quıyndaı soqty – «dańǵyl shapty» degenimizdiń bári myna jerde eken ǵoı. Abaı darııa bolǵanda, bylaıǵy júrgen bárimiz, jar, shuqanaq ekemiz ǵoı táıiri, shirkin. Birdi kúldirip, birdi juldyryp aıtady desek te tabatyndy tappappyz da! Elge pana, eske dana aqyl da, ónege de bir ózinde turmaı ma!? Qushtar ettiń, qumar ettiń, Maǵashym. Seniń jaqsy ákeń, meniń jaqsy aǵam bolsyn, uqtyń ba, jetsin osym! Dýaıdaı dýaı sálemim osy bolsyn», deıdi.
M.Áýezov, ásirese, Jambyl beınesin sýrettep, onyń sóıleý tilin berýge kelgende erekshe bóten óner baıqatqan. Ol aldymen Jambyldyń óz basyn, onyń sergek, alǵyr, aqyn janyn aqynsha túsine biletin shabytty óner ıesi ekenin aınytpaı tanytsa, onan soń Jetisý qazaqtarynyń sóıleý ereksheligine tán stıldik ózgeshelikti sonshalyqty dál jetkize bilgen. Bir qyzyǵy Muhtar Áýezov romanyndaǵy osy dıalog pen Jambyldyń «Abaı sýretine» degen óleńiniń arasynda kóp jaqyndyq bar. Teginde, jazýshy Jambyl beınesin jasar aldynda aqyn óleńderin áldeneshe aqtaryp qarap, oı eleginen ábden ótkizgen sekildi.
Keıin Ábish qaıtys bolǵanda Jambyl Maǵashtar jatqan úıge taǵy da keledi. Ol Ábishti joqtap, alystaǵy asyl azamat uly Abaıdyń jaraly júregin jubatyp: «Sálem aıt barsań Abaıǵa» degen óleńimen, sálem joldaıdy. Bul sóz kóńil aıtqan, jaraly júrekti jubatqan talaı adal, dos peıilden til qatqan sóz edi.
M.Áýezov Jambyldyń syrtqy bet-álpet, keskin-kelbetin de, ishki-jan syrlaryn da súısine sýrettep, sheber sıpattaıdy. Jambyl ádettegiden tys, ózgeshe áńgime ústinde, ásirese, óziniń qyzyl kúreń júzin otyrǵandarǵa qaratyp, mol býryl saqalyn silke sóıleıdi. «Aıtar sózi tiliniń ushy emes, erniniń ushynda degendeı tógilip lypyp turǵan... Kishileý ótkir qoı kózdi, qyzyl-kúreń júzdi Jambyl aqyn ústel basyndaǵy bar jurtty jadyratyp, máz qyldy». Maǵash «endi otty kózdi, ajarly aqynnyń jalpaq júzin, keń mańdaı, kesek bitimin jıi tamashalap otyrdy».
Ásem aıshyqty osy joldarda Jambyldyń anyq ómirlik, tarıhı dál portretin bere otyryp, jazýshy onyń aqyndyq syr-sıpatyn uqtyratyn minez ereksheligin de umytpaıdy. Sóıtip, M.Áýezov «Abaı joly» atty epopeıasynda jyr alyby Jambyldyń psıhologııalyq tebirenisin, alǵyr aqyn júreginiń jalyn atqan asaý bulqynysyn jeke adamdyq úlken tuǵyrǵa kótere sıpattaıdy.
Mine, qazaq ádebıetiniń kún shýaqty asqar bıigi, halqymyzdyń maqtan tutar qos eren júırigi bir kezde osylaısha, júrekke júrek qosyp, aınymas berik dostyq tapqan.
Bekmurat ÝAHATOV