Konstıtýsııanyń barlyq normalaryna sáıkes keletin, qoǵam ádil jáne teńgerimdi dep tanyǵan, sot tóreliginiń tıimdi iske asyrylýyn qamtamasyz etetin sot júıesin qurýdyń joly qandaı? Sot reformasynyń búgingi shyndyǵy nede? Damý perspektıvalarynyń alǵysharttary qalaı belgilenýi qajet? Elimizde júrgizilip jatqan sot-quqyqtyq reformalarǵa qatysty osy suraqtarǵa «Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń otstavkadaǵy sýdıalary» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy О́mirserik Qojabaev jaýap berdi.
– О́mirserik Saǵyndyquly, siz bir sózińizde «Biz «reformalar úshin reformalar» qaǵıdatyn jaqtamaımyz» degen ekensiz. Elimizdegi sot jáne quqyq qorǵaý júıelerin qaıta qurý máselesin túpkilikti sheshim úshin ne qajet?
– Sot salasyndaǵy tájirıbesi bar mamandar retinde biz kemshilikter men qatelikterdi kórsete otyryp, bıliktiń negizgi memlekettik ınstıtýttaryn reformalaýǵa kómektesýge mindettimiz. Shyny kerek, 30 jyldyq turaqty reformalar kózge kórinetindeı nátıje shyǵara almady. Bul jaǵdaı máńgilikke sozyla almaıdy. AQSh-tyń 16-prezıdenti Avraam Lınkoln aıtqandaı, «Az topty ómir boıy aldaýǵa bolady. Búkil halyqty az ýaqyt aldaýǵa bolady. Al búkil halyqty ómir boıy aldaýǵa bolmaıdy».
О́kinishke qaraı, ótken 30 jyl ishinde jańadan taǵaıyndalǵan basshylardyń birinshi kezekte ózderine senip tapsyrylǵan vedomstvony bolsyn-bolmasyn reformalaıtyn teris tájirıbe qalyptasty. Biz reformalaýdyń sheksiz prosesine olardyń naqty ózektiligi men qajettiligin eskermesten, progressıvti reformatordyń beınesin jasaý úshin ǵana qatystyq. Osyndaı aldanysh jolmen júrip qoǵam úshin eń mańyzdysy – týyndaǵan quqyqtyq máseleni ádil sheshý ekenin umytyp kettik.
Júrgizilip jatqan reformalarǵa udaıy taldaý jasap otyrý qajet. Olardyń aralyq nátıjeleri qandaı? Sapasy syn kótere me? Tirshilikke qabiletti me? Qurǵaq formaldy tásildi joıý qajet. Naqty nátıjelerge qol jetkizbeıinshe basshylardyń júrgizilip jatqan reformalar úshin jaýapkershiligin kúsheıtý kerek.
Máselen, sońǵy 3 jylda Azamattyq is júrgizý kodeksi eki ret qabyldandy. Eger birinshi redaksııa sapasyz bolsa, onda nege mundaı sapasyz jumysqa quqyqtyq baǵa berilmedi? Nelikten eshkim jaýapkershilikke tartylmady? Ekinshi jobada túbegeıli ne ózgerdi? Sondaı-aq 2015 jyldan bastap jańa Qylmystyq jáne Qylmystyq is júrgizý kodeksteri qabyldandy. Alaıda, qoldanysqa engizilgenge deıin jarty jyl ishinde osy normatıvtik-quqyqtyq aktilerge birneshe ret ózgerister engizildi. Demek engizilgen reformalar ınstıtýsıonaldy emes, termınologııalyq sıpatta boldy. Al bul olardyń daıyndyǵynyń sapasyzdyǵyn kórsetedi.
– Normatıvtik-quqyqtyq aktilerdegi mundaı shıkilikter sotqa deıingi tergep-tekserý prosesine de kedergisin keltiredi. Solaı emes pe?
– Shyndyǵyn aıtqanda, burynǵy qylmystyq is júrgizý tártibi áldeqaıda túsinikti jáne tıimdi bolatyn. «Jańa» kodıfıkasııalanǵan aktilerdiń mátinderine ister boıynsha sot-tergeý praktıkasyn edáýir jaqsartatyn jáne qoǵamnyń ıgiligi úshin qyzmet etetin ózgerister engizilmegen. Ony kelip Uly reforma dep ataımyz. Mundaı reformalardyń sońy nege ákelip soqty? Keshegi «Qasiretti qańtar» oqıǵasyna túrtki bolǵan sebepterdiń biri osynda jatyr. Jumys istemeıtin konstıtýsııalyq ádilettilik qaǵıdasy – qańtar tragedııasynyń trıggerleriniń biri. Al aldaǵy ýaqytta osyndaı qandy oqıǵalardyń qaıtalanýyna jol bermeý bizdiń ortaq azamattyq mindetimiz bolyp tabylady.
Azamattyq qoǵamnyń sot, quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyna qoıar úlken talaptary bar ekeni túsinikti. Laýazymdy tulǵalar men azamattardy zańsyz jaýapkershilikke tartý, azamattyq ister boıynsha sheshimderdi tapsyryspen shyǵarý faktileri sııaqty keleńsizdikterge jol bermeıtin tetikter qajet.
Adamdardyń erikti tobyn qylmystyq proseske tartyp, keıinnen olardy sottap, qylmystyq isterdi qozǵaıtyn sátsiz tájirıbeni toqtatý kerek. Al qylmystyq qýdalaýdyń barlyq satysyna qatysqan laýazymdy adamdar jaýapqa tartylýy tıis. Mundaı tájirıbe keńestik kezeńde bolǵan. Ol kezde kinásiz adamdardy qylmystyq jaýapkershilikke tartqan adamdar, kem degende, qyzmetterinen bosatylatyn. Al qazirgi júıe «áıdik istiń áttegen-aılary bolmaı turmaıdy» degen qaǵıdat boıynsha jumys istep keldi. Osynyń barlyǵy talaı mansapty buzyp, tálkekke túsken taǵdyrlardyń sanyn arttyryp, osy salalarda júrgen mamandardyń bedeline nuqsan keltirdi.
– Qazir adam quqyǵyn qorǵaýdyń jańa úlgisi – úsh býyndy modeldi engizý keń kólemde júrgizilip keledi. Polısııa, prokýratýra men sot ókilettilikteriniń ara-jigin naqty ajyratyp beretin jańa modeldiń ereksheligi nede?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda adam quqyn qorǵaýǵa birden-bir jaýapty – úsh býyndy model qurýdy tapsyrdy. «Bizge azamattardyń quqyǵyn zamanaýı turǵydan qorǵaýdy qamtamasyz etetin jáne joǵary halyqaralyq talaptarǵa jaýap beretin úlgi kerek», dep onyń negizgi baǵyt-baǵdaryn da aıqyndap berdi. Sebebi Prezıdent aıtqandaı, «Qylmystyq istegi qatelik adam taǵdyryn ózgertetinin esten shyǵarmaý kerek». Bul – zańdylyq pen ádilettilikti tolyq qamtamasyz etýge basymdyq bergen máseleniń biri.
Prezıdent Ákimshiligi basshysynyń atyna joldaǵan hatynda prokýratýra organdarynyń ardageri S.Erimbetov engizilip jatqan úsh býyndy model prokýratýranyń mindetteri men fýnksııalaryn túbegeıli ózgertetinin, alaıda, bul ózgeristerdi pysyqtaı túsý kerek ekendigin aıtady. Isti tergeıtin, tergeý barysyn qadaǵalaıtyn, is boıynsha negizgi sheshimderdi kelisetin prokýror árqashan aıyptaý úkimine ıe bolady. Bul jerde bizde ótkennen alǵan sabaq bar. Prokýratýrasy isti basqaratyn jáne tolyqqandy tergeý júrgizetin nemis modeli bizdiń prokýratýranyń fýnksııalaryna sáıkes kelmeıdi. Sebebi, bul model sátti jumys isteıtin memleketterde prokýratýra atqarýshy bılik júıesinde, aıyptaý organy bolyp tabylady jáne qadaǵalaý fýnksııasynan aıyrylǵan.
Bizdiń prokýratýra atqarýshy bılik júıesine kirmeıdi jáne eldegi zańdylyq rejimine jaýap beretin negizgi memlekettik organ bolyp tabylady. Sondyqtan 90-jyldarda ony tergeý fýnksııasynan bosatý oryndy dep tanyldy. Memleket basshysynyń saıasatyn iske asyrý tetikteriniń biri retinde aıqyndaı otyryp, tek quqyq qorǵaý fýnksııasy ǵana júkteldi. Konstıtýsııa oǵan el aýmaǵynda zańdardyń oryndalýyn joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrý fýnksııasyn berdi. Sondyqtan prokýratýraǵa keń tergeý fýnksııasyn berý onyń is-áreketterine aıyptaýdy keri qaıtarý degendi bildiredi.
– Sonda quqyq qorǵaý jáne sot júıesin reformalaýdyń tıimdiligin arttyrý úshin taǵy naqty ne isteý qajet dep sanaısyz?
– Sot jáne quqyq qorǵaý organdaryndaǵy reformalardyń tıimdiligin, sol tıimdiliktiń tómen bolý sebepterin zertteı otyryp, reformalardy ázirleýge jaýapty jańadan qurylǵan organdarǵa toqtalǵym keledi. Máselen quqyq qorǵaý júıesin reformalaý jónindegi jumys tobynyń quramyna keleıik. Buqaralyq aqparat quraldarynda, naqtyraq aıtsaq, Turan Press aqparattyq agenttiginde bul jumys tobyna ǵalymdar, sarapshylar, kásipkerler quqyqtary men adam quqyqtary jónindegi ýákilder, úlken tájirıbesi bar tanymal ardagerler, atap aıtqanda, quqyq qorǵaý júıesin reformalaý jónindegi jetekshi zańgerler, advokattar jáne azamattyq qoǵam ókilderin tarta otyryp, keshendi jumys júrgizilgeni týraly aıtyldy. Tipti, qylmystyq prosestiń úsh býyndy modelin engizýdiń eń joǵary jetistigi retinde qylmystyq qýdalaý sheńberine tartylmaǵan eki myńnan astam adamnyń quqyǵy qorǵalǵany jóninde de jarııalandy. Alaıda, bul sandardyń naqty qaıdan alynǵany anyq emes. Sondaı-aq biz jumys tobynyń sarapshylyq quramyn tolyqtyra túsý kerek dep sanaımyz. О́ıtkeni onyń quramynda bedeldi ardager-praktıkter joq.
Quqyq qorǵaý jáne sot júıesin reformalaý máselelerin tereń pysyqtaý úshin jumys tobyna engen ár adamnyń qajetti ári jetkilikti tájirıbesi men quzyrettilik deńgeıi bolýy kerek. Ásirese, kóp jyldyq jumys ótili bar ardagerdi kóbirek tartý qajet.
Memlekettik apparatta jumys istep turǵan ınstıtýttar bar. Olar óz beıini boıynsha quqyq qorǵaý, sot júıesin reformalaý jónindegi mindetterdi sheshe alady. Mysaly, Prezıdent Ákimshiliginiń memlekettik-quqyqtyq bólimi, quqyqtyq saıasat jónindegi keńes. Osy ınstıtýttardyń kadrlyq quramyn beıindi mamandarmen kúsheıtip, is júzinde naqty paıdalansaq ta bolady. Bul ómirsheńdigi men tıimdiligin dáleldeı almaǵan túrli organdardan áldeqaıda tıimdirek bolar edi. Sondyqtan biz «bas tarta otyryp, usynys jasa» degen qaǵıdatty basshylyqqa alyp, sýdıalardyń, prokýratýra jáne basqa da quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń otstavkadaǵy áleýetin paıdalaný qajet dep sanaımyz.
– Joǵarǵy sottaǵy reformalaýǵa qatysty isterdi ishteı jaqsy bilesiz. Qarapaıym tilmen aıtqanda, osy salanyń otymen kirip, kúlimen shyqqan bilikti maman, elimizdiń Qurmetti sýdıasy retinde bul ınstıtýttyń jumys baǵyty jóninde ne aıtar edińiz?
– Mysaly, Joǵary Sot Keńesi janyndaǵy Kadr rezervi jónindegi komıssııa Joǵarǵy Sot sýdıalarynyń jáne sottar ıerarhııasy boıynsha bir-birine baǵynyshty basqa da adamdardyń qatarynan qurylatyny belgili. Bul komıssııaǵa múshelik mańyzdy sheshimder qabyldaýda táýelsizdikti kózdeıdi. Alaıda eger onda árekettegi sýdıalar qatystyrylsa, qandaı táýelsizdik týraly aıtýǵa bolady? Basqasha aıtqanda bul bos sýdıa laýazymyna úmitkerlerdi tańdaý kezinde komıssııanyń obektıvti bolmaýynyń sebepteriniń biri. Kóbinese kásibı qasıetteri bar, shynymen laıyqty sýdıalarǵa jol jabylyp qalyp jatady. Bul máseleni komıssııa quramyn otstavkadaǵy sýdıalarǵa aýystyrý arqyly qısyndy ári ońaı sheshýge bolady. Otstavkadaǵy sýdıalar konıýnktýraǵa táýeldi emes, úlken kásibı jáne adamı tájirıbege ıe, sondaı-aq barynsha kómek kórsetý múmkindigin ynta-jigermen qabyldaıdy.
Sondaı-aq Joǵarǵy Sottyń janynda sýdıanyń jumysyna baǵa beretin Sot tóreliginiń sapasy jónindegi komıssııa jumys isteıdi. Iаǵnı Joǵarǵy Sot osylaısha sýdıaǵa óziniń yqpalyn qamtamasyz etedi, bul Konstıtýsııanyń 77-babynyń 1-tarmaǵynda bekitilgen sýdıalardyń táýelsizdigi qaǵıdatyn buzady. Eger sot tóreliginiń sapasy jónindegi mundaı komıssııa qajet bolsa, sot organy basshylyǵynan jáne jumys istep júrgen sýdıalardan táýelsiz bola otyryp, olarǵa eshqandaı tikeleı yqpal etpeı, mundaı baǵalaýdy kim bere alady? «Sýdıalar odaǵy» nemese «Joǵarǵy Sottyń otstavkadaǵy sýdıalary» qoǵamdyq birlestigi sekildi uıymdar sot tóreliginiń sapasy jónindegi komıssııanyń quramyn neǵurlym tıimdi qalyptastyrý máselesinde qyzmet ete alar edi. О́ıtkeni bul qoǵamdyq uıymdar sot tóreliginiń sapasyna shynaıy obektıvti baǵa beredi.
Joǵarǵy Sot pen sýdıalar ózderiniń tikeleı mindetteri – sot tóreligin júzege asyrýmen aınalysýy tıis. Olar Joǵary Sot Keńesiniń qaramaǵyna berýge bolatyn ákimshilik fýnksııalarǵa qatyspaýy tıis. Osy oıdy rastaý úshin Eýropalyq komıssııanyń Polshanyń Joǵarǵy Sotynyń tártiptik palatasyn qurǵany úshin 100 mıllıon eýro aıyppul salý týraly jaqynda qabyldaǵan sheshimin mysalǵa keltirýge bolady. Eýropalyq komıssııanyń pikirinshe, sýdıalardyń kásibı qyzmeti týraly sheshim qabyldaı alatyn tártiptik palatanyń qyzmeti olardyń táýelsizdigi men beıtaraptyǵyna qaýip tóndiredi.
Sondaı-aq sýdıalardyń synyptylyq ınstıtýtyn qaıta jandandyrý jáne synyptardy berý máselesin sot tóreliginiń sapasy jónindegi jańartylǵan komıssııanyń qaraýyna berý qajet dep sanaımyz. Synyptardy engizý sot tóreligin iske asyrý kezinde sýdıalardyń ýájdemesin arttyrýǵa jáne berilgen synypqa súıene otyryp, olardyń bilim deńgeıin aıqyndaýǵa múmkindik beredi.
Sot, quqyq qorǵaý júıelerin jańǵyrtýdaǵy biz tizbelep keltirip otyrǵan bul máseleler olardy reformalaýda eskeriletin jaıttardyń az bóligi ǵana. Al Jańa Qazaqstandy qurý eń aldymen onyń barlyq ınstıtýttaryn júıeli, sapaly, aýqymdy reformalaýdy kózdeıdi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»