1702-1764 jyldary ómir súrgen Quleke batyr Abylaı hannyń oń tizesin basa otyratyn qurmetti bıleriniń biri, elshilikke jumsaıtyn mámilegeri, aqylshysy bolǵan. Ol – ataqty Shal aqynnyń (shyn esimi Tileýke) ákesi. Bıyl týǵanyna 320 jyl tolatyn batyrdyń qurmetine Soltústik Qazaqstan oblysynyń Sábıt Muqanov atyndaǵy qazaq mýzykaly drama teatrynda «Quleke batyr» atty tarıhı drama qoıyldy.
Týyndynyń avtory – ataqty aqyn, manasshy, dramatýrg, Qazaqstan Respýblıkasyna eńbek sińirgen qaıratker Baıanǵalı Álimjanov. О́zine dramalyq shyǵarma jazý týraly ótinish túskennen keıin ol batyrdyń isi men ómirin bir jyldaı zerttegenin aıtty. HVIII ǵasyrdaǵy Qazaqstan men Reseı qatynastary týraly tarıhı qujattarda ol kisiniń esimi 33 ret kezdesedi eken. О́tken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynda Muhtar Maǵaýın aqyn-jyraýlardyń shyǵarmalaryn jınap júrgeninde Shal aqynnyń qara shańyraǵynda bolyp, onyń urpaǵy Qoshan qarttyń óz aýzynan da Quleke týraly kóptegen derek jazyp alypty. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, akademık Amanjol Qoshanov ta batyr babasy týraly óziniń birshama jazbasyn jarııalaǵan. Sondaı-aq jergilikti ólketanýshylar Qaırolla Muqanov, Sosıal Jumabaev Qulekeniń elge sińirgen eńbegi týraly maqalalar jazǵan. Al ǵalymdar Zarqyn Taıshybaı men Sáýle Málikova arhıv derekterinen Qulekege qatysty kóptegen málimet tapqan. Halyq aqyny Ahmetjan Nurtazınniń Quleke týraly mynadaı óleń joldary da bar:
«...Beldeýden bosamapty baılaýly
aty,
Tileke sol urysta qaza tapty.
Quleke ashýmenen erttedi atty
О́ltirip Baǵanaty, Sarbulaqty
Aǵasy Tilekeniń kegin apty...»
Bul óleńde aǵaıyndy estek batyrlary Baǵanaty men Sarbulaq aǵasy Tilekeni jabylyp óltirgende artynan kek qýyp barǵan Qulekeniń osy ekeýin de óltirgeni týraly aıtylǵan. Osy oqıǵa tarıhı fakt retinde Soltústik Qazaqstan tarıhynda birneshe ret jazylǵan. Al eki estek batyry Baǵanaty men Sarbulaqtyń atynda jer de, artynan sol jerge túsken aýyl aty da bar. Ataqty ǵalym, akademık Ebineı Býketov sol Baǵanaty aýylynda dúnıege kelgen...
Ákesiniń ólimi týraly Shal aqynnyń óziniń de mynadaı óleń joldary bar:
«Quleke jıyrmada arqar edi,
Otyzda bı, qyrqynda darhan edi.
Keshegi dýlap ótken Qulekeniń
Aldynan orys, qazaq tarqap edi.
Alpys bir múshel keldi mertteı
bolyp,
О́tpediń sol múshelden sertteı
bolyp.
Keshegi dýlap júrgen er Quleke
Sý tıgen sóne qaldyń órtteı
bolyp...»
Qulekeniń ózi Arǵynnyń Atyǵaı rýynan taraıdy. Onyń ishinde Báıimbet atasynyń tarmaǵynan shyqqan. Qazirgi Shal aqyn aýdanynyń ortalyǵy Sergeevka selosynyń aýmaǵynda dúnıege kelgen. El aýǵan bir jutta onyń atalastary Syrdyń boıyna deıin barǵan. Osy jaqta ol Úısin Tóle bıdiń qyzy Sandyqqa úılengen.
Elimiz Táýelsizdik alǵan jyldardan beri batyrdyń esimi halqymen qaıta qaýyshty. Artynda izdeýshisi bolǵan jan baqytty ǵoı, Qulekeniń urpaǵy Murat Qoshanov aǵamyz uıytqy bolyp, bilikti ǵalymdar, ólketanýshylar, jýrnalıster arasynan qoldaýshy top quryp, batyr babasynyń atyn jańǵyrtý jolynda ter tógip júr. Sońǵy jyldary ǵana osy toptyń uıytqy bolýymen S.Muqanov atyndaǵy oblystyq kitaphanada, oblystyq arhıvte, «Abylaı hannyń rezıdensııasy» mýzeı-kesheninde jáne t.b. jerlerlerde ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar ótken. Shal aqyn aýdanynyń ortalyǵy Sergeevka selosynda jańadan salynǵan sporttyq keshenge Quleke batyrdyń esimi berildi. Endi Sergeevkanyń óz ataýyn da Qulekeniń esimimen ataýdy jaqtaıtyn qozǵalys týyp keledi. Bul talap ta oryndy ekeni sózsiz. Alaıda osyndaı elge belgili, tarıhta óziniń ornyn alǵan úlken tulǵany halyqqa keńinen tanytýǵa mursatana beretin kórkem obrazy jasalmaǵan eken. Osy olqylyqty, joǵaryda aıtqanymyzdaı, aýzy dýaly, sózi ýáli aqyn Baıanǵalı Álimjanov toltyryp, «Quleke batyr» tarıhı dramasyn jazyp shyǵypty. Drama kórsetiler aldynda batyrdyń ómiri men áreketin kórermenderge tanystyrý maqsatymen shaǵyn konferensııa da ótkizilip, ony teatrdyń dırektory Birjan Jalǵasbaev júrgizdi.
Bas-aıaǵy jup-jumyr drama kórermendi HVIII ǵasyrdaǵy qazaq ortasynan bir-aq shyǵarady. Aınala antalaǵan jaý, jońǵarlar, estekter, qalmaqtar, kazaktar, Qoqan handyǵy – bár-báriniń kózdegeni qazaqtyń ulanǵaıyr jeri. Olardyń ar jaǵynda Qytaı men Orys ımperııasy sııaqty eki alyp ta jatyr. «О́zi zordyń bolady yǵy da zor» dep Abaı aıtpaqshy qazaq handary orys patshalyǵymen jaqyn bolýdy qalaıdy, alaıda Qytaımen de jaqsy qarym-qatynasty ustaýdy sheshedi. Al usaq jaýlaryn óz kúshterimen talqandap, eldiń rýhyn kóteredi. Osy qyspaqta Abylaı óziniń aqyldy adamdardan turǵan elshilerin eldestirmek úshin sol kezdegi orys patshasy Anna Ioanovnaǵa jiberedi... Spektakldiń kýlmınasııasy da osy oqıǵa. Dalanyń erkin samǵaıtyn qyrany qalanyń qansha jerden alaqanda álpeshtense de alyp bıligi qolyna qonǵan kógershininiń aldynda ózin meılinshe ınabatty, ustamdy ustap, aýzynan shyqqan ádiletti sózderimen moıyndata alýy jáne kelissózderi eki jaqqa da tıimdi bolýy – elshiniń tarıhı tabysy. Bas keıipker Qulekeniń aýzynan shyqqan ýáli sózderiniń bári eldiń tynyshtyǵy, halyqtyń birligine arnalǵan. «Dúnıe qansha keń bolsa da adamnyń nıeti nege sonsha tar?» deıdi ol bir sózinde...
Sonymen birge Qulekeniń batyrlyǵyn, júrek jutqan erligin, mahabbatqa beriktigin kórsetken qosymsha epızodtar da sátti shyqqan. Qoıýshy rejısser Erjan Qaýlanov ta bas keıipkeriniń san túrli qyrlaryn ashyp, obrazyn kúrdelendirý jolynda utymdy sheshimder tapqan. Sóıtip, Qyzyljar topyraǵynda bir ómirsheń, tarıhı dúnıe ómirge keldi dep aıta alamyz.
Soltústik Qazaqstan oblysy