Transkaspıı baǵdary Kaspıı qubyr konsorsıýmyna balama bola ma?

Aqordada ótken elimizdiń kólik-tranzıttik áleýetin damytý jónindegi jıynda: «Qazaqstan teńiz arqyly tasymaldaý áleýetin tolyq paıdalanǵan emes. Qazir zaman basqa. Úkimetke porttarymyzdy Kaspıı teńiziniń jetekshi habtarynyń birine aınaldyra otyryp, transformasııalaý jóninde strategııalyq mindet júktedim. Teńiz flotyn nyǵaıtyp, Aqtaý portynda konteınerlik hab qurý qajet degen usynyspen tolyq kelisemin», dedi Memleket basshysy.

Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev mu­naı tasymaldaý joldaryn ártaraptandyrýdy taǵy bir mańyzdy mindet retinde atap ótti.

«Transkaspıı baǵdary basym baǵyt sanalady. «QazMunaıGazǵa» ony júzege asyrýdyń ońtaıly nusqasyn, sonyń ishinde Teńiz jobasy ınvestorlaryn tartý múmkindigin pysyqtaýdy tapsyramyn. Úkimet «Samuryq-Qazynamen» birlesip, Atyraý – Keńqııaq jáne Keńqııaq – Qumkól munaı qubyrlarynyń qýatyn arttyrý jóninde sharalar qabyldaýy qajet», dedi Prezıdent.

Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KQK) – Qazaqstan munaıynyń negizgi eksporttyq baǵyty, bul qubyr arqyly aıdalatyn kólem – 80 paıyz. Jeliniń qýattylyǵy jylyna 67 mln tonna munaıdy quraıdy. KQK aksıonerleriniń qatarynda Reseı Federasııasynyń úlesi basym ekeni belgili. Odan keıingi qomaqty úles – Qazaqstanda. Naqtylasaq, Transneft basqarýynda – 24 paıyz, balansta – 7 paıyz, jıyntyǵy – 31 paıyz.

Geosaıası jaǵdaı memlekettiń negizgi eksporttyq taýary – munaıdyń baǵytyn ártaraptandyrýdy únemi jalǵastyra berý qajettigin taǵy da eske túsirdi. Naýryzda KQK-nyń Novorossıısk portyndaǵy eki aılaqtyq qondyrǵysy isten shyqqan kezde Reseı Qarateńizdegi kúshti daýyl sebep bolǵanyn aıtty. Al odan keıingi – «teńiz túbinen asa qaýipti jarylǵysh zattar anyqtalǵandyqtan». KQK-nyń resmı saıtynda konsorsıým­nyń bas dırektory Nıkolaı Gorbannyń 2022 jyldyń 18 maýsymynda I jáne II aılaqtyq qurylǵylar akvatorııasynda jarylý qaýpi bar zattardy izdep-tekserý jumystaryn júrgizip jatqan Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi qurama otrıadynyń basshylyǵymen kezdes­keni, kezdesý barysynda búıirlik skaner­leý apparatynyń kómegimen birqatar nysa­ndy túsirý boıynsha odan ári jumys­tardy júrgizý tártibi ázirlengeni aıtyl­ǵan. «Mınaǵa uqsas obektiler týraly derek­terdi rastaýdy mobıldi súńgýir toptary men qashyqtan basqarylatyn sýasty kóligi (ROV) júrgizetini anyqtaldy. Qaýip­tiliktiń anyqtamasy negizinde rastalǵan jaryl­ǵysh obektiler olardyń joıylý ornyna (teńiz aımaǵynda, aılaqtyq quryl­ǵylar aýmaǵynan tys) aýystyrylady» delin­gen habarlamada. Al 6 shilde kúni Kaspıı qubyr konsorsıýmy Novorossıısk qalasynyń Prımorsk aýdandyq sotyna sot sheshiminiń oryndalýyn toqtata turý týra­ly ótinish jibergeni belgili boldy. Onda Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń úzdik­siz sıkldi kásiporyn ekeni, onyń qyz­metin toqtatý óndiristik prosess úshin qaıtym­syz zardaptarǵa, teh­nı­kalyq obektide qolaısyz jáne baqy­lanbaıtyn prosestiń paıda bolýyna ákeletini aıtylǵan.

Kópshiliktiń kóńilinde «Transkaspıı baǵyty KQK-ǵa balama bola ma?» degen saýal bar. Mamandar ara­synda Reseı osy jaǵdaı arqyly bizdiń mu­naıdy Eýropaǵa shyǵarmaýdy oılas­tyryp otyr degen pikir basym. KQK sot sheshimin toqtatýdy ótinse de bul jaǵ­daıdyń aldaǵy ýaqytta «kózir» retin­de qaıtalana beretinin aıtyp jatyr. Qys­qasy, birazdan beri «KQK-da munaı tasymaldaý qalypty jaǵdaıda jumys istep ja­tyr» degen habar jurttyń alańdaýyn onsha basa alǵan joq. Qaýip te seıile qoımady.

Ne istemek kerek...

Qoǵam «Kaspıı qubyr konsorsıýmy­nyń ornyn almastyrý úshin ne istemek kerek?» degen saýalǵa jaýap kútip otyr. Bul rette Qazaqstannyń munaı servıstik kompanııalar odaǵynyń bas dırektory Nurlan Jumaǵulov aıyna 4,5 mln tonna tasymaldaýǵa múmkindik berip kelgen Kaspıı qubyr konsorsıýmyna balama bola alatyn baǵyt ázirge joq ekenin aıtady.

«Bizge dál qazir erteńgi jospar ǵana emes, qoldaǵy barymyz da mańyzdy. Qa­zir­gi múmkindik 1-1,5 mln tonna ta­sy­­ma­l­­daýǵa jetedi. 2020-21 jyldary biz Aqtaý portynan tek 2 mln tonna munaı jiberdik. Osy kóktemde «Teńizshevroıl» kompanııasy eki aıda temir­ jol arqyly 500 myń tonnany jónelt­ti. Bıýdjet munaıǵa, al munaı sapasy teh­nologııanyń úzdiksiz jumys istep turýy­na táýeldi. Tehnologııany toqtatsa, munaı qoımaljyńǵa aınalyp, sapasy tómendeıdi», deıdi ol.

N.Jumaǵulovtyń aıtýynsha, qazir kompanııalar qara altyndy 25 dollardan satady. Al álemdik naryqtaǵy baǵa – 100 dollardan asyp ketken. Ara­daǵy aıyrmashylyq eksporttan túsken paıdanyń esebinen jabylyp kelgen. «Qazaqstan Ázerbaıjanmen jetkizi­lim kólemi men tarıf boıynsha naqty kelisimderge qol jetkizýi qajet. Meniń bilýimshe, Ázerbaıjan tarapy qazaq­standyq munaıdy óz sharttarymen qa­byldaýǵa kelisedi. Bul 10 jylǵa kepildik berilgen jetkizý kelisimsharty bolýy kerek», dep atap ótti sarapshy.

Osy tusta sarapshy qazaq munaıyn Baký – Tbılısı – Djeıhan (BTD) qubyry arqyly aıdaýda da problemalar bar ekenin aıtyp ótti. Sebebi BTD qubyry bizdiń munaımen salystyrǵanda jeńil jáne Brend markaly munaımen salys­tyr­ǵanda qymbat Azeri Light munaıyna beıim­delgen. Eger Teńiz ben Qashaǵannyń kúkirtti jáne aýyr munaıy túsetin bolsa, onda BTD aksıonerleri munaı sapasynyń tómen­deýine baılanysty kiristerin joǵalt­paý úshin aıdaý tarıfin kóterýi múmkin.

N.Jumaǵulov Qazaqstan Kaspıı qubyr konsorsıýmynan ózge balama joldy qarastyrmady degen áńgime negizsiz ekenin aıtyp berdi. Biraq kúni búginge deıin joba deńgeıinde qarastyrǵan kezde olardyń bári KQK-dan qymbat bolyp shyǵypty. Munaı jóneltýshi ınvestorlar eń jyldam ári arzan baǵytty tańdaıdy. Sarapshy aıtyp ótkendeı, biz úshin ázirge KQK eń qýatty jáne eń arzan baǵyt bolyp tur.

Sarapshynyń baıandaýynsha, birinshi kezekte másele tankerlerge baılanysty bolyp tur. Olardy jalǵa alý arqyly másele sheshilgen kúnniń ózinde paromdar da tapshy. Qazir bir parom 54 temir jol konteınerin ǵana syıǵyza alady. Osy máseleler sheshimin tapsa, Aqtaý júk qabyl­dap-jóneltetin halyqaralyq alyp habqa aınalady. Sarapshynyń baıan­daýynsha, Qashaǵan munaıynyń qoja­ıyn­dary CNPC men KMG Kashagan B.V. bıylǵy qazannan bastap, qara altyndy Aqtaý porty arqyly jóneltýdi oılap otyr. Tehnıkalyq mamandarynyń delega­sııalary Aqtaý aılaǵyna baryp qaıt­qan. Kelissózderde otandyq port arqy­ly qashaǵandyq munaıdyń alǵashqy par­tııasy qazanda álemge jol tartatyny aı­tylǵan. Ázirge kólemi jáne ári qaraıǵy baǵdardyń jaıy pysyqtalyp jatyr.

Kaspıı arqyly ótetin marshrýttardyń nusqalary qarastyrylyp jatyr

Saıasattanýshy Zamır Qarajanov Kaspıı Qazaqstan úshin Eýropaǵa pers­pektıvaly baǵyt bolatynyn aıtady. О́tkendi eske túsirsek, osyndaı jaǵdaı­dy 1990-jyldary bastan ótkerippiz, Halyqaralyq qubyrlar isten shyǵyp, munaıymyzdy temir jol sısternalarymen tasýǵa týra kelgen kúnder de bolǵan. Al qazir tasymal baǵyttary birshama dıversıfıkasııalandy. Qazir áńgime sol balamaly baǵyttardyń ótkizý qabiletin arttyrýǵa basymdyq berip tur. Geosaıası táýekelderden qorǵaný úshin Qazaqstan Kavkaz arqyly jáne Parsy shyǵanaǵyna qaraı balama kólik joldaryn qarastyrýy kerek. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bul máselelerdi Iran men Qatarda kóterdi, talqylady. Sarapshy aıtyp ótkendeı, qazir Kaspıı arqyly ótetin marshrýttardyń ártúrli nusqalary qarastyrylyp jatyr. Jýyrda Bakýmen paromdyq kólik qatynasy ashylǵany týraly habarlandy. Qaýipsizdik máselesi áli seıilgen joq. Sebebi osy baǵyttaǵy sońǵy núkte Irannyń Reseımen baılanysy durys, biraq ol elde de salynǵan sanksııalary bar.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev munaıdy Transkaspıı halyq­aralyq kólik marshrýty arqyly álemdik naryqqa shyǵarýdy tapsyryp otyr. Bul baǵytty Qazaqstan munaı tasymaldaý júıesin Baký – Tbılısı – Djeıhan tasymaldaý júıesine qosý arqyly qubyrlyq júıemen de jalǵastyrýǵa bolady. 1990-jyldardyń aıaǵynda osy joba týraly áńgime bolǵanda Reseı Kaspıı akva­torııa­synyń ekologııasy zardap shege­di dep qarsylyq bildirgen. Joba qaı­ta jandanyp, Kaspıı teńiziniń túbimen munaı qubyry, al keleshekte gaz qubyry tartylatyn bolsa, onda Qazaqstan ǵana emes, tutas Ortalyq Azııa baýyrlas Túr­kııa port­tary arqyly álemniń túrli bóli­gi­ne óz ener­getıkalyq ónimderin jet­kizý múmkin­digine ıe bolýy ǵajap emes», deıdi Z.Qarajanov.

Ekonomıst-sarapshy Shyńǵys Ergóbek Qazaqstan Eýropalyq energe­tıkalyq naryq dıversıfıkasııasyn qamtamasyz etýge múmkindigi bar elder­diń qatarynda ekenin aıtty. Reseı munaıynyń ornyn tolyq almastyra almaǵanmen Eýropa muqtajynyń biraz bóligin qamtamasyz etý múmkindigine ıe memleketpiz. Biraq másele Reseıdiń Kaspıı qubyry konsorsıýmyn túrli sebeptermen paıdalanýǵa shekteý nemese ony toqtatý nıetinde ekeni sońǵy ýaqytta aıqyn sezile bastady.

«Bul taza Ýkraınadaǵy qaqtyǵyspen ǵana baılanysty uǵym emes, qubyrdy baqylaý Reseı úshin tutas aımaqty baqylaý múmkin­digimen para-par. Osyǵan oraı aımaq­tyq saıasatqa yqpal etýdiń mańyzdy tetigin qolynda ustaý arqyly Reseı qazaq munaıynyń baǵasyn, onyń kólemin, jet­kizilý múmkindikterin qadaǵalaý, retteý múm­kindigine ıe boldy. Reseı bul tetik­ten aıyrylǵysy kelmeıtini de túsi­nikti. Biraq dál qazirgideı qubyr jumy­synyń kesheýildeýi aımaq elderine álemdik naryqqa energetıka resýrstaryn jetkizý­diń alternatıvti baǵyttaryn izdeýge yqpal etetini sózsiz. Pýtın saıasatynyń qyzyqty qyrlary osy», deıdi Sh.Ergóbek.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, KQK-ǵa balama jol úshin qarjy kerek. Ekinshiden, Reseımen qansha jerden odaqtas bolsaq ta Qazaqstan kópvektorly syrtqy saıasatynyń nátıjesinde balama joldardy qalyptastyrdyq.

«Álemdegi munaı naryǵy burynǵydaı emes. Eýropadaǵy munaı tapshylyǵyna qaramastan, Reseı energetıkalyq resýrstar naryǵynda óz ornyn joǵaltyp almaý úshin áli de Reseı munaıyna múddelilik tanytyp otyrǵan elderge, onyń ishinde Qytaıǵa munaı men gazdy úlken jeńildikpen satýda», deıdi Sh.Ergóbek.

Biz úshin keleshegi bar baǵyt – Qazaqstannyń Aqtaý porty arqyly munaı tasymalyn kóbeıtý. Bul baǵytta Qazaqstan Baký – Tbılısı – Djeıhan qubyryna jetkizilgen munaıdy burynnan tasymaldaýda. Eger porttyń ótkizý múmkindikterin keńeıtetin bolsaq, onda bul baǵyt ta alternatıvti baǵyttardyń birine aınalýy múmkin. Munda qosymsha múmkindikterdiń biri – Iran arqyly tasymaldaý.

«Qazaqstan munaıyn Iran ózi alyp, ornyna Parsy shyǵanaǵynan óz munaıyn eksporttaý múmkindigine ıe bolýǵa bolady. Bul baǵyttyń ózi álemdik naryqqa energetıka resýrstaryn tasymaldaýǵa múmkindik beredi. Biraq bul jerde de qıturqy másele bar. Birinshiden, Kavkaz – óte turaqsyz aımaq. Taýly Karabah máselesine áli núkte qoıylǵan joq. Reseı men Grýzııa qatynastary máz emes. Abhazııa men Ońtústik Osetııanyń sheshilmegen máseleleri – sonyń kórinisi. Árıne, bul Baký – Tbılısı – Djeıhan jobasy jumys istemeıdi degen sóz emes. Bul joba osyǵan deıin de óziniń tıimdiligin kórsetken mańyzdy joba boldy. Búgingi tańda bul baǵyt basty kólik quraldary – teńiz jáne temir jol arqyly ózara saýdanyń dengeıin turaqty ósirip otyrsa, bolashaqta qubyrlar men tasjoldyń múmkindikteri arqyly taýar aınalymy eselep artyp, Jibek jolynyń tolyq qalpyna keltirýge bolatyndyǵy sózsiz», dep atap ótti sarapshy.

Árıne, bul qarajat pen ýaqytty talap etedi, biraq Qazaqstan eksportyn ártaraptandyrýdyń eń tıimdi marshrýttarynyń biri osy bolatyny sózsiz. Qazirgi kúnniń ózinde joba Qytaı men Eýropany jalǵastyrýshy mańyzdy baǵyttardyń birine aınalýda. Bul Qazaqstannyń taýar eksportyn ártaraptandyryp qana qoımaıdy, sonymen birge elimizdiń tranzıttik áleýetin eselep ósiretin mańyzdy joba bolmaqshy.

Sarapshylardyń pikirinshe, kez kelgen jobaǵa qomaqty qarjy kerek. Biraq táýelsizdik, derbestik aqsha­men ólshenbeıdi. Elimizdiń erteńi osy ár­tarap­tandyrýmen baılanysty. Qazaqstannyń qaýipsizdigin, onyń ishinde ekonomıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń mańyz­dy tetikteriniń biri ózge elderdiń Qazaq­stan táýelsizdigi men turaqtylyǵy múd­desin qamtamasyz etýde jatyr. Iаǵnı táýel­siz Qazaqstanǵa tek ózimiz ǵana emes, aımaq­taǵy barlyq el múddeli bolýy kerek.

ALMATY