Jat ataýlardan arylý kerek

Olar tipti eski kartalarda da kórsetilgen. Kezinde ony eshkim elemegen. О́ıtkeni orys patshalyǵynyń da, keńestik saıasattyń da túpki kózdegen maqsaty eldi ǵana emes, jerdi de jappaı orystandyrý bolǵan. Bul saıasat óziniń maqsatyna jetti de.

Qazir soltústikte qazaq to­po­nımderi men antropotoponımderi (kisi esimimen atalǵan jerler) úlken joldardyń boıyndaǵy aýyl­darda joqtyń qasy. Árı­ne, bú­gingi sanaly jurt táýel­siz eli­miz bola tura eldi meken­der­­­diń ataýy áli kúnge ózge til­de bol­ǵanyna namystanady, kúıinedi.

«Jerińniń aty – elińniń ha­ty» deıdi, jat ataýlar estigen qulaqqa túrpideı tıetini bel­­gili. Shúkir, qazir elimizdegi qazaqtardyń úlesi 70 paıyzǵa jetip qaldy. Sondyqtan qazaq­standyq árbir jas­ty elimiz­diń ár buryshyn súıýge, ár bu­tasyna deıin kútip, aıalaýǵa tárbıeleý kerek. Halqymyzdyń maqtanyshyna aınalǵan erlerdiń esimderin ulyqtasaq, ejelgi er­lik­tiń kýási bolǵan jerler ataýyn jańǵyrtsaq, jas urpaq soǵan qarap boı túzeıdi.

Ázirge joǵarydaǵy ataýlardy óskeleń qazaq jastary óz jerim, óz elim dep ataýǵa qulqy soqpasy anyq. Sol aýyldarǵa ońtústik óńirlerden kelip jańadan qonystanyp jatqan otbasylardyń da arǵy túısiginde «qaıda keldim?» degen sııaqty alakóńildilik týary sózsiz.

Bir qyzyǵy, osy joldyń boıyn­daǵy barlyq ataýǵa qarap, onyń tek Keńes Odaǵy jyldarynda túsken aýyl­­dar ekenin kórýge bolady. Máselen, Trýdovaıa Nıva, Chapaev, Ast­rahan, Lenınskııler tyń ıgerý jyl­darynan keıin túskeni keńestik uran­darynan kórinip tur. Olar tús­ken qazirgi Aqqaıyń aýdany buryn Sovet dep atalatyn edi. Al oǵan deıin Beınetqor bolǵan. Keńes Odaǵynyń Batyry Jálel Qızatov soǵystan keıin osy aýdannyń partııa komıtetine basshy bolyp taǵaıyndalǵan jyldaryn eske alǵanda onda negizinen qazaqtar turatynyn aıtady. Sol aýdan tyń kóterý jyldarynda oblys ortalyǵy – Petropavl qalasyna jaqyn bolǵandyqtan kóship kelýshiler qaptap kelip, bógde jurttyń úlesi kúrt artyp ketti. Jer, sý ataýlary da sol kezden bastap qatty ózgeriske ushyrady. Aýdanda tipti jalǵyz ǵana qazaq orta mektebi qalypty.

Oblys aýmaǵynda patsha zama­nyn­daǵy «Qasiret beldeýiniń» («Novoıshımskıı» shekaralyq beldeýin halyq «Gorkaıa lınııa» dep atap ketken, qazaqshaǵa solaı aýdarylǵan) boıyna túsken derevnıalar men stansalardyń báriniń ataýy hrıstıan dini qaıratkerleri jáne merekeleriniń ataýymen atalǵan. Mysaly, qazaq ádebıetiniń klassıkteri Sábıt, Ǵabıt pen Qazaqstandaǵy orys ádebıetiniń kórnekti ókili Ivan Shýhovtyń aýyldaryna aparatyn Petropavl – Blagoveshenka trassasynyń ón boıyndaǵy aýyl, selolar búginge deıin Pokrovka, Voskresenevka, Dýbrovnoe, Novo-Dýbrovnoe, Kladbınka, Senjarka, Mırolıýbovo, Presnovka, Petrovka, Svıatodýhovka, Blagoveshenka dep atalady. Osy trassanyń boıynda jalǵyz ǵana Áıimjan degen qazaq aýyly bar. Al endi osy joldarmen kele jatqan adam óziniń Qazaqstanda júrgenine kúmán keltirmeýi múmkin emes. Aıtyp aıtpaı ne kerek, Petropavldan Reseıdiń Omby, Qorǵan, Túmen oblysyna shyǵaratyn úlken joldarynyń boıynda da kileń basqa tildegi ataý­lar samsap tur. Osylardyń bárin bolmasa da biraz bóligin qazaqshalaý – mindet. Bul – elimizdiń qazirgi geosaıası jaǵdaıynyń, qaýipsizdigi men saıası-ekonomıkalyq múddeleriniń talaby.

Árıne, osy baǵytta buǵan deıin de birshama jumys júrgizilgen. Táýelsizdik alǵan jyldardan beri birshama aýyl, selolardyń ataýlary ózgertildi. Bolshevık kósemderiniń jáne keńestik urandardyń – Lenın, Volodarskıı, Fýrmanov, Qyzyltý, Partsezd, Kommýnızm, t.s.s. ıdeolo­gııalyq turǵydan eskirgen ataýlary aýystyryldy. Sońǵy eki jylda aýyldardaǵy 300-deı kósheniń aty ózgertildi. Taǵy 150-deıi tirkelýge berildi. Endi osy jumystardy odan ári jedeldetý kún tártibinde tur.

Jýyrda oblystyq onomastıkalyq komıssııanyń tóraǵasy, oblys ákiminiń orynbasary Ǵanı Saqtaǵanovtyń qoldaýymen «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy Janat Muhamedjanov bastaǵan top onomastıkalyq saıasatty túsindirmek bolyp jolǵa shyqtyq. Bizdiń tobymyzda Almatydan arnaıy kelgen «Ult taǵdyry» qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi, belgili saıasatker Dos Kóshim, oblystyq mádenıet jáne til basqarmasynyń bólim bastyǵy Ernııaz Sultanov jáne «Qazaq tili» qoǵamy tóraǵasynyń orynbasary Ánýar Toqpan boldy.

At basyn aldymen Qyzyljardan 30 shaqyrym jerdegi Chapaev aýylyna burdyq. Bul mekenniń «Aqbas» degen ejelgi ataýy bar. Onyń ústine ataýy ıdeologııalyq turǵydan eskirgen, bolshevıkterdiń qandy qasabyn iske asyrýshy adamnyń atyn alyp tur. Chapaevtyń Qyzyljar óńirine esh qatysy joq, kezinde jappaı urandatýdyń qıqýymen berile salǵan. Onyń ústine táýelsizdik jyldarynda aýyl ataýyn ózgertý máselesi birneshe ret qozǵalǵan da eken. Qonys aýdarýshylar legi de munda birshama bar. Sondyqtan shyǵar, unatpaǵandar bolǵanymen negizgi turǵyndar aýyl atyn ózgertýge qarsy emes. Aýyl turǵyny Jumaǵalı Qojahmetov aqsaqal da bizdiń sózimizdi quptap, pikir bildirdi. Buryn partorg bolyp halyq aldynda sóıleýge daǵdylanǵan jan eken, onyń sózin turǵyndar yjdahatpen tyńdady. Endi bastamashyl top shyǵyp, ózgertýdi qolǵa alsa, bul aýyldyń atyn aýys­tyrý qıyn bolmas. Qonys aýdarýshylar qatarynda elimizdiń ońtústiginen kelgen bir-eki jigit te aýylǵa basqa ataýdyń berilgenin qalaıtyndaryn aıtty.

Chapaevtaǵy kezdesýden shyqqan bizdiń kóterińki kóńilimizdi Lenınskoe degen joldan sál qaltarysta jatqan aýyldyń turǵyndary sý sepkendeı basty. Munda ózge ult ókilderi de kóp turady eken, onyń ústine konservatıvti pıǵyldary atoılap tur. «Biz Lenınniń atyn da ózgertpeımiz, eskertkishin de qulatpaımyz, ózimiz kútip otyramyz», dep ekilendi bireýi. «Osy aýyl ataýyn aýystyrýdyń ne keregi bar, basqa sharýa joq pa, qanshama áýre-sarsań, qanshama shyǵyn» dep aqylsyndy ekinshisi. Onomastıkanyń memlekettik til saıasatynyń bir pushpaǵy ekenin, ol memleket múddesine qyzmet etýi kerektigin eshqaısy kerek qylyp turǵan joq. Tyńdaǵysy da kelmeıtin syńaı tanytty. Osy aýylǵa bertin kóship kelgen bir-eki qazaq qarsy sóılemek bolyp edi, olardy da sóıletpeýge tyrysty. Ábden basa-kóktep, basyp-janshyp úırenip qalǵan shovınıstik pıǵyl atoılap tur. Ázirge bularǵa sóz shyǵyn qylýdyń ózi artyq sııaqty. Osy óńirde týǵan Jansúgir batyrdyń esimin alǵan durys bolmas pa edi degen usynysty da elegen joq.

Qyzyljar aýdanynan shyǵyp Aqqaıyń aýdanynyń aýmaǵyndaǵy Rýblevka aýylynda da boldyq. Bul aýylǵa buryn tipti «Baıandy» degen qazaq aýylyn da qosqan eken. Al jerdiń ataýy áp-ádemi Aqsýat bolypty. Alaıda ony kóship kelgender kerek qylyp turǵan joq. Osynda 40 jyl muǵalim boldym degen Olga Mahına degen áıel óziniń pikirin barynsha sypaıylyqpen jetkizýge tyryssa da ishki oıy qazaq ataýyna qarsy ekeni ańǵarylyp tur. Bizdiń maqsat – aýyl ataýyn qolma-qol ózgertý emes, sizderge eldiń onomastıkalyq saıa­sa­tyn túsindirý ǵana degen sóz­imiz­di de keıbireýler uqqysy kelme­di. Qar­jy­lyq shyǵyndardy syltaýrat­qandar da kóp boldy. Ondaı shyǵyndar bolmaıtyny, tek derekter bazasyndaǵy aýyl aty ǵana ózgertiletini aıtyldy. Jalǵyz shyǵyn – aýyldyń ataýy kórsetiletin joldaǵy kórsetkishter jasatýǵa ǵana ketetini, ony aýyldyq okrýg ákimdigi jasatatyny da aıtyldy. Salystyrý úshin basqa elder de ıdeologııalyq eskirgen ataýlardan qutylǵanyn mysaldarmen keltirdik. Osy problemany kópten zerttep júrgen maman retinde Dos Kóshim Reseıde tipti selolar men qalalarǵa úsh myńdaı jańa ataý berilgenin eskertti.

Kelesi toqtaǵan eldi meken –Taıynsha aýdanynyń Kellerovka aýyly boldy. Bul kezinde osy attas aýdannyń ortalyǵy bolǵan birshama úlken aýyl, okrýgtiń ortalyǵy. Qaramaǵyna Keller, Bogatyrov, Kremenchýg, Lıpovka degen aýyldar kiredi. Aýyldyń negizin Volga bo­ıynan 1905 jyldary Qazaq dalasyna kóship kelgen nemis turǵyndar qalaǵan eken. Jaz boıy júrip kelip, kúz túse bastaǵanda olar jertóleler sala bastaıdy da qonystyń ataýyn da «Keller» dep atapty. Onyń qazaqshasy «jertóle» degen sóz eken. Sondyqtan qımaı qalatyn ataý emes. Bizben kez­des­­ken turǵyndar da ári-sári halde eken­­dik­­terin kórsetti, ne de bolsa ózgert­­peı­miz dep taban tirep turǵan adam­dar­dy áıteýir munda kórgen joqpyz.

Esesine aýdannyń «Dragomırovka» degen aýylynyń turǵyndary qarsy­lyq­taryn aıtyp atoılap turdy. Osy aýyldyq okrýgke Dragomırov­kadan basqa Ivangorod, Lıýbımovka, Obý­hovka degen úsh aýyl qaraıdy eken, bári de úlken joldyń boıynda, halqynyń úles salmaǵynda qazaqtar – 9, orys­tar – 27, ýkraındar – 21, nemister – 19, qalǵany basqa ulttardyń ókilderi kórinedi. «Jarkól» degen qazaq jeri­ne tússe de bizge Dragomırov degen generaldyń jesiri shirkeý saldyryp bergen, aýyl sonyń esimimen atalǵan, ózgertpeımiz deýshiler kóp boldy. О́zderi tipti daıyndalyp kelipti, biriniń sózin ekinshisi qostap órekpip baqty. Bizdiń maqsatymyz aýyldyń atyn aýystyrý emes degenge de senbeı, qolma-qol qol jınap jatty.

Qyzyljar, Aqqaıyń, Taıynsha, Aqjar aýdandarynyń orystildes aǵa­ıyn­dar kóp turatyn 8 aýylyn qam­ty­ǵan sapardaǵy oqıǵalardy bir maqa­lada tolyq qamtý múmkin emes. Tek áıteýir oryssha ataý alǵan aýyldar­dyń báriniń de ejelgi qazaqy ataýy bolǵanyna kózimiz jetti. Mysaly, Chkalov aýylynyń jer aty Qaraqoǵa, Ilıchevkanyń turǵan jeri Besqaraǵaı jáne t.b. atalady eken. «Tipti qazaqy jer ataýy bolmasa da biz aýyldar atyn ózgertip urpaǵymyzǵa óz batyr­lary­myzdy tanytyp, solardyń er­lik, adamgershilik úlgisimen ósirýi­miz kerek qoı», dedi Chkalov aýdany­nyń ákimi Sáken Sádýaqasov óziniń sózinde. Ilıchevka qaraıtyn Amandyq aýyl­dyq okrýginiń jańa ákimi Bolat Saǵyn­­dyqov ta ózgertýge qulshynyp tur. Onyń okrýgindegi qazaq turǵyn­dary­nyń úlesi de basym. Tek osy ýaqyt­qa deıin qolǵa alynbaǵany eski ádet­ten ary­lmaı júre bergenniń kesiri sııaqty.

Sońǵy toqtaǵan aýylymyz Aqjar aýdanyndaǵy Lenıngradskoe degen aýyl boldy. Bul aýyldyń jerin qazaqtar ejelden «Shatqaıyń» atapty, al kolhoz qurylǵan jyldary «Jańajol» atanǵan. Taǵy bir aqsaqal jerdiń Aqjar atalǵanyn aıtty. Buryn aýdan ortalyǵy bolǵan Lenıngrad aýylynda 43 kóshe bar eken, sonyń ıdeologııalyq turǵydan eskirgen 10-y ózgertilgen. Burynǵy Pıoner, Iýbıleınyı, Lıhachev, Dzerjınskıı, Sovet, Komsomol, Kommýnıstik jáne t.b. ataýlar Á.Bókeıhan, Jambyl, Aqan seri, Álııa Moldaǵulova, Ǵ.Músirepov, S.Muqanov, Kenesary ataýlaryn alypty. Osy arada bir keleńsizdik te bar eken. Jergilikti bılik aldymen halyq jınalysynyń hattamasyn jasap, odan onomastıkalyq komıssııa­nyń, máslıhattardyń sheshimin alyp, eń sońynan jańa ataýdy Ádilet mınıstrligine tirketýi kerek. Biraq jalpy respýblıka boıynsha keletin osynsha qaǵazdardy úsh-aq adam ǵana saralaıdy eken. Al bir aıdyń ishinde olar úlgermese nemese bolmashy qate­lik tapsa qujattardy keıinge qaı­taryp, qaıta jasatýdyń áýre-sarsa­ńyna salyp qoıatyn kórinedi. Osynyń kesi­rinen ózgertilgen jeti kóshe áli kún­ge tirkelmepti. Al burynǵy tártip b­oıyn­sha qaǵazdardy Ádilet mınıstr­ligi­ne aparmaı oblystyq ádilet basqarmasy tirkeı salady eken. «Sol tártipti qaıta engizse durys bolar edi», dedi aýdan ákiminiń orynbasary B.Juryntaev.

Bizdiń túsindirme jumysymyzdyń barysynda «Lenıngrad» ataýyn ózgertýge qarsy shyqqandar da boldy. Sonyń ishinde buryn aýpartkomda istegen bir qazaq shaly «asyqpańdar, asyqpańdar» degen «aqyl» berip, óziniń jańbyr jaýmaı sý bolyp júretindigin kórsetti. Taǵy bir qazaq ekilenip, «Reseı qazaq aýyldarynyń atyn ózgertip jatqan joq qoı, sender nege bizge ózgert deısińder» dep óziniń orysshyldyǵyn kórsetti. Reseıdegi qazaq aýyldary óziniń tarıhı ataýynda tur, ol jerler de buryn qazaqtiki bolǵan, al keńestik eskirgen ataýlardy olar baıaǵyda ózgertip tastaǵan desek te kórshi eldiń sózin sóılep, tipti ózeýrep ketti.

Qazaq turǵyndary basym kópshilik bolsa da áli kúnge «Lenıngrad» ataýynan aıyrylmaı otyrǵandyqtyń osyndaı syrlary bar eken. О́z qazaǵymyz qarsy bolǵan soń jergilikti bılik te qarymdy qadamdar jasaı almaıtyn sııaqty. Degenmen qozǵalys bolatynyna senimdi bolyp attandyq.

Mine, eldiń teriskeıindegi onomas­tı­­kalyq ahýaldyń jaı-kúıi osyn­daı. Halyq arasyndaǵy usyny­star qata­rynda jergilikti bılik turǵyndar­dan suramaı eski keńestik ádetpen joǵa­rydan ózgerte salsa, eshqandaı prob­lema bolmas edi degendi aıtty. Esh­kimmen talas-tartys, aıtys bolyp, ózara alagózdik te týmas edi deıdi. Bul sózdiń jany bar. Alaıda bizdegi zań boıynsha jergilikti turǵyndardyń pikirleri eskerilýi kerek. Áıtpese keı­bir ákimder bura tartyp, óziniń ata-babasyna, naǵashy, qaıyn jurtyna kóshe, aýyl attaryn da berip jiberýi múmkin ǵoı. Ońtústik oblystarda osyndaı ke­leń­sizdikterge jol berilgeni de belgili.

Biraq biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda, bizdegi onomastıkalyq zańdy da tıimdi paıdalana alýǵa bolady eken. О́ıtkeni máseleni sheshý úshin jergilikti referendým jasap, daýysqa salýdyń qajeti joq, tek jınalys hattamasyn toltyryp, onomastıkalyq komıssııaǵa ótkizý kerek. Al onomastıkalyq komıssııa qoldasa, qujattardy odan ári jyljytýǵa bolady. Bizde negizgi sheshim onomastıkalyq komıssııada kórinedi. Osyndaı ádisterdi jasaýda ákimder men bastamashyl toptyń ıkemdiligi men belsendiligi kerek.

Degenmen zańnamaǵa «eski karta­lardaǵy ataýlardyń basymdyǵy bolýy kerek» degen qosymsha engizilgeni durys. Al olarda qazirgi samsaǵan jat ataýlardyń bári qazaq jerine túskendigi qolmen qoıǵandaı kórsetilgen.

Soltústik Qazaqstan oblysy