AÝFAN TAFDYRY AÝYR

Aýǵanstan astanasy áýejaıynda qazaqstandyqtardy eki qolyn alǵa sozyp, emen-jarqyn kúlip turǵan Prezıdent H.Karzaıdyń sýreti qarsy aldy. Onyń fotobeınesi ǵımarattyń bir shetine, kóz kórer jerge ilinipti. Al ótkizý beketinde muqııat tekserýden ótkizildik. Munda osylaı teksermese bolmaıdy. Bul atalǵan eldegi ómirdiń shyńdyǵy, aýǵan taǵdyrynyń aýyrlyǵy. Kabýl bizge tunjyr qabaq tanytty. Dymqyl aýa jań­byr jaýatynynan habar ber­gen­deı. Ar­tynsha solaı boldy da. Bul jazǵy aptap aldyndaǵy jaý­yn kórinedi. Jaz kelisimen munda kún aıtar­lyq­taı ystyq bolady. Jol boıyndaǵy bıikteý tóbeler­diń ústine salynǵan japa tam­dar­dy kórip, sýdy taý ba­syna qalaı shy­ǵarady eken degen tańda­ny­sy­myzdy jasyra almadyq. Jol­dyń shetinen salynǵan eki qabat­ty toqal tamdar, jupyny ult­tyq kıim kıgen aýǵandyqtar biz­der­ge qarap qalypty. Tar jolmen kele jatqan kólik tizbeginiń aldy-ar­tyn qarýly jasaqtar mingen eki djıp qor­ǵap keledi. Kóshe boıy­nyń eki jaǵynda qoldaryna qarý ustaǵan saqshylar da aldy-arttaryna jiti qarap qoıady. Jol boıynda Ahmad Shah Ma­sýd­tyń eskertkishin kózimiz shal­dy. 2008 jyldyń 30 qazanynda AIR prezıdentiniń birinshi oryn­ba­sary A.Masýd bastaǵan aýǵan­dyq delegasııa Astanada ótken ShYU-ǵa múshe elder úkimet bas­shylarynyń jetinshi keńesine qatysqan-dy. Aıtpaqshy, onyń sýreti biz, buqara­lyq aqparat quraldarynyń ókil­deri mingen avtobýs mańdaıshasyna da ilingen. Bul aýǵandyqtardyń ony qadir tutatynynan habar beredi. Aldymen avtotizbek osy eldiń syrtqy saıasat vedomstvosynyń al­dyna kelip toqtady. Kireberis joldyń ortasyna beton qoıy­lyp, jan-jaǵy bekitilgen. Mun­daı beton sharbaqtar keıbir ǵı­ma­rattardy qorshaý úshin de qol­danylypty. Tipti bazarǵa kire­be­ris jolǵa da osyndaı tosqaýyl qoı­ylyp, beton sharbaqpen qor­shalǵan. Árbir mańyzdy nysan­nyń kireberisine temir qursaýly eki qabatty aýyr shlagbaým or­na­tylǵan. Soǵan qarap, barlyq qaýip­sizdik sharalarynyń jasal­ǵan­dyǵyna kóz jetkizesiń. Aýǵanstan Islam Respýblıka­sy­nyń aýmaǵy 625900 sharshy sha­qy­rymdy alyp jatyr. Munda pýsh­týn jáne darı (parsy) tilderi res­mı sanalady. Halqynyń 74 paıy­zyn súnnıtter qurasa, 25 paıy­zy shııtterden turady. Eko­nomıka­sy­na kelsek, eldiń jyl­dyq ishki jal­py ónimi jan ba­sy­na shaqqanda 800 AQSh dol­laryna para-par. Osylaısha aýǵan­dyqtar álemdegi eń kedeı elderdiń qataryna jatady. Munda jumys kúshiniń deni, ıaǵnı 60 paıyzy aýyl sharýashylyǵynda shoǵyrlanǵan. Taýly jerlerde kóptegen otbasy jartylaı kósh­pe­li mal sharýashylyǵymen shu­ǵyl­da­na­dy. Al jazyq jerler bı­daı egýge qolaıly sanalady. Mı­neraldyq shıkizattar bar, biraq turaqtylyq­tyń bolmaýy­nan ony ıgerýge eshqandaı múmkindik joq. Eger tarıhqa kóz júgirtsek, 1893 jyly aýǵan ámiri men brı­ta­nııalyq Úndistannyń kolo­nııa­lyq syrtqy ister hatshysy lord Dıýran kelisimge qol qoıǵan-dy. Soǵan sáıkes, 1947 jyly ko­lo­nııa dinı-qaýymdastyq negizde bó­lingen kezde musylmandary kóp aýmaq Pákstan jaǵyna beki­tip berildi. Qysqasy, aýmaǵy 150 myń sharshy shaqyrym­dy quraı­tyn, turǵylyqty halqy­nyń sany 6 mıllıonǵa jetetin (1947 jylǵy esep boıynsha) Pýsh­týnıstan (Pýshtýndar eli) ekige jaryldy. Bul óz kezeginde Pákstan men Aýǵanstan arasyndaǵy qarym-qatynastarǵa qaǵylǵan syna tárizdi boldy. Biraq búginde aýǵan eline kórshilerimen tatý qarym-qatynas ornatý aýadaı qajet. Al ázirge “Talıban” qozǵalysy aýyq-aýyq soǵys ashyp, qala tur­ǵyndary men NATO-nyń koalı­sııalyq kúshterin ábigerge salyp keledi. Biz Aýǵanstannan ketken kúnniń erte­sine osynda iri shabýyl jasalyp, kóptegen turǵyndar men áskerı­ler­diń ómirleri qıyldy. О́lispeı be­ris­peıtin talıban jasaqtary qatty qar­sylyq kórsetip, tipti ózderin jaryp ta jibergen. Ka­býlǵa keletin kúnniń tańer­teńgisin Qundyz ben Kabýlǵa qatynaıtyn Pamir Airways áýe kompanııasynyń ushaǵy apatqa ushyrady. Onyń bortynda 38 jolaýshy men 5 ekıpaj múshesi bolǵan. Mine, birer kúnniń basty oqıǵalary osyndaı. Kabýldyń tar kóshesimen kele jatqan kóligimizdiń terezesin ashyp, fotoǵa túsirip jatqa­ny­myz­dy kó­rip, amerıkalyq jýr­na­lıster baı­balam saldy. Sóıtsek, olar avto­býstyń ishine jergilikti turǵyn­dar­dyń bireýi granata tas­tap jiberedi dep shoshynǵan eken. Odan qalsa, syrttaǵy aýǵan­dyq áskerıler sýretke túsir­meńder dep dúrse qoıa berdi. Bulardyń bar­lyǵy aýǵandyq ómirdiń qan­shalyqty shıelenisti ekendigin, sondyqtan da turaqty­lyq­qa esh negiz qalanyp otyrma­ǵan­dyǵyn kórsetedi. Sońǵy aılarda el basshysynyń atyna ótkir syn­dar aıtylyp, H.Karzaı eldegi jaǵ­daıdy turaqtandyra almady degen pikirler qalyptasqan. Tipti “Kar­zaı Kabýldyń gýbernatory” degen laqap at ta syrttaı pishilip qoı­ylǵan. Qalaı bolǵanda da aýǵandyq ókimet sheteldik áskerı­ler­diń qol­daýyna súıenýge máj­búr. AQSh prezıdenti Barak Oba­ma ótken jyly Aýǵanstanǵa qo­symsha 30 myń áskerı attandyrý týraly málim etkeni belgili. EQYU-nyń Is basyndaǵy tór­aǵasy, elimizdiń Memlekettik hat­shysy – Syrtqy ister mı­nıs­tri Qanat Saýdabaev halyqaralyq koalısııalyq kúshterdiń “Talı­ban” qozǵalysyna qarsy opera­sı­ıasy Ortalyq Azııa elderi úshin tikeleı terrorıstik qaýipti tó­men­detkeni­men, aýǵandyq máse­le­ni áskerı jol­men sheshý ty­ǵy­ryq­qa tirel­gendigin ashyq aıtty. Sondyqtan eldi qarýly qaqty­ǵys­tan alyp shyǵyp, birlikke bastaıtyn tetik­terdi qarastyrý – ýaqyt talaby. Qazaqstan óz kezeginde qıyn­dyq keship otyrǵan Qyrǵyzstan men Aýǵanstanǵa qolushyn berip keledi. Bir kezderi Tájikstanǵa kór­setilgen kómek osy eldegi jaǵ­daıdy turaq­tandyrýǵa múmkindik týǵyzǵany belgili. Qazaq sarbaz­dary­nyń she­kara kúzetinde qur­ban bolǵandyǵy munda áli umy­tyla qoımaǵan. Qazir Tájik­stan­nyń Islam Konferen­sııasy Uıymyna múshe elder Syrt­qy ister mınıstrleriniń 37-shi keńe­sin ótkizýi aıtarlyqtaı jetis­tik. Bıyl tóraǵalyq tájikterdiń qo­ly­na kóshse, kelesi jyldyń or­tasyna taman bul mindet bizge júktelgeli otyr. Elimiz osy uıym aıasynda da Aýǵanstanǵa kóptegen qoldaýlar kórsetip keldi jáne ony jalǵastyrýǵa daıyn eken­digin bildirdi. Máselen, Qazaqstan sońǵy eki jylda 10 myń tonna gýmanı­tar­lyq kómek retinde azyq-túlik jet­kizip, 2,4 mıllıon dollarǵa aýrý­hana, mektep salyp, joldardy jón­degeni málim. О́tken jyly elimiz IKU-nyń Islam yntymaq­tastyǵy arnaıy qoryna 1 mıllıon dollar aýda­ryp, ol qarjynyń bir bóligi Aý­ǵan­standy qalpyna keltirý úshin jumsalǵan. Arnaıy kelisim boı­yn­sha 2010-2020 jyldary qazaq­standyq oqý oryndarynda aýǵan­dyq stýdentterdi oqytý týra­ly sheshim qabyldanyp, oǵan 50 mıllıon dollar bólý kózdelip otyr. Osylaısha, 1 myńdaı aýǵan­dyqtyń bilim alýyna jaǵdaı týǵyzylady dep kútilýde. О́rkenıet kóshine ilesýge talpynǵan Aýǵanstan, sonymen qa­tar, esirtki saýdasyn qyzdyryp otyrǵan el ekeni de barshaǵa aıan. Keıbir derek kózderi aýǵandyq esirt­kiniń saýdasy jylyna 20 mıl­lıard AQSh dollaryna jete­tindigin aıtady. Biraq odan aýǵan­dyq sha­rýalardyń shekesi shyl­qyp otyr­maǵany belgili. Talıban sodyrlary sharýalarǵa esirtki óndirgeni úshin onyń tek 10 paıyz úlesin ǵana beredi eken. Ásirese, esirt­kini óndirý shet­eldik áskerı­ler baqylap otyrǵan aýmaqta kó­lemdi júrgizilýin nemen túsin­dirýge bolady? Osy rette Qazaqstan Respýb­lı­kasy men Aýǵanstan Islam Res­pýblıkasy úkimetteri arasyn­da esirtki zattarynyń, prekýr­sor­­lar­dyń, psıhotroptyq jáne oǵan teńestirilgen zattardyń zańsyz aınalymyna jáne olardy tutynýǵa qarsy kúres týraly keli­simge qol qoıyldy. Osynyń ózi elimizdiń aı­maqtaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa degen ıgi maqsa­tyn aıshyqtap ber­di. 2008 jyl­dyń 12 maýsymynda Aýǵanstandy qoldaý jónindegi Pa­rıj halyq­aralyq konferensııa­synda elimiz Aýǵanstan Prezıdenti H.Karzaı­dyń 2013 jylǵa deıingi ulttyq damýdyń strategııasyn qol­daǵan edi. Aýǵanstan Islam Respýb­lıkasy Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń azııalyq áriptesi bolyp tabylady jáne de Uıymnyń janyndaǵy ba­qylaýshy mártebesine ıe. Son­dyq­tan da elimiz EQYU tóraǵasy re­tinde Aýǵanstan máselesine erekshe den qoıatyny túsinikti. Qoryta kelgende, “terro­rızm oshaǵyna” aınalǵan eldi órke­nıet­­ter órisine shyǵarý úshin al­dy­men halyqtyń sana­syn kóterý qajet­tigin ýaqyttyń ózi kórsetip otyr. NATO koa­lısııalyq kúsh­teriniń is-áre­ketteri ázirge eshqandaı nátıje berer emes. Sondyqtan aýǵan prob­lemasyn júıeli túrde qaras­tyryp, ony sheshý tetik­terin ekonomı­ka­lyq negizderden izdeý kerek sııaqty. Asqar TURAPBAIULY.