Teńiz aılaǵynyń áleýeti

Múddeler men múmkindikter

Integrasııalyq úderister bızneske keń jol ashýda

«Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq 2030 jylǵa deıin úsh múshe mem­­­le­kettiń IJО́-sin 25 paıyzǵa jáne 600 mıllıard dol­lar­dan astam ósirýge múmkindik beredi».

N.Á.NAZARBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti.

Aqtaý teńiz aılaǵy – bul tranzıttik júk jáne eksporttyq-ımporttyq mýltımodeldik tasymal júıesindegi «jelilik ortalyq» bolyp tabylatyn Qazaqstannyń «Batystaǵy qaqpasy». Qazaqstan Kaspıı teńizi basseı­nindegi negizgi júk tasymaldaıtyn memleket bolyp tabylady. Soǵan sáıkes Kaspıı teńizimen jónel­tiletin júk aınalymy kóleminde Aqtaý aılaǵynyń úlesi 30 paıyzdy quraıdy. Máselen, 2014 jyldyń I toqsanynda Aqtaý teńiz aılaǵy arqyly jóneltilgen júk kólemi 2,8 mıllıon tonnany qurady. Onyń ishinde, Iran baǵytyna metall jáne astyq eksporttaýdy 20 paıyzǵa ósirý qamtamasyz etildi. Búgingi tańda Aqtaý teńiz aılaǵy qurǵaq jáne paromdyq júk jóneltý boıynsha óziniń tolyq jobalyq qýatynda jumys istep tur. Sonymen birge, jyl saıyn mundaı júk kólemi artyp keledi. Osyǵan baılanysty Aqtaý teńiz aılaǵynyń júk jóneltýdegi áleýetin arttyrý maqsatynda ony soltústik baǵytqa qaraı keńeıtý jónindegi joba is júzine asyrylýda. Atap aıtqanda, 2012 jyly gıdrotehnıkalyq qorǵaýshy qondyrǵylar paıdalanýǵa beril­di. 2013 jyly jańa teńiz aıla­ǵynda teńiz túbin tereńdetý ju­mystary bastaldy. Memleket-jeke-menshik seriktestigi negi­zinde óndiristik nysandar qurylysyn salý máselesi boıynsha birlesken kásiporyndar qurý arqyly ınvestısııa tartý jóninde sheshim qabyldandy. Aqtaý teńiz aıla­ǵynyń áleýetin arttyrý jónindegi bul keshendi joba 2015 jyly aıaqtalady. Sonyń nátıjesinde teńiz aılaǵynyń júk jóneltý múmkindigi jylyna 20,5 mıllıon tonnaǵa deıin artady. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan». AQTAÝ.

Integrasııa jemisi

Qazaqstannyń eýrazııalyq ıntegrasııaǵa kirigýdegi eń basty maqsaty  Dostastyq elderine qazaqstandyq taýarlardyń aınalymyn jáne eksportyn arttyrý, qaıta óńdeý salasyna ınvestısııa tartý, ótkizý rynogyn keńeıtý arqyly qaıta óńdeý ónerkásibin damytý bolyp tabylady. Bul rette Qazaqstan seriktes memleketter rynogyna qazaqstandyq taýarlar men qyzmetterdiń shyǵarylýyna shekteý keltiretin kedergilerdi joıý jáne temir jol, avtokólik ınfraqurylymyna kirigýdi qamtamasyz etýge barynsha basymdyq beredi. 2013 jyly Qazaqstannyń Reseı jáne Belarýs memleketterimen taýar aınalymy 24 mıllıard dollardy qurady.

Barnaýl, Taýly Altaı, Mońǵolııa arasy...

Oblys ortalyǵyndaǵy Dostyq úıinde «Azııa elderinde mádenı murany ózektendirý» taqyrybynda halyqaralyq áleýmettik-mádenı jáne ǵylym-bilim jobasy aıasynda tarıhı-tanymdyq mádenı forým ótti. Qazaqstan men Reseı ara­syn­daǵy tarıhı-mádenı baı­lanys­qa oraı taqyryby ma­ńyz­dy bul jıyndy ótkizýge Barnaýldyń Altaı memlekettik pedagogıkalyq akademııasy, Azııa elderi men Tynyq muhıty óńiriniń mýzeologııa komıteti, Mońǵoltaný ınstıtýty, býddologııa jáne tıbetologııa, Mońǵolııa ǵylym akademııasynyń ókilderi, ǵalymdar, zertteýshiler qatysty. О́ńirden Qazaqstan halqy Assambleıasy jergilikti bólimshesi, Pavlodar pedago­gı­kalyq ınstıtýty, oblystaǵy «Mýzeıler qaýymdastyǵynyń ókilderi» qoldaý kórsetti. Peda­gogıkalyq ınstıtýt ǵalym­da­ry­nyń aıtýynsha, Reseı men  Qazaqstannyń shekaralyq óńir­leri birlesip júzege asyratyn joba 5 kezeńnen turady. Onyń alǵashqysy Pavlodarda ótse, ekinshisi Barnaýlda, úshinshisi Bııskide, qalǵany Taýly Altaı men Mońǵolııada jalǵasyn tap­paq. Oblys ortalyǵynda ót­ken jobanyń tusaýkeserine Reseı, Qyrǵyzstan, Germanııa, Moń­ǵolııa elderindegi ǵylymı orta­lyqtardyń, mýzeılerdiń qyzmetkerleri qatysty. Jıyn barysynda, jalpy Azııa elderi mádenı murasynyń ótken sheji­resi, búgingisi, bolashaǵy jaıly tanymdyq máseleler orta­ǵa salyndy. Jıyn sońyn­da delegasııa músheleri pedago­gı­kalyq ınstıtýttyń «Arheo­lo­gııa-etnologııalyq jáne pa­leontologııalyq zertteý» ǵy­ly­mı-tájirıbelik ortalyǵy men mýzeı keshenin aralady. Mundaı tarıhı tanymdyq eki elaralyq rýhanı jobany júzege asyrý Taýly Altaı, Mońǵolııa, Qazaqstan arasyndaǵy ejelden qalyptasqan ortaq mádenı muranyń munan keıin de kóz qarashyǵyndaı saqtalýyna qoǵam men memlekettik organdardyń nazaryn aýdarýǵa baǵyttalǵany anyq. О́ıtkeni, bul jobanyń nátıjesi otandyq jáne shetel­dik ǵalymdar arasyndaǵy ynty­maqtastyqtyń nyǵaıýyna, jas mamandardyń ortaq mádenı mura úshin qyzmet jasaýyna, izdenisti arttyrýǵa múmkindik týǵyzady dep kútilýde. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». Pavlodar oblysy.

Bekem baılanystar belgisi

«Bireýge bireý súıeý» deıdi halyq danalyǵy. Bul sóz áńgime etpek máselemizdiń mánin qysqa da nusqa dóp bildirýimen oıǵa oraldy. Qazirgi jahandaný zamanynda ekonomıkalyq qarym-qatynastardyń tyǵyz qabysyp, tutasýy sony talap qylýyn jurt jaqsy túsine bastaǵan jaı. Al munyń óz múddeleri men múmkindikterine jaqyndaý jolyn, ıaǵnı eýrazııalyq ıntegrasııa jolyn tańdaǵan Keden odaǵyna múshe elderdiń ejelden tamyrlas sharýashylyq baılanystardy tereńdetýge baǵyttalǵan jaǵymdy jaqtary, ásirese, Qaraǵandy oblysynda aıqyn baıqalyp otyr desek, buǵan naqty dáıekter az emestigin aıtýǵa bolady. Sonyń birin alǵa tartqanda, birlesken «QazBelAZ» kásiporny aldymen aýyzǵa alynar edi. Budan tórt jyl buryn Elbasy tusaýyn kesip, isine sáttilik tilegen jańa úderistegi óndiristiń qýat-qabileti kúnnen-kúnge artýy bilinedi. Ataýy meńzep turǵandaı, munda belarýstik áıgili «BelAZ» aýyr salmaqty júk kólikteriniń qosalqy bólshekteri, qural-saımandary jasalýmen birge tolyqtaı kúrdeli jóndeýden ótkiziledi. Osy jyldar­da bul baǵytta atqarylǵan jumystar kólemi aqshaǵa shaqqanda 1 mlrd. teńgeni quraýy qadam qut­ty­lyǵyn bir aıǵaqtasa, sondaı-aq, ke­leshegi keń ekenin de kórsetip otyr. Atap ótpeske bolmaıdy, bul ózi taý-ken ónerkásibi iri qu­­ry­lymdary tileýinen shyqqandaı óndiris orny bola qaldy. О́ıtkeni, «Qazaqmys» korporasııasy, «Arselor Mıttal Temirtaý» kompanııasy sekildi alyptardyń kenishterinde ken tasymaldaýǵa qoldanylatyn aldy – 220, sońy 45 tonnalyq «BelAZ»-dardyń birazy eskirip-tozyp, olardy qalpyna keltirýge múmkindik jete bermeıtin ýaqytta osyndaı kásiporynnyń qurylýy qajettigi qatty seziletin. Sol tilek iske asyp, qıyndyqty jeńildetti. Bul rette «Qazaqmys» korporasııasy» JShS jetkilikti ınvestısııa bólip, yntymaqtastyqqa yqpal etýin ataǵan oryndy. Búginde oıdaǵy jumys yrǵaǵy qalyptasqan, kezektegi is-sharalar aıasy keńeıgen zaýyttyń kómegi «BelAZ»-dy qoldanýshylar bárine birdeı tıip júr. Atalǵan júk kóligine qosalqy bólshekter men jabdyqtar burynǵydaı aılap qútilip jatpaıdy, jóndelý úshin alysqa jóneltilmeıdi, jaqyn jerdiń ózinde tyndyrylady. Munyń syrtynda aldyn ala tapsyrysqa sáıkes ýaqytsha isten shyqqandardy qolma-qol kúrdeli jóndeýden ótkizetin arnaýly servıstik qyzmet kórsetý toptarynyń jumysy qolaıly jaǵdaıdy odan saıyn jaqsartty. Bular Balqash pen Jezqazǵannyń, Shubarkól men Qarajaldyń qaı kenishteri bolsyn buzylyp qalǵan «BelAZ»-darǵa tez «jan» bitire alady. Aıta ketý kerek, bul Qazaq­stan – Belarýs birlesken kásiporny­nyń aldaǵy úlken mindetterge arnalǵan keshendi jobalarynyń bastaýy ǵana deýge bolady. Al túpki maqsat tipti zor. Byltyr júk kóterimdiligi 45 tonnalyq túriniń alǵashqysy Qaraǵandynyń ózinde qurastyrylsa, «QazBelAZ» bir­lesken kásiporny» JShS bas dırektory Sergeı Potylısınniń aıtýynsha, onyń jylyna 30-33-in shyǵarýǵa múmkindik bar. Odan úlkenderi qurastyrylatyn ýaqyt ta taıaý. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń tetigi iske qosylý jylynan jergilikti tutynýshylardyń bul alyp tehnıka kúshine degen suranymy birte-birte qanaǵattandyryla bastaıdy. Jalpy alǵanda, oblystyń Belarýs Respýblıkasyndaǵy kásiporyndarmen baılanysty ornyqtyryp, nyǵaıtýynyń mysaly bir bul ǵana emes. Osy taraptaǵy yntymaqtastyq Mınsk traktor zaýytymen, «BelAgroservıs» birlestigimen, aýyl sharýashylyǵy salasynyń býyndarymen qol jetkizilgen kelisimder boıynsha jalǵasyn taýyp, damyp keledi. Máselen, temir nar jasaýshylar «Saryarqa» erkin ekonomıkalyq aımaǵynda taǵy bir birlesken kásiporyn jumysyn uıymdastyrýǵa kirisse, agrarshylar Abaı aýdanyndaǵy «Astro-Agro», «Shans» sharýa qojalyqtary kókónis, kartop ósirýshileri, et-sút óndirýshileri áriptesterimen aradaǵy ózara paıdaly is-qımylǵa yntaly. О́ndiristi óńirdiń metall buıymdary, qurylys materıaldary tárizdi ótimdi zattarymen qatar qoı júnin, jylqy etin, maıly daqyldardy tereńdetip óńdep, syrtqy rynokta básekege qabiletti ónimderdi, kommýnaldyq sharýashylyqqa arnalǵan tehnıkalardy birlesip shyǵarýǵa, mashına jasaý salasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan jobalar qyrýar isterdiń negizgi arqaýy bolyp tabylady. Byltyr oblys delegasııasynyń Belarýs Respýblıkasynda bolǵan jumys saparynda birikken baılanys óz kezeginde eki jaqtan da ınves­tısııalar quıylýyn arttyr­dy. Integrasııa ıgiligine kóz jet­kizýshiler belsendiligi men yqy­lasy kúsheıdi. Kúrmeýi qıyn, san túrli ıirimge toly kóringen jol­dyń tıim­diligin dáleldep, úlgili iz sal­ǵan «QazBelAZ» bir­les­­ken kásip­ornyndaı bolýǵa umty­lý­shylar ulǵaıa túsýde bul kúnde. Reseı Federasııasy, Be­larýs sa­lalas óndiris oryndary­men qa­rym-qatynas qalpyna tús­ken Qa­raǵandy mashına jasaý kon­so­r­sıýmynyń, Parhomenko atyn­daǵy mehanıkalyq aspap­­­tar, Aqtaý sement, «San­teh­prom» santehnıkalyq buıym­dar zaýyt­tarynyń, «Qara­ǵan­dy kon­fetteri» kondıter fab­rıka­synyń shahtalarǵa arnalǵan kómir óndirý gıdravlıkalyq tehnıkalary men qural-jabdyqtary, iske yńǵaıly stanoktary, sapa­ly sementi, til úıirgen tát­ti­le­ri reseılik, belarýstik tuty­ný­­­shylardyń úlken suranymyna ıe. Olar ke­dendik kedergilerge ushy­ramaı tapsyrys berýshilerge je­ńil jetedi. Oblys boıynsha bul elder­men ımportqa qaraǵanda eksport kóleminiń 60 paıyzdan asýy ónim ótkizýdiń ushan-teńiz rynogy ashy­lýyna qanattandyryp, erteńgi alań­syz jumysqa serpin berýde. «Ár nárseniń sáti bar» degen osy bolar. Aıqyn NESIPBAI, «Egemen Qazaqstan». QARAǴANDY.