Aqyn rýhyn aıalaǵan shańyraq

Qazaq poezııasynyń Qulageri Ilııas Jansúgirovtiń mýzeıi Jetisý oblysy­nyń ortalyǵy Taldyqorǵan qalasyn­da ornalasqan. Bul rýhanı ordanyń ǵımaratyn 1898-1905 jyldary tatar kópesi Rahmetolla Buǵybaev saldyrǵan. 1920 jyldary oblystyq «Qosshy» oda­ǵynyń ýezdik bólimi bolǵan bul úıge uly aqyn Aqsýdan jumys babymen kelip-ketip júrgen eken. Baıaǵy qalpynan aınymaǵan shyraıly shańyraq aqynnyń kózindeı alystan kózge ottaı basylady.

1918 jyldan 1976 jylǵa deıin Keńes ókimeti ishki saıasatyna baılanysty ár túrli mekeme retinde paıdalanǵan. Atap aıtsaq, oblystyq «Qosshy» odaǵynyń ýezdik bólimi, oblystyq «Oktıabr Týy» gazetiniń redaksııasy, aýylsharýashy­lyq mal uryqtandyrý laboratorııasy, 1976-1980 jyldary oblystyq ólketaný mýzeıi sekildi mekemeler retinde keńes ıdeologııasyna qyzmet etken. Áıtse de jel dıirmenindeı jyldar shyr aınal­dyrǵanymen qabyrǵasy qulamaǵan, irgesi sógilmegen. Baıaǵy qalpynda qalanyń qaq ortasynda tur, quddy qarashanyń rýhanı mektebi dersiz. Aqyndy saǵynǵan jurt jyl saıyn aǵylyp kelip, nár alyp ketedi. Jastardyń oı qorytar ordasy.

Osylaısha, qarashańyraq halyqtyń qalaýymen 1984 jyly mamyr aıynda, ıakı aqynnyń 90 jyldyq torqaly toıyn­da «I.Jansúgirov ádebı mýzeıi» bolyp jańadan ashyldy. 2003 jyly oblys or­talyǵy Taldyqorǵan qalasyna kósh­kennen keıin, qoǵamdyq uıymdardyń tilegin eskere kele mýzeı úıi keńeıtiledi. Qosymsha jádigerler qoryn saqtaıtyn bólme, kitaphana, májilis zaly salynyp, úlken is-sharalar ótetin rýhanı mekemege aınalady.

Mýzeıdiń kólemi – 268 sharshy metr, eksponattardyń jalpy sany – 6 507. Úı sáýlet óneriniń HIH ǵasyrdaǵy úlgisi retinde memlekettik qorǵaýǵa alynǵan. Mýzeı bólimderi 6 bólmeden turady. Tústep ótsek:

«I.Jansúgirovtiń dúnıege kelgen, týyp-ósken ortasy»; «Aqynnyń azamattyq tul­ǵasynyń qalyptasý, qalamynyń ushtala bastaǵan izdený joly»; «Aqynnyń jumys ból­mesi»; «Aqynnyń shyǵarmashy­lyǵy»; «Ilııas máńgi este»; «Ilııas Jansúgirovtiń izba­sarlary».

Mine, zamannyń talabyna saı túr­lengen qasıetti shańyraq 38 jyldan beri halyqqa qalt­qysyz qyzmet etip keledi. Alǵashqydaı emes, jyl jańarǵan sa­ıyn mýzeı de jańara túsken. Ǵımaratyna kúr­deli jóndeý jumystary júrgizilip, mýzeı qory qundy eksponattarmen tolyq­tyrylyp, jańa ekspozısııalar kelip qosylǵan. Osy ýaqytqa deıin mýzeıge eli­mizdiń túkpir-túkpirinen, tipti alys-jaqyn shet elderdiń kelgen adamdarda esep joq.

Mýzeı qyzmetkerleri aqynnyń mura­syn kórýge halyq jıi keletinin aıtady, ásirese óleń-jyrǵa qumar, ádebıetke áýes jastardyń talaby úlken. Rasymen, búgin­de mýzeı kórermenderdiń kózaıymyna aınalǵan. Jylyna on myńnan astam adam mýzeı jumysymen tanysyp, tamashalap qaıtady eken. Ilim izdegen jastarǵa ótken tarıhtan tálim-tárbıe berip, patrıottyq rýh syılap, izgilikke baýlyp, ıgilikti isterdi júzege asyryp keledi.

Munda Ilııas Jansúgirovtiń qujat­tary, baspa isine paıdalanǵan mashınkasy, ózi satyp alǵan kilemi, kıgen plashy, ustaǵan taıaǵy, dám tatqan ydys­tary, qoljazbalar qory, ár jyldary shyǵarylǵan kitaptary jáne aqyn shyǵarmashylyǵyn zertteýshilerdiń eńbekteri saqtalǵan. Bárin qosqanda alty myńnan astam qundy jádiger bar. Qalamgerdiń qulaǵyna azan shaqyryp, «Qyzyrilııas» dep esimin qoıǵan, kin­dik ákesi sanalatyn qobyzshy Molyqbaı Baısaqulynyń qasıetti qońyr qobyzy – mýzeıdegi qundy eksponattardyń biri. Bul qobyzdyń tarıhyna biz gazetimizdiń kelesi bir sanynda keńirek toqtalamyz.

«Bul rýhanı orda – qundy qujattar men mándi málimetterge toly ádebı mýzeı ǵana emes, jastardy bilim nárimen sýsyndatyp qana qoımaı, qoǵam qaıratkeri­niń ómir belesteriniń beımálim syrlaryna qanyqtyratyn kıeli oryn. Qashanda qazaq halqy baryn baǵalap, urpaǵyО́na sapaly bilim berip, tárbıeleı bilgen. Mýzeı – ásirese jas urpaq úshin óte baǵa­ly mekeme. Mýzeıden alǵan málimetteri arqyly kelýshi jastar bilimderin beki­te túsedi», deıdi mýzeı meńgerýshisi Nurgúl Jaýynbaeva.

Jyl saıyn aqynnyń týǵan kúnin atap ótý jáne repressııa qurbany bol­ǵan azaly jyldarǵa arnalǵan aqyndy eske alý jıyndaryn ótkizý dástúrge aınal­ǵan. Atap aıtsaq, «Ilııas álemi» atty res­pýblıkalyq stýdent-jastar festıvali, «Ilııas oqýlary» qalalyq, oblystyq baı­qaýlary «Talantqa taǵzym» qolóner sheberleri men kásipqoı sýretshiler baı­qaýy, «Ilııas taǵylymy», jyljymaly kórmeler «О́nerge umtyl, ónerdi bil, zamandas!» atty mekteparalyq, sahnalyq qoıylymdar baıqaýy jyl saıyn dástúr­li túrde ótip turady. Aqynnyń ónegeli ómiri men shyǵarmashylyǵyn keńinen nasıhattaý maqsatynda «Aqynnan qalǵan án mura», «Sulý sózdiń súleıi», «Ultyn ulyqtaǵan dara tulǵa», «Jansúgirovtiń balalarǵa arnalǵan shyǵarmalaryndaǵy ulttyq qundylyqtar» atty leksııalar men taqyryptyq ekskýrsııalar úzdiksiz júrgizilip keledi.

Sońǵy jyldary mýzeı qory qundy jádigerlermen tolyǵa túsken. Máselen, 2016 jyly Aqsý aýdany, Eńbek aýyly­nyń turǵyny aıtysker aqyn Bekbolat Atambaev mýzeıge Ilııas Jansúgirovtiń jeıdesin tapsyrypty. 2017 jyly Almaty oblystyq Ishki Ister Departamentiniń aqparattyq-analıtıkalyq ortalyǵy I.Jansúgirovtiń 1936 jyly Almaty qala­synda berilgen tólqujatyn jáne aqyr­ǵy beınesi, ıakı tutqyndalǵan kezdegi foto­sýretiniń túpnusqasyn mýzeı qoryna syıǵa tabystaǵan.

Alǵashynda NKVD arhıvinde saq­ta­lyp, keıin Ishki ister departa­men­tine berilgen aqynnyń jeke kýáligi 80 jyldan keıin óz mekenin tapty. 2018 jyly Almaty qalasyndaǵy Ult­tyq kitapha­nanyń sırek kezdesetin qoljaz­balar qo­rynan belgisiz sebeptermen osy ýaqyt­qa deıin jınaqtarǵa engizilmeı qalǵan I.Jansúgirovtiń «Qýat» poemasy men «Baqytty Jamal» áńgimesi tabylypty. Ony mýzeı qyzmetkerleri latyn qarpinen kırıllısaǵa túsirip, «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalaǵan.

«Men qazaqtan «Qulagerdi» qyzǵanamyn»

2016 jyly nemis jazýshysy Gert Haıdenraıh Ilııas Jansúgirovtiń «Qula­ger» poemasyn nemis tiline aýdar­sa, 2019 jyly «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qory men Ilııas Jansúgirov qorynyń birlesken júıeli jumysynyń nátıjesinde poema aǵylshyn tildi oqyr­mannyń nazaryna usynyldy. Shyǵarmany aǵylshyn tiline aýdarǵan belgili aqyn, aýdarmashy Belında Kýk.

Búginde qazaq poezııasynyń tórinen oryn alǵan I.Jansúgirovtiń «Qulager» poemasynyń aǵylshyn tiline aýdarylýy – rýhanı ómirimizdegi eleýli oqıǵa bolyp tabylady. Nemis qalamgeri kitaptyń tanystyrylymy barysynda «Men qazaq­tan «Qulagerdi» qyzǵanamyn» dep aǵynan ­jaryla sóılegen eken. Bul uly aqyndy álem moıyndady degen sóz.

Aıta keter taǵy bir jańalyq, 2019 jyly 18 mamyr – halyqaralyq mýzeı kúninde aqynnyń ádebı mýzeıiniń ha­lyqqa qyzmet etip jatqanyna 35 jyl to­lýyna arnalǵan keshte 1972 jyly túsi­rilgen «I.Jansúgirovtiń ómiri men shy­ǵar­mashylyǵy» atty derekti fılm kórsetildi. 47 jyldan keıin óńdelip hám jańa formatqa kóshirilgen «Ilııas Jansúgirov. Bıblıografııalyq kórsetkish» jáne «I.Jansúgirovtiń shyǵarmalaryn jańasha oqytý» kitaptarynyń tusaýkeseri ótken. Sonymen qatar sol jyly mýzeı úıi aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizilip, jańa tynys alyp, qala qonaqtary men oblys turǵyndaryn qýantqan eken.

«Ilııas Jansúgirovtiń ómir joly men ádebı-ǵylymı murasyn túgendeý, qolda joq shyǵarmalaryn jınastyrý jáne jazý maqsatynda aqynnyń 125 jyl­dyq mereıtoıyna oraı «Ilııas izimen» halyq­aralyq ǵylymı-tanymdyq ekspedısııa Reseı eline baryp qaıtty. Ekspedısııa músheleriniń ishinde mýzeıdiń aǵa-ǵylymı qyzmetkeri Saltanat Tólegenova da boldy. Olar Máskeý qalasyndaǵy Ilııas Jan­súgirovtiń kózi tirisinde jaryq kórgen 18 kitabyn taýyp, Reseı Federasııasynyń memlekettik arhıvinen 73 tarıhı quja­tyn alyp keldi. Sonymen qatar aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan 20 tomdyq shyǵarmalar jınaǵy jaryq kórip, mýzeı qoryn tolyqtyrdy. 19-shy tomy «Ilııas Jansúgirovtiń ádebı mýzeıi» anyqtamalyq-kitap bolyp shyqty. Jańa kóptomdyqqa arhıvte saqtalǵan eńbek­teri, hattary, qabyrǵaly qalamger jónin­degi zertteýler engizilgen», deıdi Ilııas Jan­súgirov ádebı mýzeıiniń meńgerýshisi Nurgúl Jaýynbaeva.

Mýzeıge kelýshiler arasynda sheteldikter jáne elimizdiń ár óńirinen kelgen meımandar jádigerlerdi óz kózimen kórip, ótken ómirdiń bir belesin sezingendeı bolyp, rızashylyǵyn bildirip jatady eken. Bul da bolsa mýzeı qyzmetkerleriniń eń­be­gine berilgen úlken baǵa dep túsinemiz.

 Jansúgirovtiń jeıdesi

2016 jyly 15 qyrkúıekte atalǵan já­digerdi mýzeı qoryna Aqsý aýdanyna qarasty Eńbek aýylynyń turǵyny, ­aıtysker aqyn Bekbolat Atambaev syıǵa bergen. 1921-1924 jyldary Ilııas Jansúgi­rov «Mamanııa» mektebiniń basshyla­ry­nyń biri Meıirman Ermektasovtyń úıinde turypty degen derek bar. Aqyn Meıir­man aǵamen ekeýi eldi aralap, Muzbulaq, Kúreńbel taýlarynda ıt júgirtip, qus salyp, ań aýlaǵan.

Sol kisiniń aıtýy boıynsha qylyshy­nan qan tamǵan Stalındik Keńes ókimeti 30-jyldary jappaı qýǵyn-súrgindi bastaǵany belgili. Osyndaı el basyna kún týǵan kezde Meıirman Ermektasov bas saýǵalap Qytaı asady. О́zimen birge aqynnyń bir kezderi syıǵa tartqan jeı­­desi men amanat etken arabsha tóte qa­rip­tegi qoljazbasyn ala ketedi. Keıin Qazaqstanǵa 1958 jyly bul jádigerdi ja­ry Altyn apamyz ákelgen eken. Al 1985 jyly Altyn apamyz aqynnyń murasyn Bekbolat aǵamyzǵa tabystaǵan. Talaı jyl­dar boıy saqtalyp kelgen baǵaly jeıde, 2016 jyldan bastap I.Jansúgirov ádebı mýzeıiniń ekspozısııasynda tur.

Tarıhı tólqujat

Mýzeıimizdiń eń qundy jádigeriniń biri uly aqynnyń qolynyń taby qalǵan 1936 jyly 11 shilde kúni berilgen tólqujaty. Qylmystyq is ishindegi túpnusqa 2 foto­sýretti «aldynan, janynan túsirilgen (profıl jáne anfas)» mýzeı qoryna aly­nýyna muryndyq bolǵan Almaty oblys­tyq Ishki ister departamentiniń aqpa­rattyq-analıtıkalyq ortalyǵy bas­­shysynyń orynbasary polısııa pol­kov­nıgi Janar Turǵanbekova.

80 jyldan keıin tabylǵan tarıhı tólqujat alǵashynda NKVD qabyrǵa­syn­da saqtalyp, artynan Ishki ister depar­tamentine berilgen. Sol jerdegi kózi qaraqty, kókiregi oıaý, janashyrlyq tanytqan qyzmetkerlerdiń bul ıgilikti isine tánti bolasyz. Tólqujatty uly aqyndiki ekenin tanyp, ádebı mýzeıge tabystaýǵa asyqqan.

Tólqujattyń muqabasynda Keńes óki­metiniń eltańbasy jáne alty tilde ja­zylǵan «pasport» degen sóz bar. Kelesi betine aýyssańyz «pasport 1941 jyl­dyń 11 shildesine deıin jaramdy» degen bólim bastalady. Odan keıingi jol­darda «Djansýgýrov Ilıas» dep bastalyp, «1894 jyl aýyl №4, Aqsý aýdany, Almaty oblysy, ulty qazaq, áleýmet­tik jaıy qyzmetker, turǵylyqty jeri Alma-Ata qalasy» dep tańbalanǵan. Ári qaraı áskerge qatysy joq ekeni aıty­lyp, Ilııastyń óziniń qoltańbasy qoıyl­ǵan. Tólqujattyń eń tómengi jolynda «AE№503124» degen árip aralas sandar berilgen. 3-shi betinde qujat ıesiniń otbasy jazylǵan.

Birinshi jolda 1930 jyly týǵan uly Azat, ekinshi jolda qyzy 1933 jyly týǵan Úmit jazylsa, úshinshi jolda 1935 jyly týǵan qyzy Ilfa, tómengi jolda pasport ústeliniń bastyǵynyń qoly tur. Úshin­shi bette túgelimen Ilııastyń aty-jóni, týǵan jyly, tirkelgen jeri jónindegi málimet latyn qarpimen jazylǵan. Qal­ǵan betterinde aqyn jóninde naqty máli­met, otbasy jaıly tolyq aqparat latyn qar­pimen toltyrylǵan. Eń sońǵy 31-shi bette Ilııastyń turǵylyqty jeri týraly naqty aqpar bar. Alyp aqynnyń mura­syn qolmen ustap kórgen adam uzaq ýaqyt oı ústinde júretini anyq. Qazaqty Ilııassha súıgen aqyndar az. Bar murasy mýzeı­diń qunyn artyryp, oqyrmanǵa oı salyp tur.

Janynan jáne aldynan túsirilgen fotosýrette Ilııastyń qatty azap shegip, qasiretke baılanǵan kelbeti túsirilgen, aryp-ashyp shashy men saqal-murty ósip, kózqarasyn basqa jaqqa burady. Ústine kıgen jeıdesiniń asa qonymsyz eken­digin ańǵarýǵa bolady. Bul sýret Ilııastyń óziniń qylmystyq isinen alynǵan. Bul sonymen birge túpnusqa ekendigin aıta ketken jón.

Ilııastanýshy Muratbek Imanǵazınov jyr ıesi Almatynyń shyǵys jaǵynda ornalasqan Talǵar aýdanynyń «Jańalyq» aýylynda jerlengenin aıtady. 2 500 adam jerlengen qorymnyń aýmaǵy óte úlken.

«Kesh bolsa da, aqyn súıeginiń qaıda jatqandyǵy anyqtaldy. Aqsý aýdanynyń Saǵabúıen selosynda Nurtaza Dúısekov degen adam turǵan. Ol kisi Ilııaspen ta­nys bolypty. 1930 jyldary elge ashtyq kelip, dúnıeniń osyndaı astan-kesteńi shyǵyp jatqanda: «Qytaı eline baryp bas saýǵalaıyq» degenine Ilekeń kelis­peı, osy jaqta qalyp qoıǵan eken. Sol aqsaqalymyz búgingi kúnge deıin «Qaıran asyl er, osyndaı bolaryn sezip edim, bozdap kettiń-aý!» dep kúıinedi eken. «Elim, jurtym» dep qalyp qoıǵan aqynnyń taǵdyry Qytaıǵa ketkende mundaı bolmas pa edi dep te qoıasyń», deıdi zertteýshi M.Imanǵazınov.

Kózi tirisinde kemenger aqyn súıgen jary Fatıma Ǵabıtovaǵa san alýan ǵashyq­tyq hattar jazǵan eken. Keńes ıdeolo­gııasy kúıe qolymen ustap, aqyn­nyń murasyn otqa jaqty, jazyqsyz eke­nin bile tura qaralady. Áıtse de Fatıma anamyz Ilııasty bir sátke bolsa da kúre­singe tastamaǵan, adal qalpymen dúnıe­den ozǵan. Onyń shynaıy mahabbatyna sońy­nan qalǵan ǵashyqtyq hattar kýá. Eń ­aýyry aqynnyń jan jary súıiktisiniń ­qaı jerge jerlengenin bilmeı, armanda ­ket­ken eken. Sóz sońyn aqynnyń ǵashyǵyna jaz­ǵan jyrymen támamdasaq.

Ylaılanyp, shyr aınalyp,

Aqsý sýy aǵady.

Bizdiń júrek, bizdiń súıek,

Áldeqaıda qalady.

Ylaılanyp, shyr aınalyp,

Aqsý sýy tynbasyn.

Bizder keshken qıyn jyldar,

Eskerýsiz qalmasyn.

 

Jetisý oblysy