Aldymen qazaq, qyrǵyz, ózbek basshylary beıresmı formatta kezdesti. Dastarqan basynda biraz dúnıe talqylanǵany anyq. Kóp kelisim men másele negizi sondaı beıresmı formatta sheshiledi.
Keshe bes el basshylary resmı kezdesý ótkizdi. Bul Ortalyq Azııa kóshbasshylarynyń arasyndaǵy alǵashqy kezdesý emes. О́tken jyly Túrikmenstanda bolǵan edi. Iаǵnı birneshe márte uıymdastyrylǵan, júıesi qalyptasqan deýge bolady.
Kezdesýde eń birinshi shekarany bólý máselesi aıtyldy. Muny Qasym-Jomart Toqaev kóterip, Ortalyq Azııada shekara máselesin retteý boıynsha máselesi joq el retinde delımıtasııa ótkizý boıynsha Qazaqstan óz kómegin usynatynyn, arnaıy júıe qurý kerektigin aıtty. Rasymen sońǵy jyldary qyrǵyz-tájik, qyrǵyz-ózbek, tájik-ózbek arasyndaǵy shekara máselesi ýshyǵyp tur. О́tken jyly tipti qyrǵyz ben tájik arasynda osy shekaraǵa baılanysty alaýyzdyq paıda boldy. Keńes Odaǵy tastap ketken anklavtar Ortalyq Azııanyń tynyshtyǵyn qashyryp tur. Eger úsh el shekara máselesin sheshe almasa, sońy qarýly qaqtyǵysqa ulasýy bek múmkin. Al ol Ortalyq Azııadaǵy kez kelgen ekonomıkalyq, mádenı jetistikti qurdymǵa ketiredi. Sondyqtan terrıtorııany kelisti bólip, bekitýdiń mańyzy zor.
Ekinshi ótkir másele retinde sý resýrstaryn bólisý jáne muzdyqtardy saqtaý jaıly aıtyldy. Bul ásirese Qazaqstan úshin mańyzdy. Jazda aýyl sharýashylyǵyna sý jetispeıtin, al qysta kerisinshe bizge qaraı sý kózin ashyp jiberetin sátter jıi kezdesetin. Ortalyq Azııa boıynsha Qyrǵyzstan men Tájikstan sý kózine baı, al qalǵan úsh el osy elderden bastaýyn alatyn transshekaralyq sý kózderine táýeldi. Sondyqtan bul resýrsty bir-birine qysym jasaý tetigi retinde qoldanbaı, ózara tıimdi bólisý mehanızmin qarastyrý kerektigi aıtyldy.
Muzdyqtardyń jyldam erýi de basty taqyryptyń biri boldy. Ortalyq Azııa álem boıynsha klımaty eń jyldam jylyp jatqan aımaqqa jatady. Ǵasyr sońynda tipti temperatýra OA elderinde 6 gradýsqa deıin kóterilýi múmkin, bul ózge aımaqtarmen salystyrǵanda eki ese joǵary degen sóz. Jaı sóz emes, halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý uıymdary solaı deıdi. Demek muzdyqtardyń erýi de ózge aımaqtarmen salystyrǵanda eki ese jyldam bolmaq. Sondyqtan muzdyqtardy birlese qorǵaý jáne saqtaý jaıly aıtyldy. Qazaqstanda prezıdenttiń aıtýy boıynsha 2 724 muzdyq bar. Onyń ishinde eń úlkeni Tuıyqsý muzdyǵy, onyń ózi 38 jylda 1 shaqyrymǵa deıin kishireıipti. Osynyń ózi máseleniń qandaı ótkir ekenin kórsetip tur.
Álemdegi geosaıası jaǵdaıdyń ýshyǵýy da jańa tranzıttik baǵyttardy izdeýge májbúr etýde. Osy oraıda Qazaqstan jańa baǵyttardy alǵa tartty. Máselen, «Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran» temir joly iske qosyldy. Prezıdent jaqynda ǵana osy baǵyt boıynsha Túrkııaǵa deıin taýar jóneltilgenin tilge tıek etip, jobaǵa barlyq OA eliniń qatysý múmkindigin jetkizdi. Sonymen birge «Mazarı – Sharıf – Kabýl – Peshevar» temir jol baǵytyn salýǵa Qazaqstan atsalysýǵa daıyn, ol úshin temir jol qurylysyna qajetti materıaldar men vagondar berýge ázir. Bul mańyzdy baǵyt. Eger Aýǵanstanda turaqtylyq ornasa, osy baǵyt arqyly ekonomıkanyń bir kúretamyry iske qosylar edi. Transkaspıı baǵytyn tıimdi qoldanýǵa bolatyny da aıtyldy. Nazar aýdaratyn bolsaq, bul baǵyttardyń barlyǵy da Reseı aýmaǵynan tys jatyr jáne OA elderi Reseı aýmaǵymen ótetin baǵyttyń bári saıası tetikke aınalatynyn jaqsy túsingen.
Odan bólek taýar aınalymyn arttyrý, Tájikstanda astyq termınalyn salý, shekaradaǵy kedergilerdi azaıtý, Aral máselesin sheshý jáne t.b máseleler talqylandy. Bir sózben aıtqanda, Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy tyǵyz saıası-ekonomıkalyq qatynas jyl ótken saıyn damyp keledi.
Ashat QASENǴALI,
jýrnalıst