Adamı kapıtaldy damytýdyń negizgi kózi – sapaly bilim, tárbıe berý jalpyulttyq basymdyqqa ıe. Bul másele Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bekitken «Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi ulttyq damý josparynda» atap kórsetilgen.
Bolashaǵymyzdyń qandaı bolmaǵy búgingi urpaq tárbıesine qandaı deńgeıde kóńil bólgenimizge tikeleı baılanysty. Mundaıda qazaq «Ne ekseń, sony orasyń» degen. Sondyqtan qolymyzdan kelgenshe bar ıgilikti balalarymyzǵa baǵyttaı otyryp, olarǵa sanaly tárbıe, sapaly bilim berýdi basty maqsat sanaǵanymyz abzal, sondaı-aq urpaqqa tárbıe berý isinde qandaı da bir qatelikter qylań berse, ony tez arada túzetýimiz kerek. Mine, biz joǵaryda sóz etken adam kapıtalyn damytý isinde negizgi nazar aýdarylýǵa tıis máseleler osy.
Qazirgi tańda elimizde 0-17 jas aralyǵyndaǵy balalar sany 6 mıllıonnan asady, ıaǵnı el halqynyń úshten biri. «Jas óspeı me, kókeıińdi tespeı me?» demekshi, olar da erteń jetiledi. Biz búgingi balalarymyzǵa bilim berý jaǵyn aıtpaǵanda, ulaǵatty tárbıe berý isinde ulttyq qundylyqtarymyzdy negiz etip alýda solqyldaqtyq tanytyp júrgendeımiz. Bul jaıt memlekettik mańyzdy strategııalyq mindetterdiń biregeıi retinde qarastyrylmaı otyrǵandyqtan týyndap otyrǵan sekildi. Bizdiń balalarymyzdyń óziniń túp-negizinen jetken ulttyq rýhanı qundylyqtarǵa sýsyndap ósýge tolyq quqysy bar ekenin umytpaýymyz kerek. Árıne, bala mundaı quqysy bar ekenin bilmeıdi, al biraq biz ony aıtýymyz kerek, sanasyna sińirýimiz kerek. Kóptegen ata-ananyń óz balalaryna smartfondar arqyly or qazyp jatqandaryn bilmeýin, bilse de ony toqtatýǵa peıilsizdigin ne sharasyzdyǵyn qosa alǵanda, urpaqty jetildirý, adamı kapıtaldy damytý isinde tek «bilimdi bastar» ǵana óndirip shyǵarýǵa mán berip, al rýhanı qundylyqtar arqyly tárbıeleýdi keıinge ysyrý ne oǵan óz deńgeıinde nazar aýdarmaý úrdisiniń asqynyp turýy bizdi alǵa ozdyrmaıdy. Mundaı baǵytpen júre bersek, adamı kapıtaldy damytý nátıjesinde, balalarymyz robot-qural bolyp, bolmysy, tabıǵaty ulttyq rýhanı qundylyqtardan ada, adam sııaqty mashınaǵa aınalýy ábden múmkin. Adamnyń negizgi kapıtaly tek bilimi ǵana emes, sondaı-aq jetilgen ishki rýhanı jan dúnıesi ekenin umytpaǵanymyz jón-aq.
Taǵy bir aıta keter másele, Prezıdent alǵa qoıǵan mindetterdiń biri – 2025 jylǵa qaraı turǵylyqty jerine jáne áleýmettik mártebesine baılanysty bilim berý sapasyndaǵy alshaqtyqty joıý, sonymen qatar sapaly bilim alýǵa qoljetimdilikti teńestirý. Bul baǵytta qandaı jumystar jasalyp jatqanynan qoǵam tolyq habardar dep aıta almaımyz. Máselen, bilim berý sapasyndaǵy alshaqtyqty joıý mindetin oryndaýǵa qatysty qandaı da bir respýblıka boıynsha aýqymdy is júrgizilgenin eshkim aıtyp bere almaıdy. Bul oraıda negizinen muǵalimderdi daıarlaý sapasyn arttyrý, aýyldyq jerlerdegi mektepterdi bilikti ustazdarmen qamtamasyz etý nemese sonda burynnan istep kele jatqan muǵalimderdiń biliktiligin is júzinde kóterý baǵytynda qoǵamdy «bárekeldi» degizgen birde-bir tıimdi de ońtaıly júristi kórgenimiz joq. Eger atalǵan mindetti eńserýge eshqandaı áleýetimiz jetpeıtin bolsa, ondaı mindetti kún tártibine shyǵaryp ne keregi bar edi?
Sondaı-aq mektepke deıingi bilim, tárbıe beretin mekemelerdiń jumysyna halyqtyń kóńili tolmaıtyny belgili. «Balapan» baǵdarlamasy boıynsha 3-6 jastaǵy balalardy 100 paıyz balabaqshamen qamtımyz dep, sodan kelip jeke balabaqshalar kóptep ashyldy. Alaıda san qýyp júrip sapany umyttyq. Endi sapany kóterý úshin balabaqshalardy lısenzııalaý qolǵa alynbaq. Lısenzııalaý júrgizilse, balabaqshalardyń jumysy jaqsaryp, ondaǵy jemqorlyq azaıatyn kórinedi. Mynany qarańyz, tıisti oryndar mektepke deıingi uıymdardy ashýdyń biryńǵaı talaptaryn usynbaǵan, balabaqshanyń jaǵdaıy qalaı, onda kimder jumys isteıdi, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy qandaı deńgeıde ekenin eshkim teksermegen. Árkim oıyna kelgenin istegen tárizdi. Balabaqshalardy lısenzııalaý 2011 jyly toqtatylǵan-dy. Sodan bergi aralyqta biz joǵaryda sóz etken máselelerge eshkim moıyn buryp qaramaǵandaı. Elimizde 11 myńǵa jýyq mektepke deıingi mekeme jumys isteıdi, onyń 5 myńnan astamy jekemenshik kórinedi. Balabaqshalardyń 93%-y memlekettik tapsyryspen jumys isteıdi, ıaǵnı el bıýdjetinen qarjylandyrylady. Solaı bola tura balabaqshalarda óskinderge qandaı jaǵdaı jasalǵany talaıǵa jumbaq. Baqylaý joq. Osynaý urpaq tárbıesine tikeleı qatysty áleýetti alańǵa baqylaýdyń tómendigi bizdiń adamı kapıtaldy damytýǵa degen nıetimizdiń qaı deńgeıde ekenin kórsetse kerek. Mine, bul adamı kapıtaldy damytýǵa umtylys bildirip otyrǵan elimizdegi jaǵdaı osyndaı.