Taý-ken salasynyń kemeńgeri

Atap aıtqanda, bizde Jezqazǵan, Jańaózen, Qarajanbas, Jetibaı, Qalam­qas, Bozashy jáne t.b. ken oryndary joq jáne bolmaǵan dep elestete alasyz ba? Qazaqstan ekonomıkasy búgingi kúni Sh.Esenov pen onyń seriktesteri ótken ǵasyrdyń 50-60 jyldary ashqan ken oryndarymen ómir súrip keledi. Ál-Farabıdiń ǵylymı traktattary jaryq kórmegen, geologııalyq barlaý júr­gi­zil­gen alǵashqy elektrondy esepteý ortalyǵy qurylmaǵan dep oılap kórsek she? Al Mańǵystaýdy Ázerbaıjannyń nemese Túrikmenstannyń terrıtorııa­sy retinde elestete alasyz ba? Bul Sh.Ese­nov­tiń sińirgen eńbeginiń nátıje­le­ri Qazaqstannyń damý vektoryn aı­qyn­dap, ekonomıkanyń qarqyndy damýyna jáne osynyń negizinde táýel­siz­dik tuǵyrynyń berik bolýyna yqpalyn tıgizdi.

– 1962 jyly sol jerden tabylǵan paı­daly qazbalardyń orasan qory týra­ly belgili bolǵannan keıin N.Hrýshev búkil aýmaqty Túrikmenstan men Ázer­baı­janǵa bermek boldy, óıtkeni olar­dyń mundaı ken oryndaryn ıgerý tájirıbesi mol bolatyn. Biraq Sh.Esenov Máskeýde ótken jıynda Mańǵystaý Qazaqstannyń quramynda qalý kerek ekenin jetkizdi. Elimiz bul aımaqty ıgere alatynyn dáleldedi. Bul Shahmardan Esenulynyń úlken erliginiń biri, – deıdi akademıktiń zamandasy, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory, professor Halel Bespaev (ǵalym, ókinishke qaraı, jyl basynda dúnıeden ozdy).

Esenovtiń ómir jolynyń tarıhy Qyzylorda oblysynyń Tartoǵaı aýy­lynan bastaý alady. 13 jasynda soǵys bastaldy, sondyqtan da bala­lyq, jastyq shaǵynda soǵys kezeńin, ja­qyn­darynan aıyrylýdy, soǵystan ke­ıingi synaqtardy bastan ótkerdi. Esenov 17 jasynda Almatyǵa ketip, taý-ken-metallýrgııa ınstıtýtyna (qazirgi Sátbaev ýnıversıteti) oqýǵa túsip, Qanysh Sátbaevtyń shákirti boldy. Ol talant­ty balany birden baıqap, onyń ustazy, tálimgeri, ónege-úlgi bolatyn adamyna aınaldy. Instıtýttan keıin Shahmardan uzaq ýaqyt sol kezdegi Jezqazǵan óńirinde áýeli geolog, keıin geologııalyq barlaý ekspedısııasynyń bas ınjeneri bolyp qyzmet etti. Onyń tikeleı qatysýymen joǵaryda atalǵan ken oryndary ashyldy.

Nebári 33 jasynda KSRO-daǵy eń jas mınıstr Geologııa mınıstri boldy. Aınalasyndaǵylar onyń asa mánerli jáne oryndy sóıleý qasıetine tánti bolǵan. Ol mınıstrliktiń birinshi alqa jıynyn talqylaý isinen bastady.

– Esenov jınalysty ashyp: «Nege jumys nashar júrip jatyr? Sony py­syq­tap kóreıik. Jaǵdaıdy qalaı túze­te alamyz?» dedi. Kópshilik sol alǵash­qy kezdesýdi ómiriniń sońyna deıin esinde saqtap qaldy. Gýrev (qazirgi Atyraý) – shaǵyn qala. Osy qalada mundaı kezdesý birinshi ret ótti. Birden «qalaǵa jańa jas myqty mınıstr keldi degen sybys tarady», dep eske alady geologııa-mıneralogııa ǵy­lymdarynyń doktory Sádýaqas Qurmanov.

Onyń jetekshiligimen jumys isteý koman­­danyń kóńilinen shyqty. Mınıstr Esenov jańa tehnıkalardy alǵyz­dy, geolo­gııalyq barlaýdyń ozyq ádis­terin ıge­rip engizdi, belsendilik tanyt­qan­­dar­dy jigerlendirdi, tıim­di­lik­ti art­ty­rý­ǵa umtyldy.

Esenovtiń sol jyldardaǵy kómek­shi­si Álimhan Ermekbaev bylaı deıdi:

– Barlyǵy bizdi qonaqqa shaqyrǵysy keldi, shaqyratyndar sany kóp, biraq ýaqytymyz tapshy boldy. Sondyqtan olar tipti keste jasady: bir otbasynda tańǵy asty, kelesi otbasynda túski asty, úshinshi úıde keshki asty ishtik. Mine, osyndaı qarym-qatynas bolatyn.

О́tken ǵasyrdyń ortasynda negizgi zertteýler eki aımaqta – Batys jáne Ortalyq Qazaqstanda júrgizildi, onda orasan zor ken oryndary ashyldy.

– Jezqazǵan ken ornynda ǵylymı negizde eńbek ónimdiligin 5 esege arttyra aldy! Burǵylaý qondyrǵylarynyń sanyn kóbeıtýge qol jetkizdi. Bul Qa­zaq­stan ekonomıkasynda orasan zor ser­­pilis týǵyzdy, dep túsindiredi Ult­tyq ǵy­lym akademııasynyń prezı­denti Murat Jurynov.

Mańǵystaýda ken oryndaryn zerttep ashqannan keıin orasan zor qorlardyń bar ekenin dáleldeý úshin Esenov pen onyń komandasy qysqa merzimde mol de­rekter jınap, óńdeý kerek boldy. Qorytyndy túrindegi qaǵaz esebiniń sal­maǵy 200 kılony qurady. Alaıda ol barlyq usynǵan kórsetkishterdi qorǵaı aldy – joǵarydan kórsetilgen qysymǵa qa­ramastan esep bekitildi. Túbektegi mu­naı ken oryndarynyń boljam­dy múm­kindigi, sol derekter boıyn­sha, 1,15 mıl­lıard tonnany qurady. Jumys toly­ǵymen jaqsy nátıje berdi, óıtkeni qa­zirgi Mańǵystaý oblysynyń aýma­ǵyn­da tek munaı men gaz ǵana emes, sony­men qatar qońyr kómir, stronsıı, marganes, bor, as tuzy jáne basqa da baılyqtar ta­byl­dy.

Dosmuhamed Kishibekov, fılosofııa ǵylym­darynyń doktory, Qazaqstan Ult­tyq ǵylym akademııasynyń akade­mıgi bylaı deıdi:

– Sol kezden bastap Mańǵystaýdyń mártebesin kóterýge kiristi. Bul jerde ashyl­ǵan jańalyqtar men osy jumysty kásibı túrde atqara alatyn kadrlardyń bar ekendigi Shahmardan Esenulynyń jumysqa senimmen kirisýine negiz boldy.

Geologtiń jetistikteri búkil shóldi túbektegi ómirdi jandandyrdy. Shaǵyn portty qala oblys ortalyǵyna aınaldy, alǵashqy atom elektr stansasy salyndy. Qazaqstannyń teńiz qaqpasy ispetti Aqtaýdyń búgingi gúldenýi de akademık pen onyń áriptesteriniń sol kezdegi eren eńbeginiń arqasy. Búgin­de Mańǵystaýdyń bas oqý ordasy, ıaǵnı qazirgi Sh.Esenov atyndaǵy ýnıversıtet te qarqyndy damyp keledi. Ǵalym bola­shaqqa senimmen qarady. Q.Sátbaev tusynda bastalǵan isti to­lyq­qandy jandandyrǵan da dál ózi edi. Áńgime barlyq ashylǵan ken oryndary men bolashaqta paıdaly qazbalar ashylýy múmkin jerlerdi kórsetetin metallogendik kartalardy jasaý jáne jańartý týraly bolyp otyr. Sh.Esenov Jezqazǵan ken ornynda jumys istegende qoldanǵan kartaǵa túsirý jáne barlaý ádisi Qazaqstannyń basqa aımaqtarynda da engizile bastady.

– Bul óte kúrdeli jumys bolatyn, oǵan kóp adam atsalysty. Osyndaı kar­ta­lardyń tizbegin jasaý ıdeıasy paıda boldy, al Shahmardan Esenov osy istiń basy-qasynda bolǵan. Bul 11 tom­dyq kitap olardy daıyndaǵan ınstıtýtqa 90-jyldary saqtalyp qalýyna, aıaqqa turýyna kómektesti, óıt­keni Qazaqstan ekonomıkasyna al­ǵash­qy ınvestorlar sol kezde paıda boldy, – deıdi ǵalym-geolog, Ulttyq aka­de­mııanyń korrespondent-múshesi Eleonora Seıtmuratova.

Shahmardan Esenov geologterdiń qalaı ómir súretinine úlken mán berdi. Olardyń ómir súrý jáne demalys jaǵ­daılary laıyqty bolýy kerek dep esep­tedi. Geologterge arnalǵan eldi me­ken­­­derdi, turǵyn úılerdi, mektep­ter­di, feldsherlik pýnktterdi salý úshin ýchaskelerdi tabý qajet bolǵanda onyń bıligi únemi kómektesip otyrdy. Qazaqstannyń Geologııa mınıstrliginde 8 jazǵy lager jumys istep, onda bir aýysymda 3000-ǵa deıin bala demaldy. Respýblıka boıynsha bir maýsymda 3500-ge deıin adamdy qabyldaǵan 5 shıpajaıda eresekter demalystaryn ótkizip, densaýlyqtaryn qalpyna keltirdi. Bul osy materıaldyń keıipkeri Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń, sodan keıin KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolǵan jyldary júzege asty.

Ǵylym akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti Qanysh Sátbaev boldy, keıin 1972-1974 jyldary bul qyzmetke onyń shákirti Shahmardan Esenov keldi. Ol taǵy da Akademııa prezıdentteriniń ishinde eń jas prezıdenti boldy. Onyń tusynda ǵylymı ınstıtýttar kóbeıdi, ǵylymı-zertteý salasy keńeıdi. Ol geologııadan alshaq ǵylymdardyń kóterilýin, damýyn qamtamasyz ete bildi. Esenovti qazaq seısmologııasynyń atasy deýge bolady. Ol kezde Máskeý men Almatyda, Frýnze (Bishkek) men Tashkentte jumys istep turǵan seısmologııa ınstıtýty sııaqtyny ashýǵa kelispedi. Biraq jerlesimiz osynda mundaı ǵylymı mekeme qurýdyń qajettigin dáleldeı aldy. Ǵylym akademııasy men el úkimetiniń ózara árekettesý shemasyn uıymdastyryp, ǵylym men óndiristiń barynsha tyǵyz baılanysyn únemi jaqtap otyrdy. Ǵalym, praktık, sheneýnik ǵylymı ázirlemelerdiń qaı­tarymyn, tıimdiligin jáne ekonomıkany jańǵyrtýda ǵylymnyń atqara ala­tyn rólin aldyńǵy qatarǵa qoı­dy. Sonymen qatar ol ortaǵasyrlyq Shyǵys­tyń uly ǵalymy Ál-Farabıdiń eńbekterin keńi­nen nasıhattaýǵa da óz úlesin qosty.

Sh.Esenov óziniń áriptesterimen birge. 1951 jyl

«Onyń qoldaýymen biz Ál-Farabıdiń ǵylymı eńbekterin, qoljazbalaryn Qa­zaq­stanǵa qaıtarýǵa qol jetkizdik, óıt­­keni olardyń barlyǵy shetelde, Eýro­pa­da: Brıtan murajaıynda, Ispa­nııa­da boldy», deıdi Esenovtiń beınesin tolyqtyratyn, Ál-Farabı týra­ly eńbek­terdiń avtory jáne fılosofııa ǵy­lym­darynyń doktory Jaqypbek Áltaev.

Esenovtiń bastamasymen Baǵdadta, Máskeýde jáne Almatyda kórnekti túrki­tanýshy ǵalymnyń týǵanyna 1100 jyl tolýyna arnalǵan ǵylymı konferensııa uıymdastyrý da júzege asty. Biraq eń bas­tysy: Esenov Ál-Fara­bıdiń asa mańyzdy traktattaryn úlken basylymdarmen basyp shy­ǵa­rýdy uıymdastyrdy. Bul jumys onyń Fılosofııa ınstıtýtynda arabtaný bólimin quryp, oǵan arab jáne basqa da shet tilderin biletin jas ári talantty ǵalymdardy shaqyrýynyń arqasynda múmkin boldy. Aıtpaqshy, Esenov 1967 jyly Qazaqstan ǵylym akademııasynyń jas ǵalymdarynyń jıy­nyn, al kelesi jyly Keńes Odaǵynyń túkpir-túkpirinen shamamen 600 jas ǵalymnyń basyn qosqan konferensııa­ny uıymdastyryp, ǵylymı ortany jańǵyrtýdy qoldady. Sondaı-aq ol óziniń bilim ordasyn – qazirgi Sátbaev atyndaǵy ýnıversıtette sabaq berý ar­qy­­­ly jastarmen baılanysyn saqtap qaldy. Sonaý 60-jyldary toqyraýdyń alǵy­sharttary qalyptasyp jatqan kezde ol alǵashqylardyń biri bolyp ǵy­lym­dy jańǵyrtý máselesin kóterdi. Qyzylor­­da­lyq daryndy azamat sózben ǵana emes, is júzinde de óziniń ıdeıalary men usta­nym­daryna berik ekenin dálel­de­di, geologııalyq qurylymdarda Qa­zaq­standa tuńǵysh elektrondy esep­teýish ortalyq ashty.

– Ol geologııaǵa kompıýterlik tehno­lo­­gııalardy is júzinde engize bastady. Más­keýden arnaıy shaqyryp semı­nar­lar, trenıngter ótkizdi, dep eske ala­dy Sátbaev ýnıversıtetiniń dosenti Mádenıet Asanov.

– Sodan keıin bizdiń kafedrada birin­shi kompıýter paıda boldy, dep tolyq­tyrady geologııa ǵylymynyń taǵy bir ardageri, Qazaqstan mıneraldyq resýrs­tar akademııasynyń korrespondent-mú­shesi Vera Gorıaeva. – Ol ózi Mınskige baryp, sol mashınany alyp keldi. Ol sondaı úlken bolatyn, ol jarty bólmeni alyp jatty. Barlyq stýdentter osy mashınada bilim aldy.

1987 jyly birneshe ǵalymdarmen birge Sh.Esenovtiń «Kompıýter kóme­gi­men geologııalyq bloktardyń qoryn esepteý» atty ǵylymı eńbegi ja­ryq kórdi. Búginde onyń tek tarıhı ma­ńyzy bar, biraq ol kezde stýdentterdi daıyn­daý­daǵy úlken jetistik boldy. 80-jyldary birte-birte baıqala bastaǵan bilim berýdiń óndiristen ajyraýy sol kezde aınalysqan basty másele­leriniń birine aınaldy. Esenov 60-jyl­dardyń ortasynda Qazaqstan Mınıs­tr­ler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin de atqarǵanyn umytpaǵan jón. Onyń bastamasymen eki ǵylymı-zertteý zert­hanasy quryldy, olar kóp uzamaı tele­foto­metrııaǵa arnalǵan jabdyqty shyǵardy.

Shahmardan Esenov ǵylymı bólim­der men geologııalyq barlaý uıym­da­ry arasynda sharttar jasasýdy min­det­ke aınaldyrdy. Sonyń arqasynda qazaq stýdentteri KSRO-nyń basqa aı­­maq­taryna ekspedısııalarǵa baryp, tájirıbe jınaqtap, ózderin úlken ǵy­lymnyń bir bólshegi retinde sezine bas­tady. Esenov ýnıversıtetke Qazaq­stan­nyń, basqa respýblıkalardyń jáne sheteldiń asa kórnekti ǵalymdaryn jıi shaqyryp, stýdenttermen dáris oqyp, tájirıbelik sabaqtar júrgizdi. Biraq Esenovtiń aýqymdy isteri tek tarıhta qalyp qoıǵan joq. Onyń jetistikteri búginde damýǵa umtylǵan jańa urpaqtyń jas, isker ókilderine áser etip jatyr. Esenov jasaǵan kartalar boıynsha jer qoınaýyn zertteýdi jalǵastyrýda, Aqtaý kórkeıip keldi, joǵary oqý oryn­da­rynyń dárishanalarynda jas jigitter men qyzdar ǵylymnyń dana­lyǵyn uǵy­ný­da. Al 2013 jyly akademıktiń ur­paqtary ǵalymnyń atymen atalatyn ǵylymı-bilim berý qoryn qurdy.

– Biz qordy qurǵan kezde túrli urpaqtar qundylyqtarynyń sabaqtastyǵyna erekshe nazar aýdardyq. Kezinde Qanysh Sátbaevtyń isin Shahmardan Esenov jal­ǵastyrdy. Búginde biz bul jumysty óz baǵ­darlamalarymyz, jas ǵalymdardy qoldaý jáne elimizdiń ǵylymı áleýetin damytý arqyly jalǵastyrýdamyz, – deıdi Shahmardan Esenov atyndaǵy qor­dyń negizin qalaýshy Ǵalymjan Esenov.

– Akademık Esenov kórnekti ǵalym, geologııa ǵylymynyń damýyna kóp eń­bek sińirdi. Onyń eńbekteriniń prak­tı­kalyq mańyzy zor: olar bizdiń respýb­lıkamyzdyń ekonomıkasyna oń yqpalyn tıgizýde, dep túıindeıdi akademık M.Jurynov.

Elimizdiń bas geologi degen laýazym joq, bul ataqty tek halyq bere alady. Al 95 jyldyq mereıtoıyn búkil Qazaqstan atap ótip jatqan Shahmardan Esenovtiń ómir joly – halyq óz baǵasyn bergen úlken bir ekspedısııa. Onyń negizgi oıy: adam týǵan jeriniń bolashaǵyna áser ete alady. Al onyń qandaı bolatynyn keshegi uly tulǵalardyń isi men tańdaýy ǵana emes, búgingi bizdiń árqaısymyzdyń úlesimiz de aıqyndaı túspek.

Roman RAIFELD,

Aıgerim SULTAN