Ábý-Nasyr ál-Farabı: «Mýzyka – halyq janynyń, onyń derti men qaıǵysynyń, umtylysy men shabytynyń kórinisi» dep paıymdapty. Sıqyrly únnen sáýle tapqan dala danyshpanynyń «Mýzyka týraly úlken kitaby» – mánine úńilgen saıyn mańyzy qalyńdaı beretin taǵylymdy eńbek. Bul – «Qaıyrymdy qala turǵyndary» traktatymen qatar ǵulamany álemge áıgilegen teńdessiz izdenis. Arada qansha ǵasyr ótse de, saz syryna úńilgen mıllıondaǵan adam osy qubylaǵa bet túzep keledi.
Ál-Farabı álemindegi mýzyka taqyryby san myń ret zerttelse de, ol tutynǵan, zerttegen saz aspaptary ǵylymı qoǵamdastyqta keńinen zerdelene qoıǵan joq. Ǵulamanyń álem moıyndaǵan «Mýzyka týraly úlken kitabyn» Jalǵas Sandybaev alǵash qazaq tiline aýdaryp, qalyń oqyrmanmen qaýyshtyrǵany belgili. Saǵatbek Medeýbekulynyń «Ál-Farabı jáne qazaqtyń mýzykalyq aspaptary» atty monografııalyq eńbegin de kóńili oıaý kópshilik úshin aqjoltaı jańalyq dep ataýǵa bolady. Oqyrman suranysy boıynsha avtordyń tolyqtyrýlary men ózgertýleri negizinde qaıta basylǵan monografııany sholyp shyqqan edik.
Ábý nasyr ál-Farabıdiń «Mýzyka týraly úlken kitaby» úlken úsh taraýdan turady. Birinshi taraý jalpy mýzyka negizderine, mýzyka óneriniń elementterine arnalsa, ekinshi taraýynda mýzykalyq aspaptar týraly sóz bolady. Úshinshi taraý áýenderdiń kompozısııasy men dybystardyń erekshelikteri jóninde. Avtor osy úlken kitaptyń ekinshi taraýyn nysanǵa alǵan. Ekinshi taraýda ál-Farabı ýd aspabyna, onyń dybys qatarlaryna, ıntervaldaryna, dybystardyń pernelermen úılesimdiligine, ár ishektiń jáne ár perneniń (olardyń árqaısysynyń óz ataýlary bar – «ál-bamm ishegi», «mýtlaq ishegi», «mıslás ishegi», «másná ishegi», «zır ishegi» nemese «sabbaba pernesi», «mýdjanıb ýsto pernesi», «zálzál pernesi», «bınsar pernesi», «hınsar pernesi», t.b.) ózara baılanysyna, aspapty kúıge keltirý amaldaryna toqtalady. Osyndaı ǵylymı negizde tanbýr, mızmar, mızaf, sekildi óz zamanynda keń taraǵan mýzykalyq aspaptardy teorııalyq-tájirıbelik tanym turǵysynan sóz etedi.
Monografııanyń birinshi bóliminde ál-Farabıdiń kim bolǵanyna jáne onyń ózge jerles jáne nyspylas ǵulamalardan aıyrmashylyǵyna, ómiri men ǵylymı shyǵarmashylyǵynyń zerttelýine, qazaq farabıtaný ǵylymynyń jetistikterine sholý jasalǵan. Al ekinshi bólimde ál-Farabıdiń «Mýzyka týraly úlken kitabyndaǵy» tek aspaptar týrasyndaǵy bólimder oı nysanyna ilinipti.
Avtor, ǵulama sóz etken mýzykalyq aspaptardy qazaqtyń ulttyq mýzykalyq aspaptarymen salystyrmastan buryn ortaǵasyrlyq ǵalymdardyń sol zamandaǵy mýzykalyq aspaptar týraly oılaryn oı tarazysynan ótkizip, aspaptanýdyń qazaq dalasyndaǵy sabaqtastyǵyn jáne búginge deıingi jalǵasyn barlaýǵa tyrysqan. Aıtalyq, qazaq folklory, aýyzsha ádebıeti nusqalarynda aıtylǵan ulttyq aspaptar sıpatyn sóz ete kele qazaq dalasyn sharlaǵan jahangerler – Dj.Kestl, Ioann Sıvers, A.I.Levshın, B.Zalesskıı, A.F.Eıhgorn, P.S.Pallas, I.I.Georgıı, I.G.Andreev, A.Iаnýshkevıch, R.A.Pfennıg, Sh.Sh.Ýálıhanov, A.E.Alektrov, S.G.Rybakovtardyń qazaq mýzykalyq aspaptary týraly aıtqandaryn aınalyp ótpeı, solardyń keı pikirlerine syn kózben de qaraǵan.
– Keıbiriniń jazyp ketken sıpattamalaryn negizge ala otyryp, sol aspaptyń syzba úlgisin usyndyq. Mysaly, «Enıseı ózeniniń bastaýynda kóship júretin halyqtar» atty maqalada jarııalanǵan derekter men sıpattamalar men ólshemderge súıenip, óz tarapymyzdan onda aıtylǵan aspaptyń tuńǵysh ret syzba-nusqasyn syzyp kórsettik. Syzba úlgi qazaqtyń jetigenine óte uqsas aspap bolyp shyqty. Kezinde ál-Farabı ár ishegi bir-bir dybys shyǵaratyn aspaptyń qalaı jasalatynyn, qalaı kúıge keltiretinin de jazǵan edi. Biraq ol aspaptyń atyn atamaǵan. Ǵulamanyń sol aıtqandaryn basshylyqqa alyp, álgi aspaptyń da syzba-nobaıyn jasap kórdik. Sirá, bul ortaǵasyrlyq «maazıf» aspaby bolsa kerek. Ál-Farabıdiń aıtqan túsindirmesine jan bitirip, sondaǵy mýzykalyq aspaptyń syzba nusqasyn usyný qazaq aspaptanýshylarynda alǵashqy talpynys bolǵanyn jáne onyń bul saladaǵy jańalyq ekenin aıta ketken artyq etpeıdi, – deıdi Saǵatbek Medeýbekuly.
Monografııa mýzykalyq aspaptaný ǵylymynyń bastalýy men qalyptasýyn jáne qazirgi jetistikterin aspaptanýshy, mýzykatanýshy ǵalymdardyń eńbegine súıene sóz etýimen qundy. Aıtalyq, Ahmet Jubanov, Bolat Sarybaev, Sara Kúzembaeva, Ásııa Muhambetova, Sáýle О́teǵalıeva, Aqseleý Seıdimbek, Gúlzada Omarova, Jumageldi Nájimedenov, Jolaýshy Turdyǵulov, Qaıyrǵazy Tólen, Gúlfaırýz Dalbaǵaı, Nurgúl Jaqypbek, Talǵat Muqyshev, Zabıra Jákisheva, Iýrıı Aravın, Ersaıyn Basyqara, Zámzágúl Izmuratova eńbekterinde aıtylǵan ulttyq mýzykalyq aspaptar týraly ǵylymı oılardy da osy jerden kezdestirýge bolady.
Ál-Farabıdiń ún jáne mýzykalyq dybys týraly aıtqan oılary, bul baǵytta ashqan jańalyqtary, dybystyń mýzykalyq erekshelikterine sıpattama berile otyryp kórsetilgen. Qazirde tilimizge berik ornyqqan «teorııalyq» degen termınniń ornyna avtor Ál-Farabıdiń «nazarıalyq» degen nusqasyn qoldana otyryp kópshilikke oı salady.
Máselen, buǵan deıin konserttik sahnalarda kórip, estip júrgen sazsyrnaı aspabynyń qazirde jetilgen, dybystyq aýqymyna qaraı túrlengen alty túrimen tanystyrady. Aspaptanýshylar, mýzykanttar jáne aspap jasaý sheberleri aqyldasa kele osy alty nusqanyń árqaısysyna jeke-jeke at bergen. Kólemine, turpatyna jáne dybystyq-akýstıkalyq ereksheligine qaraı olar: «Ýildek», «Tastaýyq», «Sazsyrnaı», «Úskirik», «Shyńyraý», «Saıraýyq» dep atalǵan. Sóıtip, aspaptyń jetilýine oraı qazaq tilinde burynnan bar ataýlar da qaıta ómirge engen.
Zertteýde ár aspaptyń sýreti jáne syzba úlgileri qatar berilipti. Siltemeler men dáıektemeler jáne mátindegi oılarǵa qatysty qosymsha derekter de shendestirile usynylǵan. Sońynda paıdalanylǵan 250 ádebıet tizimi, mátinde kezdesetin jer-sý ataýlary men adam attarynyń alfavıttik kórsetkishi, sózdik, sondaı-aq 171 sýret jáne fotonyń qaıdan alynǵany da keste boıynsha kórsetilgen.
Belgili farabıtanýshy, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Jaqypbek Altaev avtordyń izdenisin buryn-sońdy aıtylmaǵan tyń taqyryp retinde baǵalaıdy. Onyń pikirinshe, bul monografııa álem moıyndaǵan «ekinshi ustazdyń» áli kúnge tolyq zerttelip, zerdelenip bolmaǵan qundy eńbeginiń bir bólimimen tanystyra otyryp, bul baǵytta izdenem degen ǵalymdar úshin jolbasshy bolmaq. Professor Sáýle О́teǵalıeva da monografııanyń mańyzyna toqtala kelip, bul eńbek mýzykatanýshy mamandar úshin oqý quraly hám qundy ǵylymı qazyna degen pikir bildirdi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Ál-Farabı eńbekteriniń faksımelerin álem kitaphanalarynan jatpaı-turmaı izdeý, tabý, qazaq oıynyń, qazaq ǵylymynyń basty mindeti sanalýǵa tıis. Jańa Qazaqstannyń jas urpaǵy qasterli babamyzdyń eńbekterine adal, ám berik nıetpen qaraıtynyna senim mol», degen edi. Monografııalyq eńbek mýzykatanýshy mamandar úshin oqý quralyna aınalmaq. Ál-Farabı murasyn jańǵyrtý arqyly tutas túrki dúnıesin birlikke, rýhanı úndestikke shaqyratyn rýhanı qazynalar kóbeıe bergeı.
ALMATY