Kelesi jyly Uly Jeńiske 70 jyl tolǵaly otyr. Ekinshi dúnıejúzilik surapyl soǵysty basynan keshirgen jandardyń arasy tipti sırep barady. Sonyń bederinde ǵasyrlyq ǵumyr keshken atalarymyz da bar. Sondaı jannyń biri – Aıtbaı Álibaıuly Súleımenov aqsaqal. Ústimizdegi jyly 9 mamyrda 100 jasqa tolatyn Aıtbaı aǵa qaqaǵan qysta Vıtebsk túbindegi 12 saǵatqa sozylǵan urysta úsh ret jaralanyp, ǵajaıyp jaǵdaıda aman qalǵan.
Qazaqta: «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi», degen támsil bar. Sol ras eken. Aýyr aıqasta jaraqat alǵan jas ofıserge ota jasaǵan hırýrg: «Al, jigit, seni mahabbat qutqardy. Endi júz jyl ómir súretin bolasyń», degen eken. 1944 jyly sol Vıtebsk túbindegi urysta oq onyń keýdesine qadalyp, júrekti janaı óte shyǵypty. Ony gımnasterkasynyń sol jaq qaltasynda júretin qaryndashy men zaıyby Raıhannyń hattary aman alyp qalǵan.
Búgingi tańda oq tesken býma hattardyń bir danasy ǵana Aıtbaı Álibaıulynyń ózinde, al qalǵandary Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Mınsk jáne Kıev qalalarynyń murajaılarynda saqtaýly tur. Zaıyby otaǵasyna tyldaǵy ómirdi, onda da jaqsy jaıttardy jazýǵa tyrysqan. Mahabbat pen sezimge toly hattarda balalarymen birge ony asyǵa kútip júrgeni baıandalady. Eriniń taǵdyryn sezse de, onyń kóńilin aýlaý úshin óz basyndaǵy qıyndyqtardy esh qozǵamaǵan. Ekeýinen týǵan Beket atty uldary dıfterııadan qaıtys bolǵany jandy kúızeltetin aýyr soqqy boldy.
Mine, osyndaı aýyr kúnderdi basynan ótkerip kelgen zaıyby Raıhannyń kúni-túni kúıeýi men otbasynyń amandyǵy úshin Qudaıǵa jalbarynǵany Aıtbaı aǵanyń aman qalýyna sebepshi bolsa kerek. Bir jamandyqtyń bolmaı qoımaıtynyn ishi sezgendeı-aq: «Eger oǵan jaralanýdy jazsa, tek qoly men aıaǵynan aıyryla kórmesin, al eger kózi bolsa, tek bireýi ǵana», dep qaıtalaı beripti. Aıtqandaı-aq Aıtbaı Súleımenov kóp jaraqattar alyp, aman qaldy.
1940 jyly Ýral ındýstrıaldyq ınstıtýtyn (qazirgisi – B.N.Elsın atyndaǵy Ýral federaldyq tehnıkalyq ýnıversıtet, Ekaterınbýrg qalasy) ınjener-metallýrg mamandyǵy boıynsha úzdik dıplommen bitirgen Aıtbaı Súleımenov kishi leıtenant áskerı ataǵyn alady. Sodan Reseıdegi Mednogorsk mys balqytý zaýytyna metallýrgııa sehynyń aýysym basshysy qyzmetine jiberiledi. 1941 jyldyń maýsymynda soǵys bastalyp, sol jyldyń kúzinde Týla qarý-jaraq zaýyty Mednogorskige kóshiriledi. Sol kezden bastap atalǵan zaýyt úshin bolat quıý jumystary bastalyp ta ketedi.
Araǵa bir jyl salyp, ıaǵnı 1942 jyly qysqa merzimdi daıyndyq kýrsynan keıin leıtenant sheninde soǵysqa attanyp, 220-shy atqyshtar dıvızııasynyń 653-shi atqyshtar polki tankige qarsy artıllerııasy atys vzvodynyń komandıri bolyp urysqa kirisedi. Vzvod 3 tankige qarsy zeńbirek pen jaýyngerlik quramnan turyp, jaý oǵynyń astynda jıi soǵys qımyldaryn júrgizip otyrǵan.
Aıtbaı Súleımenovtiń ózi bul jaǵdaıdy bylaısha eske alady: «Nemister urys bastalǵan ýaqytta birinshi kezekte tankige qarsy qorǵanysty joıýǵa tyrysatyn, sondyqtan da bizdiń batareıaǵa óte qıyn boldy. Árbir urysta meniń vzvodymda 3-4 adam ajal qushatyn jáne jaralanatyn. Polk basshylyǵy ólgenderdiń ornyn toltyrýǵa tyrysatyn, óıtkeni árbir urystyń taǵdyry tankige qarsy artıllerııa jumysymen tyǵyz baılanysty».
Tym kóp bolǵany sonsha, kóz aldyna solardyń jarqyn beınelerin keltire almaıtyndaı jaǵdaıǵa ushyraǵany kóńilin qulazytady. Ol óziniń mundaı jaǵdaıǵa dýshar bolýyn sanasynyń qarýlas dostary birinen soń biri ajal aranyna túsip jatqanyna kúıip ketpeýi úshin jasaǵan saqtyq áreketi bolýy múmkin degen joramalymen bólisedi. О́zi de ǵajap jaǵdaıda ajaldan aman qalady.
Aıtbaı Álibaıulynyń aman qalýy máskeýlik №5011 gospıtaly dárigerleriniń, jaralylardyń jáne kelýshilerdiń tańdanysyn týdyrǵan. Artynsha áskerı gazet tilshileriniń ózi arnaıy izdep kelip, emdeýshi dárigerler men medbıkelerden, tipti aýyr jaralanyp jatqan vzvod komandıriniń ózinen jaǵdaıdyń mán-jaıyn surastyrýǵa tyrysqan. Densaýlyǵy túzelgennen keıin Aıtbaı Súleımenov zapastaǵy ofıser retinde densaýlyqtaryn túzetip jatqan Smolenskidegi ofıserlik bólimshege aýystyrylady. Al 1944 jyldyń jazynda alǵy shepke tolyqqandy jaramaǵandyqtan, qursaýdan keıingi Lenıngradtaǵy óndiris oshaqtaryn qalpyna keltirýge at- salysty. Qaladan 30 shaqyrym jerde zaıyby Raıhanmen jáne balalarymen birge turyp, osyndaǵy Ijor zaýytynyń marten sehynyń sheberi bolyp jumys istep, Jeńisti sonda qarsy aldy.
Biraq Aıtbaı men Raıhannyń boıynda týǵan elge degen saǵynysh bir sátke de tolastaǵan emes. Olar Almaty qalasyna oralyp, Aıtbaıdy respýblıka Ǵylym akademııasynda qyzyqty jumys kútip turdy. Alaıda, qýanysh uzaqqa barmady. Lenıngradta týǵan egizder Arystan men Sholpan durys emdemeýden shetinep ketti. Ol kezde dızenterııadan tek ashyqtyryp qana emdeıtin. О́limnen tek soǵysqa bir jyl qalǵanda ómirge kelgen Bella atty qyz bala ǵana aman qaldy.
Aýyr qaıǵydan arylý úshin Aıtbaı óndiriske qaıta oralyp, sehta jumys istedi. Arada birer jyl ótken soń otbasynda Qalqaman atty ul bala dúnıe esigin ashty. Odan keıin Batyrbek pen Janna ómirge keldi. Osylaısha beıbit ómirdiń berekeli kúnderi qaıta orala bastady. Keshegi aýyl balasynan Qazaqstan Respýblıkasynyń qurmetti metallýrgi, Almaty aýyr mashına jasaý zaýyty bolat quıý sehynyń bastyǵy, Uly Otan soǵysynyń ardageri, «Qyzyl Juldyz» jáne I dárejeli Uly Otan soǵysy, sondaı-aq, eki Eńbek Qyzyl Tý ordenderimen nagradtalǵan. Onyń «О́mir joly» atty kitabynda sol ýaqyttyń syrlary qattalyp jatyr. Bul týyndy ótkendi umytpaýǵa, al bolashaqty qurýǵa ózindik septigin tıgizetin qundy dúnıe bolatyny anyq.
Osylaısha 100 jasaǵan Aıtbaı Súleımenov Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Otan qorǵaýǵa ǵana emes, beıbit kúnde týǵan jerine de ter tókti. Almaty aýyr mashına jasaý zaýytynyń bolat quıý sehynda aıanbaı eńbek etip, 75 jasynda zeınetke shyqty. Álemde bolat quıý sehynyń basshysy bolyp osynshama jasqa kelgen ózi ǵana eken. 70-ke kelgen Aıtbaı aǵany sehta júrgen jerinde telefon arqyly KSRO Aýyr mashına jasaý mınıstri Afanasevtiń ózi mereıtoıymen quttyqtaǵan kórinedi. Budan basqa, Keńes Odaǵynyń Batyry, ataqty ushqysh Alekseı Maresev te júrekjardy quttyqtaýyn joldapty.
Júz jasaǵan ardager aqsaqal qazir Almatyda 1957 jyly Almaty aýyr mashına jasaý zaýyty salyp bergen qarapaıym úıde turyp jatyr. Aıtbaı Súleımenovten tórt bala, toǵyz nemere jáne segiz shóbere tarap otyr. Jeńis kúni barlyǵy da asyl ákeniń janynda bolyp, osy aıtýly datany atap ótedi. Shynynda da bul mereke, Aıtbaı Álibaıulynyń ózi aıtqandaı, halyqtyń ári beıbitshiliktiń merekesi bolyp qala bermek. Uly Jeńis árqashan jadymyzdan óshpeıtindigi de osydan.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan».