Erte eseıtken erlik

Búginde 90-nyń asqaryndaǵy soǵys ardageri Kamalı Dúısenbekov 17-de maıdanǵa attanǵan-dy. 19 jáne 20 jasynda ataqty «Dańq» ordeniniń úsheýi birdeı berilgen jigittiń dárejeleri qaıtalanbaıtyn ordenniń II dárejesimen eki márte marapattalýy, bireýi jıyrma jyldan soń ıesin tabýy sırek jaıt. Shyndyǵyn aıtqanda, áńgime etpek bul adammen biraz jyldan beri júztanys bolsaq ta aýyq-aýyq eske túsirýi bolmasa, keshegi kúndeı kúrkirep ótken soǵystaǵy eren erlikteri týraly bile bermeýshi edik. Mereıli merekelerde, úlken saltanattarda áıgili «Dańq» ordeniniń úsheýin keń keýdesine taǵyp shyǵýynda tańyrqatyp, súısintip, jete bilýge qyzyǵýshylyq aqy­ry soǵan tartty. Aldymen mynadaı jaıdy aıtyp alaıyq. Qatardaǵy jaýyngerlerdiń qaharmandyǵyn aıryqsha marapattaýǵa arnalǵan Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna teń mundaılyq mártebeli qurmet erdiń erine ǵana kórsetilgeni málim. Búginde 90 degen asqaraly jasqa tolǵaly otyrǵan batyr qarttyń qaz-qalpyndaǵy nar tulǵasy úsheýiniń de tósinde qatar jarqyraýymen odan saıyn tulǵalanyp, úlken-kishiniń bárine maqtanysh týǵyzyp turýy bólek bir shýaq. Qaraǵandylyqtarǵa jaqsy tanymal, ómir joly jeke ańyzdaı, kisilik kelbet, azamattyq qalpymen de, oıǵa kemel, aqylǵa baı bolmysymen de qadirli osy jan – Kamalı Dúısenbekov atamyz jazylý jaǵynan esh kemistik kórip júrgen joq. Alaıda, aımaqtan aspaı, jalpaq elge tanyla qoımaýy da shyndyq. Ol sonaý surapyl soǵystyń óńirlik maıdangerleri ishinen «Dańqtyń» III jáne II dárejesiniń eki ret ıegeri atanǵan nebári beseýdiń jalǵyz kózi qazir. Negizinde dárejeleri qaıtalanbaıtyn bul ordenniń ekeýimen birdeı marapattalýy ot-jalyn qarbalasynda qujattardy daıyndaýdaǵy asyǵystyq pa, álde tolty­rýshynyń jekebas aǵattyǵy ma, áıteýir bir kinárattyq bolǵan sııaqty kórinedi. Áıtpese, III pen II-den keıingi kezek I dárejesine tııýi kerektigi erejege sáıkes qaǵıdat bolatyn. Al II dárejesiniń ekinshisin aradaǵy jıyrma jyldan soń alýy da qyzyq jaıt. Áńgime basy bylaı.

Bozbala jaýynger

Bul kúndegi jas urpaqqa sengisizdeı jaıt shyǵar, 17-de maıdanǵa attanǵan Kámekeń alystan ot shashqan aıqastyń qaınaǵan qazanyna bozbala derlik shaǵynda tap bolypty. Jasqa, shamaǵa qaratyp jatar ýaqyt pa, asyǵys-úsigis jattyqtyrýdan soń Stalıngrad túbindegi jan alysyp, jan berisken shaıqastar bel ortasynan bir-aq shyǵady. Shyqqanda, jaýdyń anaý-mynaý oq ótpesteı aýyr tankilerin jaqyn jerden, urymtal tustan talqandaıtyn arnaýly jasaqtyń atqyshy retinde urystyń dál alǵy shebine qoıylady. Jan-jaqtan jóńkilip, joldaǵysyn taptap, aýzynan ajal búrkip ishke óńmendeýshi temir qursaýly tehnıka kúshine tosqaýyl qoıý, arttaǵy jaıaý ásker arasyna qaıtkende ótkizbeý qatań mindet bolatyn. Adam men tankiniń osyndaı jekpe-jegine jiberilgen órim jas eresek qa­rý­lastaryn tańdaı qaqtyryp, erlik áreketterimen tanylady. «Batyr qara bala» atanady. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajalsyz ólmeıdi» degen tekten-tekke aıtylmaǵanyna kózi jetip, talaı qan-josa qyrǵynnan aman qalady. Stalıngrad túbindegi sansyz shaıqas­tar ishinde Kotelnıkova temirjol stan­­sasyn bosatý úshin qatysýy jap-jas jigittiń qandaılyq maıdan joly­nan ótkenin baıqatady. О́ıtkeni, bul ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhynda qalǵan aıqas ekenin bilemiz. Toǵyz jol torabyn qoldan shyǵarǵysy kelmeı tankilerine arqa súıengen jaýdyń mysyn basyp, sheginýge májbúr etýshi­ler tobynda 2-ekpindi gvardııalyq ar­mııanyń 111 at­qyshtar dıvızııasynyń 77-polkindegi Kámekeń qaramaǵyndaǵy árdaıym shepti buzyp ótý ótindegi arnaıy rota kózge túsedi. Qarýlastary ishi­nen «Stalıngradty qorǵaǵany úshin» medalin alǵash alýshy­lardyń biri bo­lýy erliktiń jas talǵa­maıtyndyǵyn tanytqan edi. Sodan aq qar, kók muzda basqyn­shylardy Don ózeni boıymen qýalap Aqsaı, Novocherkassk qalalaryna deıin qýysady. Ákesi erte qaıtys bolyp, aýrý anasy men shıetteı qalǵan inilerin asyraý 13 jasynan moınyna túsip, qıyndyqtyń bir synaǵyn bastan keshken balań jigit maıdanda tez eseıip, tez shyńdalyp bul kezde qaısar, tájirıbeli jaýynger retinde belgili bola túsken-di.

Birinshi «Dańq» ordeni

Ári qaraı jalǵasqan maıdan joldaryn sholsaq, Donesk, Voroshılovgrad, Herson, Kahovka sııaqty strategııalyq mańyzy zor qalalardy jaý qolynan bosatýdaǵy aıqastardyń bel ortasynda bolǵany bilinedi. Qazir de keı túnderde túsine kirip, terge malshynyp, shoshynyp oıanatyn sol urystar elesin eske alý qıyn aqsaqalǵa. «О́mirdiń jaqsysyn da, jamanyn da kórdik. Elimiz tynyshtyǵy aıasynda baqytty turmysqa bólenip, qarııalyq jasqa jetip otyrǵanyma táýbe deımin», deıdi ol. Sóz oraıynda «Dańq» ordeni birinshisin tuńǵysh alýy jaıyn suradyq. Oqıǵa syry bylaı eken. 1943 jyldyń kókteminde Herson qalasyn azat etý úshin keskilesken shaıqastar bastalady. Mundaıda qashanǵydaı shabýyldyń aldynda júrip, tankiler men zeńbirekterdi joıatyn bulardyń atqyshtar toby qorǵanysty buzyp-jaryp ótýge jol ashady. Solardyń qatarynda qanshasyn joıǵanyn esine almaǵanmen eren erlik qımyl kózge túspeı qala ma, dıvızııa qolbasshylyǵy áskerı joǵary marapatqa usynady. Kóp ýaqyt ótpeı urystar arasyndaǵy sál saıabyr kezinde bútkil quram kózinshe ár jaýyngerge asa qadirli sanalatyn «Dańq» ordeniniń III dárejesi keýdesine taǵylady. Tapsyrylýshynyń murty endi ǵana tebindep, juqalań denesi endi shıryǵa bastaǵan jigit ekenin kórýshiler jas ta bolsa bas qarýlas bolyp tanylýyna rızalyqtan qushaqqa alyp, keýdelerine qysqandaǵy sátti Kámekeń ómirindegi eń qymbaty sanaıdy. Qarasańyz, sonda bar bolǵany 18-aq jasta eken. Biz osyndaı shaqta atalǵan ataqty ordenmen sol kezdegi armııada kimder marapattalǵany týraly máli­metterdi izdestirgen edik. Soǵan sú­ıensek, saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana bolyp shyqty. Sonyń biri – Kamalı Dúı­senbekov. Bul áke-atalarymyzdyń jastaı sýyrylǵan jaýyngerligin dáleldeıtin derek deýge bolady.

 Ekinshi «Dańq» ordeni

Kámekeniń maıdan joryqtary ylǵı bir shıelenisken sheshýshi tustarymen tuspa-tus kelýi de aıtyp óterlik jaıt. Stalıngrad úshin shaıqastardyń dem-dúbiri basylmaı jatyp, basqynshylardan Qyrym túbegin azat etýge qatysýy so­lardyń biri. Soǵysta ár tóbeniń, ár bıiktiń, ár mekenniń strategııalyq ma­ńyzy bir-birinen kem emestigin esker­genniń ózinde, erteden áıgili «Túrik bekinisin» alýdaǵy qııan-keski urystar ortasynda bolýy qandaılyq syn deseńizshi. Uzyndyǵy 30-40 shaqyrym, qazylǵan or tereńdigi 25 metr qorǵanǵa bekinýshiler berekesin áýeli ádettegideı atqyshtar toby qashyryp, talqandalǵanda osy qazaq jigitiniń erlikteri taǵy alysqa jetedi. Evpatorııa, Sevastopol qalalary baǵyttaryna shúıilgen shabýyldarda onyń jańadan jasaqtalǵan tosynnan ári shuǵyl qımyldaıtyn arnaıy jasaqqa kirgizilýi de jaıdan-jaı bolmaıdy. Sóıtip, Sevastopoldi qolǵa kóshirýge aqyrǵy qıyn bóget Sapýn taýyn qaıtkende bermeýge jantalasqan jaýdyń aıylyn qaıtarý úshin qurylǵan sheginýge de, tutqyndalýǵa erki joq toppen birge aı boıy kúndiz-tún demeı tolassyz aıqastar ótinde júredi. «Batyrǵa oq darymaıdy, batylǵa jaý jolamaıdy» delingen emes pe, bul qyrǵynnan da aman shyǵady. Bir kúni dıvızııa shtabyna shaqy­rylady. Munyń alpamsadaı balýan deneli tulǵasyna súısine kóz tikken general Terehın «Dańq» ordeniniń úshindi dárejesin óz qolymen keýdesine taǵady. Aradaǵy bir jylda ekinshisi omyraýynda jarqyraı qalǵanda 19-aq jasta edi.

 Úshinshi «Dańq» ordeni

Al osy orden týraly áńgime bó­lekteý. Bólekteý bolǵanda, sóz basynda aıtylǵandaı jaıdan basqa, kezinde Jarlyq boıynsha belgilengenmen ıesin 20 jyldan soń tapqany qyzyq oqıǵa. Ordender men medaldardyń, tipti Keńes Odaǵynyń Batyry «Altyn juldyzy» óziniń naqty tıistili azamattaryn soǵystan biraz jyldardan soń taýyp, tapsyrylýy sırek emes jaıt ekeni belgili ǵoı. Tap mundaı keshigip tabysý Kamalı aǵamyz basynda da kezdesipti. 1944 jyly Qyrymdy jaýdan tolyq bosatý úshin shaıqastardyń birinde oń jaq ıyqtan aýyr jaraqattanady. Irkýtskidegi gospıtalda emdelip, ońa­lyp shyqqan soń týǵan elge oralady. Úılenip, turmys túzelip, joǵary laýazymdy qyzmetterge kóterilip, ómir óz jónine túsedi. Biraq bastapqyda dala gospıtalynda jatqanynda komandır­leriniń: «Seni «Dańq» ordeniniń taǵy bir dárejesine usyndyq. Ortamyzǵa oralma­sań umytpa» degen sózi áredik qulaǵyn jańǵyrtpaı turmaıdy. Olaı bolsa nege izdestirmeske dep bekingen oımen tıisti oryndarǵa hat joldaıdy. Eki-úsheýine mardymdy jaýap bolmaǵan soń qajetti qujattar jiberilmeı, ne jetpeı qalǵan shyǵar degen dúdámalmen umytyla bas­taıdy. Degenmen, ótinishi eleýsiz qal­mapty. «Dańq» ordeni II dárejesiniń qaıta sol dárejesi aradaǵy jıyrma jyldan keıin keýdesindegi ekeýiniń qataryna qosylady. Basqa da jaýyngerlik ordender men medaldar qosa taǵylǵanda Kámekeńniń qushaq tolǵysyz omyraýyna syımaı ketedi. Onyń árqaısysynyń ózi bir-bir áńgime. Áıtkenmen, átteń álde bir aǵattyqtar bolmaǵanda «Dańqtyń» I dárejesi jarqyrap júrer me edi dep oılaısyń. Batyr aqsaqal ortamyzda júrgende tıisti oryndar ádildiktiń ornyna kelýin izdestirse áli keshtigi joq qoı. «Dańq» ordeni úsheýiniń ıegeri ardager aqsaqal Kamalı Dúısenbekov ómiriniń búgingilerge beımálim bir qyry mine, osyndaı. Bilgenge úlken ónege. Aıqyn NESIPBAI, «Egemen Qazaqstan». QARAǴANDY.