Nemister ol kezde kóp nárseni bilmedi. О́z tusynda tórtkúl dúnıeni at tuıaǵymen dúbirletken dańqty babalardyń laıyqty urpaǵy qarsy turǵanyn bilmedi. Azattyq jolynda qanshama qıyndyqtardy bastan keshken qazaq halqynyń aýyrtpalyqtardan qabyrǵasy qaıyssa da, mort synbaıtynyn, eńsesi ezilse de, rýhy túspeıtinin, asylyn berse de, namysyn bermeıtinin bilmedi.
Qazaqtyń qaharman uldary tipti ózgeniń túsine kirse, shoshyp oıanatyndaı qorqynyshty oqıǵalardy bastan keshti. Bul rette myna estelik jurt jadynda jańǵyrýǵa laıyq. Máskeý túbindegi soǵys kezinde Baýyrjan ózderi turǵan tustan keıingi jerdiń kartasyn jyrtyp tastap, otqa jaqtyrǵan. Onysy – Máskeýdi jaý alsa, bári bitkeni, ári qaraı týǵan jer, oǵan jiberýge bolmaıdy degen tujyrymy edi. Qasym Qaısenov aıtqandaı, fransýzdarǵa Máskeýdi órtep tastap ketken Kýtýzovty «uly qolbasshy» deıdi, al, oǵan jaýdy engizbegen Baýyrjanǵa olar kózi tirisinde batyr ataǵyn bermedi. Batyr babamyzǵa tek Táýelsizdik kezinde ǵana laıyqty baǵasyn bere aldyq. Tarıhı ádildikti qalpyna keltirýge aldymen ózimiz múddelilik tanytyp, túrtki salýǵa tıispiz. Mysaly, snaıperlerden V.G.Zaısev, N.V.Kovshova, M.S.Polıvanova, L.M.Pavlıchenko jáne basqalary Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn ólgennen soń alǵan. Solardyń ishinde F.A.Smolachkov – 125, V.G.Zaısev – 255 jaýdy joıǵan. Al, Tóleýǵalı Ábdibekov 395 fashısti, ıaǵnı bir batalon jaýdy qurtqan. Biraq oǵan batyr ataǵy berilmedi. Uly Jeńistiń 40 jyldyǵyna arnalǵan «Panfılovshylar» atty kitapta Tóleýǵalı Ábdibekovtiń esimi jınaqtyń eń sońyndaǵy – «Quramanyń eskertkish kúntizbesi» atty soǵys hronıkasynda eki jerde jaı ǵana atalyp ótken: T.Ábdibekov 400-deı fashısti joıdy; qaza tapqany týraly derek. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Tileý Kólbaevtyń aıtýynsha, sońyna myqtap túsken qarsylas jaqtyń atqyshtaryn jasyryn jekpe-jekte Tóleýǵalı bir-birlep qurtyp otyrǵan. Ańdysqan jaý almaı tynbaıdy, onyń ómiri 1944 jyldyń 23 aqpanynda, 26 jasynda qyrshynynan qıyldy. Súıegi Kalının oblysyndaǵy Nasva stansasynyń túbinde jerlengen. Tileý Kólbaev bylaı dep jazady: «Jaýyngerlik erlikteri úshin Ábdibekov «Qyzyl Juldyz», «Qyzyl Tý» ordenderimen, I dárejeli Otan soǵysy ordenimen, «Lenın» ordenimen nagradtaldy. Komandovanıe ony Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ómirbaıandyq anketada óziniń nemere aǵasy Kemelbaı Nasyrhanovtyń repressııalanǵanyn jasyrmaı jazǵany úshin ǵana usynbaǵan». Iаǵnı, qaısar batyr kezinde halqynyń qamyn oılaǵany úshin «halyq jaýy» atanyp, lagerlerde azap shekken arys azamattan bas tartpaı, ashyq aıtqan. Sóıtip, 1937 jylǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń biri, jaladan ıtjekkenge aıdalǵan, Magadannyń sý túrmesinde súıegi qalǵan aǵasy Kemelbaı úshin kúıip ketti. Týǵan eli men jerin fashıstik basqynshylardan azat etý jolynda ǵumyryn qıǵan, sońynda joqtaıtyn urpaǵy qalmaǵan qyrshyn batyrdyń derekteri Podolskidegi áskerı arhıvte saqtaýly. Belgili jazýshy Medeý Sárseke polkovnık Tóleýǵazy Jyltyrovqa Tileý Kólbaevtyń «Snaıper Týleýgalı» atty maqalasyn bergen eken. Ol kisi qalaı izdený kerektigin qaǵazǵa yjdaǵattap jazyp beripti. «Arhıv arqyly sóıleý kerek. Moskva jasandy dúnıege, ótirikke ábden ýlyqqan, betaldy senbeıdi, shynnyń ózin dáleldeý ońaı emes. Naǵyz qaharmandy shyǵara almaısyń. Sondyqtan naqty qujattar qajet. Jasym 80-de, meniń bul iske aralasýǵa halim joq», dep shynyn aıtqan Tóleýǵazy Jyltyrov arada bir-eki jyl ótken soń dúnıe saldy. Áskerı tártipti bes saýsaǵyndaı biletin polkovnıktiń nusqaýyn qaz-qalpynda bereıik.
«Fakty ob Abdıbekove Týleýgalı fantastıcheskıe... Legendarnyı snaıper Zaısev ýnıchtojıl 255 fashıstov, stal Geroem Sovetskogo Soıýza, ego ejegodno chestvýıýt na Malahovom Kýrgane Stalıngrada. 1.Glavnoe, naıtı v arhıvah predstavlenııa k nagrajdenııý etımı ordenamı. Vse dokýmenty ıskat v arhıvah Mınoborony ı Nagradnogo Ýpravlenııa Verhovnogo Soveta teh let. 2.Ehat v Moskvý v arhıvy Mınısterstva Oborony SSSR ı Gosýdarstvennyı arhıv SSSR ı naıtı hotıa by nagradnye lısty (snıat kopıı). 3.Poıskat ı naıtı pýblıkasıı v gazetah «Pravda», «Izvestııa», «Komsomolskaıa pravda», «Krasnaıa zvezda» ı sdelat fotokopıı. 4.Obshestvennoe mnenıe nýjno... 9.Sostavıt kratkıı hronologıcheskıı spısok o podvıgah geroıa so ssylkoı na ıstochnıkı pýblıkasıı ı na avtorov. Kratko, vsego ne odnoı stranıse. Bez ofısıalnyh dokýmentov dobıtsıa nıchego nevozmojno. Eto aksıoma. Nýjny ofısıalnye dokýmenty ı tolko dokýmenty» dep, 2006 jyly 18 aqpanda qol qoıyp, Medeý aǵa arqyly jazýshy Aıgúl Kemelbaevaǵa berip jibergen eken.
Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Jumabek Ashýuly 2007 jyly qazan aıynda Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq áskerı muraǵatyna suraý salyp, 2008 jyldyń 18 naýryzynda jaýap aldy. Podolsk áskerı muraǵaty eki arhıvtik anyqtama salǵan. Gvardııa aǵa serjanty, snaıper T.Ábdibekovtiń soǵys derekterin, eren erlikterin rastaǵan. Hatta muraǵat derekteri qolmen kóshirilip, nagradalardyń qandaı erligi úshin berilgeni tizilipti. Onda: «Proslavlennyı ı neprevzoıdennyı snaıper. Hıtryı, ostorojnyı, vyderjannyı, horosho znaıýshıı povadkı vraga dovel svoı snaıperskıı schet do 395 ýnıchtojennyh gıtlerovsev. Podgotovıl 32 snaıpera... Ýmer ot ran v medsanbate 23.2.44 g.» (Osnovanıe: f 33, op. 686044, d. 4689, l. 300. Vypıskı dany s soblıýdenıem teksta dokýmentov. Zav. arhıvohranılıshem N.Brılev, ısp. Kondrateva) dep jazylǵan. Qol qoıylǵan, mór basylǵan, bári zańdy túrde resimdelgen.
Dańqty jerlesimizdiń soǵystaǵy asqan erligin dáleldeıtin budan artyq qandaı qujat kerek? «Bizdiń qandasymyz Tóleýǵalı Ábdibekovten asqan birde-bir mergen jaıynda derek kezdestirmedim», deıdi Jumabek Ashýuly. Zertteýshi Aıgúl Kemelbaeva belgili jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtan derek kózderin suraǵanda, 2006 jyly 16 aqpanda jazylǵan myna jaýapty alypty: «... Tileý Kólbaevtyń «Snaıper Týleýgalı» atty maqalasynda 1944 jyly shildede Qazaqstanǵa kelgen delegasııadan mergenniń №2916 vıntovkasynyń elge jiberilgeni, onyń qazir Ortalyq murajaıda saqtaýly turǵany baıandalǵan. Buǵan qaraǵanda dıvızııanyń úsh jyldyǵy qarsańynda Tóleýǵalı Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan bolýy tıis. Dıvızııa elge delegasııa jibergende qoldaryna Qazaqstan Úkimetine arnalǵan hat ustatady. Batyrlyqqa dıvızııa usynady. Sodan keıin ol qujat Máskeýge ketedi. Dıvızııanyń Qazaqstanǵa jazǵan haty Almaty arhıvteriniń birinen tabylýǵa tıis (1944 jyly maıdannan dıvızııa delegasııasyn basqaryp kelgenimde, biz dıvızııanyń hatyn Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetine tapsyrǵanbyz». Batyr Baýkeńniń «shyndyq qashanda keledi, biraq sál keshigip keledi» degen asyl sózi bar. Júregi qaısar, kózi mergen Tóleýǵalı Ábdibekovke «Halyq qaharmany» ataǵyn bersek, nur ústine nur bolar edi. Ulttyń rýhyn teńseltip, adamdardyń sanasyn shaıqaltqan dúrbeleńder qazaq halqynyń rýhanı kemeldigin, batyrlyq tamyrynyń tereńdigin jerine jetkize dáleldep bere aldy. Batyrlar týraly estelik bizge otanshyldyqty oıatatyn, namysty qamshylaıtyn, rýhty asqaqtatatyn qyrlarymen qymbat. Mundaı qasıetterdi qasterlep, úkileı ustaı alsaq, jeńisti kúnderimiz kóp bolary kúmán keltirmeıdi. Baýyrjan, Raqymjan, Tóleýǵalı sekildi ul týdyrǵan ór ulystyń uly rýhy kúıremeıdi.
Baqytbek SMAǴUL,
Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» fraksııasynyń múshesi, Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdarynyń «Qazaqstan ardagerleri» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy.