Qazaqstan, Belarýs, Reseı arasynda 2010 jyly qurylǵan Keden odaǵy ekonomıkanyń, onyń ishinde saýdanyń damýyna qomaqty úles qosyp keldi. Eýroodaq elderiniń úlgisimen qurylǵan bul ıntegrasııalyq uıym 2015 jyly Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń (EAEO) qurylýyna ulasty. Endi Keden odaǵy EAEO-nyń negizgi quramdas bóligine aınaldy. Sol 2015 jyly onyń quramyna Armenııa men Qyrǵyz Respýblıkasy qosyldy.
Keden odaǵy elderi barlyq shyqqan-kirgen taýarǵa birtekti kedendik tarıf qoldanady. Múshe elderdiń aýmaǵyn belgilegen shekaralyq beldeýler kedendik terrıtorııalar sanalady. Mysaly, Qazaqstan-Qytaı nemese Reseı-Qytaı arasyndaǵy kedendik beketterden túsetin baj salyǵy qazaqstandiki nemese reseıdiki emes, Keden odaǵyna tıesili. Odaq elderiniń halyqaralyq kelisimderi boıynsha barlyq keden salyǵynyń 85,33 paıyzy Reseı, 7,11 paıyzy Qazaqstan, 4,55 paıyzy Belarýs, 1,9 paıyzy Qyrǵyzstan jáne 1,11 paıyzy Armenııanyń bıýdjetine quıylady. Al odaq elderiniń óz ishindegi shekaralarynyń boıyndaǵy kedendik beketter alynyp tastalǵan. Máselen, buryn Soltústik Qazaqstan oblysy men Reseı Federasııasynyń Omby, Qorǵan, Túmen oblystary arasyndaǵy shekaralarda bes keden beketi bolǵan. Qazir oblysta Petropavl qalasynyń áýejaıyndaǵy kedendik ótkizý beketi ǵana jumys isteıdi. Osy kedendik bekette shyǵarylatyn nemese kirgiziletin barlyq taýar, sonyń ishinde aqsha, qundy qaǵazdar jáne t.b. kedendik tekserýlerge engizilgen.
Jalpy, oblystyń 2022 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵyndaǵy syrtqy saýda aınalymy 662 mln AQSh dollaryn qurady. Sonyń ishinde eksport 505 mln, ımport 156 mln dollarǵa teń. Demek eksporttyń úlesi – 76%, ımport 24%. Eksport kóleminiń basym bolýy ekonomıkalyq oń kórsetkishke jatady.
2021 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda bıyl oblystyń syrtqy saýda aınalymy 49%-ǵa artqan. Sonyń ishinde eksport – 51, ımport 18 paıyzǵa kóterilgen. Oblystyq kirister departamenti basshysynyń orynbasary Baýyrjan Sháıkenovtiń aıtýyna qaraǵanda, eksporttyń 95% nemese 481 mln dollarǵa teń bóligi aýyl sharýashylyǵynyń ósimdik ónimderi taýarlaryna tıesili. Atap aıtqanda, bıdaı, arpa, jasymyq, burshaq, un, zyǵyr, raps jáne kúnbaǵys tuqymdary, ósimdik maıy, kebek jáne t.b. Al ımporttyń negizgi úlesi (76%) óndiris qural-jabdyqtary, kólik quraldary, aýyl sharýashylyǵy mashınalary men olarǵa arnalǵan qosalqy bólshekter, tyńaıtqyshtar men gerbısıdter, tiri ósimdikter, sondaı-aq tamaq ónimderin óndirýge arnalǵan shıkizattar bolyp otyr.
Eksport kóleminiń ulǵaıýy negizinen un jáne maıly daqyldar satylymynyń artýymen baılanysty bolyp otyr. Importtyń ósýi arnaıy ekonomıkalyq aımaq aýmaǵynan (AEA) engizilgen óndiris qural-jabdyqtarynyń artýymen baılanysty. Kedendik resimdeý barysynda olardyń quny ımporttyń ósýine ulasqan.
AEA aýmaǵyna taýarlardy engizý men shyǵarýda erkin keden aımaǵynyń kedendik rásimi qoldanylady. Soltústik Qazaqstan oblysynyń Kiris departamenti bıyl kedendik resimdi «Petropavl elektrotehnıkalyq zaýyty» JShS (transformatorlar óndirisi) jáne «ST Assambleıa» JShS (kombaındar, astyq jınaý mashınalary, traktorlar jáne tuqym sebý keshenderi óndirisi) júzege asyratynyn jetkizdi. Sóıtip, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtyń is júzindegi nátıjeleri saýda aınalymyn damytýǵa súbeli úles qosýda.
Soltústik Qazaqstan oblysy